ڕاپۆرت

کیمیابارانکردنى هەڵەبجە

حیزبى بەعس و حکومەتى بەعس یەکێک بوون لە دڕەندەترین هێزەکان کە مێژوو بە خۆیەوە بینیویەتى، و لە پێناو بەدەست هێنانى مەرام و ئامانجەکانیدا دوور لە هەموو بنەمایەکى مرۆیی و ئاینى و ژیانى و ویژدانى، جوگرافیایی دەسەڵاتەکەى کردبووە دۆزەخێک بۆ هاوڵاتیان و هاونیشتیمانانى.

ئومێد ناسیح شەریف

 

 پێشەکى:

بەشى یەکەم

تەوەرەى یەکەم: ناساندنى هەڵەبجە

تەوەرەى دوووەم: چەمکى جینۆساید و جۆرەکانى

تەوەرەى سێەیەم: زاراوەى ئەنفال و قۆناغەکانى

بەشى دووەم

تەوەرەى یەکەم: بارودۆخى سیاسى پێش کیمیابارانەکە

تەوەرەى دووەى: کیمیابارانى هەڵەبجە

تەوەرەى سێیەم: هەڵوێستى وڵاتان

ئەنجام

لیستى سەرچا وەکان

 

پێشەکى

حیزبى بەعس و حکومەتى بەعس یەکێک بوون لە دڕەندەترین هێزەکان کە مێژوو بە خۆیەوە بینیویەتى، و لە پێناو بەدەست هێنانى مەرام و ئامانجەکانیدا دوور لە هەموو بنەمایەکى مرۆیی و ئاینى و ژیانى و ویژدانى، جوگرافیایی دەسەڵاتەکەى کردبووە دۆزەخێک بۆ هاوڵاتیان و هاونیشتیمانانى. عێراق ووڵاتێکى پڕ پیت و بەرەکەت و دەوڵەمەند بە کانزا و بەروبومى سروشتى و کشتوکاڵى و خاوەن هێزى مرۆییە، کە دەکرا بێتە نمونەى جوانى و ئاوەدانى و پێشکەوتوو لە هەموو ڕوویەکى ژیارى و شارستانیەوە، بەڵام بەهۆى خراپى  حکومەتە یەک لە دوایەکەکانى عێراق بە گشتى و حکومەتى بەعس بە تایبەتى سەرخان و ژێرخانى ووڵات وێران بوو، بەم هۆیەوە ململانێى سیاسى و نەتەوەیی و ڕەگەزى و کۆمەڵایەتى، نێوان پێکهاتەکانى عێراق بۆ زەمەنێکى دوور و درێژتریش بەردەوام دەبێت، کیمیابارانکردنى هەڵەبجە یەکێکە لە گرنگترین نمونەکانى تاوان و جینۆساید لە سەدەى بیستەمدا کە ڕژێمى دیکتاتۆرى بەعس لە ساڵى 1988 لە دژى گەلى کورد لە باشورى کوردستان ئەنجامیدا و گەورەترین زیانى مادى و مەعنەوى و ئابورى و سیاسى و تەندروستى و ژینگەیی لێکەوتەوە.

لەو ڕۆژگارەدا عێراق و ئێران بۆ ماوەى هەشت ساڵى (1980-1988) لە جەنگێکى خوێناوى دابوون، باشورى کوردستان ببووە مەیدانى یەکلاکردنەوەى ململانێکانیان. لە ڕاستیدا بەپێى یەکلایکردنەوەى کێشەى موسڵ لەلایەن کۆمەڵەى گەلان لە ساڵى 1925، و بە پێى هەموو ڕێکەوتنامە سنوریەکانى نێوان عێراق – ئێران، باشورى کوردستان بەشێکە لە عێراق. پارتە کوردیەکانیش کە خەباتیان دژى ستەم و زوڵمى بەعس دەکرد، بەڵام لە کۆتاییەکانى جەنگى عێراق _ ئێران دا بوونە بەشێک لە پیلانگێڕى ئێران، پەلکێکشکردن و هێنانى سوپا و پاسدارانى ئێران بۆ باشورى کوردستان و داگیرکردنى هەڵەبجە لەلایەن ئێرانەوە پێشێلکردنى سەروەرى خاکى عێراق بوو، و هەروەها ڕێکەوتن و یارمەتیدانى هێزە کوردیەکانیش بۆ ئێران خیانەتکاریە و کارئاسانی بوو بۆ فراوانبونى هەژمونى شیعەى ئێرانى لە عێراق، ئەمە لە کاتێکدا عێراق لە جەنگێکى سەختدایە لەگەڵ ئێران دا، لەبەرئەوە حیزبى بەعس و سەدام حیسن توندترین ڕێگەیان گرتە بەر دژى هێزە کوردییەکان و دەستیان لە خەڵکى مەدەنیش نەپاراست، لەبەرئەوە هێزە کوردییەکان هەریەکەیان بە پێى قەبارە و پێگە و هێزیان ڕۆڵى خراپیان لە کیمیابارانکردنى هەڵەبجەدا هەبووە.

بەشی یەکەم

تەوەرەى یەکەم: ناساندنى هەڵەبجە

سەبارەت بەناووى هەڵەبجە چەندین بیر و ڕاى جیاواز هەیە ئەم بیرو ڕا و بۆچوونانەش:

  • هەندێکیان دەڵێن لە ووشەى (عجباجا) ى فارسیەوە هاتووە، واتە شوێنێکى سەر سوڕهیێنەر ئەمەش مەبەست لەخۆشى ئاو هەواو تۆبۆجوگرافیاى ناوچەکەیە.
  • هەندێکى دیکە دەڵێن: ئەم ناوچەیە بەمیوەى (هەڵوژە) بەناوبانگە و (هەورامى )یەکانى ئەم ناوچەیە بەهەڵوژە دەڵێن (هەڵوچە) ئەمەش بەپێپەڕبوونى کات بووە بە هەڵەبجە
  • ڕایەکى دیکەش پێ ى وایە ناوى هەڵەبجە لە (حەڵەبجە):(حەڵەب +جە) واتە (حەڵەبى بچووک)ە هاتووە
  • هەندێکى دیکە رایان وایە لە (ئەڵەبجێ )وە هاتووە، ئەم ووشە لەدوو بەش پێک هاتووە (ئەلەب +جێ) واتا جێگاى (ئەلەب)
  • ڕایەکى دیکە پێى وایە ناوى هەڵبجە لە ووشەى (هەڵووجئ )وە هاتووە ئەم ووشەیە لەدوو بەش پێکهاتووە (هەڵۆ +جئ) بەواتە جێگاى هەڵۆ.

مێژووی هەڵەبجە

لە ڕووى مێژوویەوە هەڵەبجە لەدێڕ زمانەوە مەڵبەندى ژیان بووە، بەڵام دیارە جار دواى جار وێرانکراوە و لەدواجار لەدەوروبەرى ساڵى (1650 عیسایی) ئاوەدانکراوەتەوە، ئیدى وردە وردە گەشەى کردوە و بووە بەشار، هەر لەکۆنەوە لەگەڵ کورددا جوولەکەش لە هەڵەبجە ژیاوە، بەشوەیەک لەسەرەتاى سەدەی بیستەم دا نزیک (100) ماڵ جوولەکە دانیشتووى بنەڕتى هەڵبجە بوونە، بەڵام لە 3/3/1951 پەرلەمانى عێراق بەیاسایەک بڕیارى لێسەندنەوەى ڕەگەزنامەى عێراقى بۆدەرکردن و ڕیگەى پێدان کۆچ بکەن بۆ دەوڵەتى ئیسرائیل، هەروەها جگەلە کوردى مووسڵمانى سوونە مەزهەب پەیڕوەوانى ئایینى زەردەشتى و مەسیحى لەهەڵەبجەدا ژیاون. لەڕووى ژمارەى دانیشتوانەوە لەبەرئەوەى دێهاتنیشینێکى زۆرى بۆ ڕاگوێزابوو،  لەڕۆژگارى کیمیابارانەکەى دا دانیشتوانەکەى لەنێوان (40_60) هەزار کەس دا بوو.

پێگەى جووگرافى هەڵەبجە: هەڵەبجە دەکەوێتە باکورى خۆرهەڵاتى عێراق و باشوورى خۆرهەڵاتى شارى سلێمانییەوە، لەباشوورى بریتیە لە ڕووبارى سیروان کەدەکەوێتە سنوورى ئێرانەوە، لە خۆرهەڵات و باکورى خۆرهەڵاتیەوە بریتیە لەچیاکانى هەورامان و سورێن کە درێژدەبنەوە لەگەڵ سنوورى (عێراق – ئێران)، قەزاى پێنجوێن دەکەوێتە باکورى، قەزاى شارەزوور دەکەوێتە باکورى ڕۆژئاوایەوە، شارى هەڵەبجە 260 کم لە هەوڵێرى پایتەختى هەرێمى کوردستانەوە و 76 کم لەسلێمانیەوە دوورە، هەروەها (726 کم) لەئاستى ڕووى دەریاوە بەرزە.

لەڕووى ئابوورییەوە دانیشتوانى هەڵەبجە بەپیشەسازى و ئاژەڵدارى و کشتووکاڵەوە خەریک بوون،  ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ بەپیتى خاک و ئاو هەواکەى، ئەو بەروبوومانەش کە بەرهەم دەهێنرێت بەزۆرى بریتیە لە (شوتى و کاڵەک،  خەیار،  هەنار،  هەنجیر،  هەڵووژە،  توور،  ترێ …….تاد ).

پیشەسازیش لەهەڵەبجەدا مێژوویەکى کۆنى هەیە ژمارەیەکى زۆر لە پیشەسازى دەستى لەشارەکەدا بوونى هەبوووە، وەک پیشەسازى چنینى جل و بەرگى  پیاوان و ئافرەتان و دارتاشى و جۆڵا و ئاشى ئاو و بەرهەم هێنانى کارۆگەرمى لەساڵى 1940 دا، دامەزراندنى کارگەى پوختەکردنى توتن لەساڵى 1954  کەدواتر بەهۆى داڕمانى ئابوورى ناوچەکە و کیمیاباران و جەنگى (عێراق – ئێران)ەوە وێران بوو،  هەروەها کارگەى خواردنەوەى گازییەکان و کارگەى مەڕمەڕ و بلۆک و کاشى لە شارەکەدا هەبووە.

لەڕووى گەشت و گوزاریەوە بەهۆى جوانى سروشتى و گونجاوى ئاو هەواکەیەوە چەندین شوێنى گەشت و گوزارى گەشتیارى لە ناوچەکەدا هەیە لەوانە (ئەحمەد ئاوا، گوڵان، مێشڵە، سەرچاووگ، عەبابەیلێ، بلەقەوى، سەرکەن، وزەگێڵ ).

لەڕووى کارگێڕوە لەسەردەمى ئیمپراتۆرى عوسمانییەوە قەزایە، مێژووى دامەزراندنى قایمقامیەت تێیدا دەگەرێتەوە بۆ ساڵى (1889 عیسایی) کە (عوسمان پاشاى کوڕى محمد پاشاى جاف) بۆ یەکەمین جار بە فەرمانى عوسمانیەکان کرایە قایمقامى هەڵەبجە. لە ڕۆژى (5 شوباتى 2015 پەرلەمانى کوردستان لە دانیشتنێکى نایاسایدا لەمۆنێمێنتى هەڵبجە بڕیارى دا هەڵبجە بکرێتە پارێزگایەکى سەربەخۆ)

تەوەرەى دووەم :  چەمکى جینۆسایید و جۆرەکانى

چەمک و زاراوەى جینۆساید لەڕووى زمانەوانییەوە چەمکێکى لێکدراوە لەدوو ووشە پێک دێت:

1-            (genose)  ووشەیەکى گریکى (یۆنانى)یە بە واتای بنچنە، ڕەگەز دێت.

2-            (cide) ووشەیەکى لاتینییە، بە واتاى کوشتن و فەوتاندن و قڕکردن دێت.

لە لێکدنى هەردوو ووشەکە  (وەچەکوژى) یا (ڕەگەزکوژى) (جینۆساید) پێک دێن.

جینۆساید لەڕووى زمانەوانییەوەبەواتایی قەلاچچۆکردنى تەواوەتى ڕەچەڵەککێک دێت، هەر کردەوەیەک مەبەستى لەناوبردنى بەشێک یان سەرتاپاى نەتەوەیەک یان ڕگەزێک یان ئیتینک یان گروپێکى ئاینى بێت ئەوا بە جینۆساید ناودەبرێت.

لە ڕێککەوتنامەى قەدەغەکردنى تاوانى جینۆسایدى کە لە (9 دیسەمبەرى ساڵى 1948) ئیمزاى لەسەر کراوە دەربارەى جینۆساید دەڵێت : “جینۆساید بریتییە لە کوشتن و قڕکردنى ئەندامانى کۆمەڵێک یا ڕەگەزێک یا ئاینێک یان مەزهەبێک، لێدان و ئازارگەیاندنى مەترسیدارى جەستەیی، دەروونى، ڕووحى، فکرى  کۆمەڵێک، زیان گەیاندنى مەترسیدار و هێنانە پێشەوەى ڕەوشێک ببێتە هۆى لە ناوبردنى جەستەى و قڕکردن،  سەپاندنى چەند ڕێوشوێنێک کە بێتەهۆى ڕێگرى گرتن لە لەدایک بوون و نەزۆکى وەچەخستنەوە لەناو ئەندامانى گروپێک، نەتەوەیەک، کۆمەوڵێک دا. گواستنەوەى مناڵان لەکۆمەڵێکەوە بۆ کۆمەڵێکى دیکە دەگرێتەوە بە واتاى جینۆساید دێت.

جینۆساید تاوانێکى دڕندانەیە دژى مرۆڤایەتى، لەبەرئەوەى ئەو پارت و دەوڵەت و کەسانەی کە بە ئەنجامدانى تاوانبار دەکرێن لێپرسینەوەى یاسایى نێونەتەوەى دەکەوێتە ئەستۆیان، هەر لەو چوارچێوەیەدا کۆمەڵەى گشتى دەوڵەتە یەکگرتووەکان لەساڵى 1946 بە بڕیارێک جینۆسایدى بەتاوانێکی  نێودەوڵەتى ناساند و لەساڵى 1948دا ڕێکەوتنامەى قەدەغەکردنى تاوانى جینۆساید و سزادانى ئەنجامدەرانى دەرکرد، لەساڵى 1951دا ئەم ڕێکەتنامەیە کەوتە بوارى جێبەجێ کردنەوە.

جۆرەکانى جینۆساید

  1. جینۆسایدى جەستەیى: ئەمەش کوشتن و لەناوبردنى تاکەکانى کۆمەڵە بەشێوەکى ڕاستەخۆ یاخود ناراستەوخۆ، ئەوەش بەڕەمیکردنى و گوللەباران کردن و زیندەچاڵکردن و بێسەر و شوێنکردن و لەسێدارەدان و بەکارهێنانى چەکى کۆکوژ.
  2. جینۆسایدى بایۆلۆژى: ئەمەش ڕێگەگرتنە لە لەدایک بوون و زیاد ببونى هەرکۆمەڵێک.
  3. جینۆسایدى کلتورى: واتە قەدەغەکردنى زمان و شێواندنى مێژو و لەناوبردنى شێوینەوەوارى مێژووى هەرکۆمەڵێک
  4. جینۆسایدى ئابوورى: ئەمەش بەمانایى برسیکردن و تاڵانکردن و وێرانکردنى سەرچاوە ئابورییەکانى هەرکۆمەلێک دێت.

  لەبەرئەوەى جینۆساید لەیاساى تازەى نێودەوڵەتیدا وەکو تاوانێکى سەربەخۆ کە تایبەتمەندنى جیاوازى هەیە لەگەڵ تاوانى دیکەدا دیاریکراوە، هەر لەبەرئەوە لەتاوانى جینۆسایدا دوو پێکهاتەى زۆر گرنگ هەن، کەدەبێت لەڕووى مەبەست و ژمارەى قوربانیەکانەوە سەیر بکرێت.

  1. مەبەست: ئەمە تاوانێکى دیکەى جیاوازە لەتاوانەکانى دیکە: چونکە مەبەستى سەرەکى جینۆساید فەوتاندنى بەشێک یا سەرجەمى کۆمەڵێکە، جا بوونى مەبەستى نەهێشتنى کۆمەڵە مرۆڤێک، چ بەشێک یا سەرجەمى، خەسڵەتى تایبەت بەجینۆساید وەردەگرێت و لە تاوانى دیکە جیایە.
  2. ژمارەى قوربانى: لە جینۆسایددا مەبەست فەوتاندنە، لەبەرئەوەى ژمارەى قوربانی لەبەرچاو ناگیرێت، ژمارەى قوربانى کەم بێت یا زۆر گرنگ نییە مەرج نیە قوربانى زۆر هەبێت.

 لەبەر ڕۆشنایى شیکردنەوەى و باسکردنى چەمکى جینۆساید و جۆرەکانى و یاسایى قەدەغەکردنى جینۆساید بۆمان دەردەکەوێت هەموو ئەو تاوانانەى بەرامبەر کورد کراوە لە باشورى کوردستان دا جینۆسایدا، هەر لە کوشتن و ئەنفال و کیمیاباران و زیندەبەچاڵکردن و لەسێدارەدان و ڕاگواستن و بەعەرەبکردن و بە بەعسیکردن و رێگرىکردن لەوەچەخسنەوە و زیادبوونى کورد.

تەوەرەى سێیەم:  زاراوە ى ئەنفال و قۆناغەکانى

   ئەنفال ووشەیەکى عەرەبییە و کۆى ووشەى (تفل)ە ئەم ووشەیە بەماناى دەستکەوت و تاڵانکردنى جەنگ دێت، پێش بڵابوونەوەى ئایینى ئیسلامیش،  ووشەى ئەنفال بەمانایی تاڵانى جەنگى ماڵ و سامان و ئاژەڵ و تەنانەت بۆ دیلیش لەناو عەرەبەکاندا بەکارهاتووە.

سەرانى ڕژێمى بەعس و حکومەت و سوپای دڕندەی عێراق بۆ لەناوبردنى و جینۆسایدکردنى میللەتى کورد و وێرانکردنى کوردستان ئایەتى سورەتى (الانفال) یان بەکارهێنا، کە دەفەموێت (ێسْألونک عن اڵ‌نفال قل اڵ‌نفال للّه ۆالرّسول فاتّقواْ اللّه ۆأصْلحواْ ژات بیْنکمْ ۆأگیعواْ اللّه ۆرسوڵه إن کنتم مّۆْمنین). بەم جۆرە کورد بەکافر و هەڵگەڕاوە و دوور لەئیسلام لەقەڵەم دراو سەر و ماڵى کوردیان بۆ ڕژێمى بەعس و سوپاى عێراق و عارەب حەڵاڵ کرد.

جوگرافیایى قۆناغەکانى ئەنفال: 

ئەنفال شاڵاوێکى دڕندانە بوو کە سوپایی عێراق بەسەر پەرشتى تاوانبار (عەلى حەسەن ئەلمەجید) لەمانگى شوبات تا مانگى ئەیلوول 1988 لەتەواوى ناوچە جیاجیاکانى ب اشورىکوردستاندا ئەنجامیدا.

ئەنفالى یەک: لەمانگى شوبات بۆ دۆڵى جافایەتى بۆ سەر بارەگاکانى (یەکێتى نیشتمانى کوردستان) دەستى پێکرد.

ئەنفالى دوو: لەمانگى ئازار بۆ ناوچەکانى قەرەداخ دەستی پێکرد.

ئەنفال سێ: لە 7ى نیسانى 1988 تا 20 نیسان بۆ ناوچەکانى گەرمیانى سەر بە پارێزگاى کەرکوک دەستى پێکرد، ئەم قۆناغە بەفراوانترین و بەڕەشترین ڕەشەکوژى و کۆمەڵکوژى دادەنرێت کەنزیکەى 150 هەزار کەس بوونە قوربانى و زیندەبەچاڵکران.

قۆناغى چوار: ئەم قۆناغە لە 20/ 4 1988 تا 5/5/1988 خایەند کەناوچەکانى (ئاخجەلەر، بازیان، تەقتەق، دەشتى کۆیە، چەمى ڕێزان،  قەرەهەنجیر )ى گرتەوە.

قۆناغەکانى پێنج و شەش و حەوت: لە 13-14/ 5/1988 تاوەکو 26/8/1988 خایاند. کە ناچەکانى (شەقڵاوە، بالیسان، مەلەکان، هیران)ى گرتەوە.

قۆناغى هەشت و کۆتایی پرۆسەى ئەنفال: لە 15/8/1988 تاکو 6/9/1988 خایاند. کە سەرجەم ناوچەکانى دەڤەرى بادینانى گرتەوە، کە دەکاتە سنوورى نێودەوڵەتى تورکیا.

تاوانى ئەنفال ب یەکێک لەو تاوانەى مەزنانە دەژمێرێت کەلە مێژووى سەردەمدا دژ بە مرۆڤاتى ئەنجامدرا. (182)هەزار کەس لە ناوچە جیاجیاکانى باشورى کوردستان بوونە قوربانى. هەروەها کیمیابارانکردنى هەڵبجەش هەر لە چوارچێوەى شاڵاوەکانى ئەنفالدا بەدیارىکراویش لە چوارچێوەى قۆناغى یەک دا ئەنجامدرا. کەحکومەتى عێراق لە 16/3/1988 بەگازى کیمیایى هەڵەبجەى بۆردمانکرد، لەئەنجامدا نزیکەى (5000)هەزار کەسى مەدەنى شەهید بوون و نزیکەى (10000) کەسیش بریندار بوون و لەنەخۆشخانەکانى ئێران تیمارکران.

 

بەشی دووەم

تەوەرەی یەکەم:  بارودۆخی سیاسى پێش کیمابارانەکە

لە ساڵی 1979 دا، سەدام فەرمانی بە هێزەکانی دا بچنە ناو خاکی ئێرانەوە. ئامانجی شەڕەکەش هەر وەکو سەدام لە سەرەتای جەنگەکەدا ئاماژە و جاڕی بۆ دەدا گەڕانەوەی (کەنداوی عەرەب) بوو کە عێراق تەسلیمی ئێرانی کرد بوو، لە بەرامبەردا ئێرانیش دەستبەرداری هاوکاری و پشتگیری ڕاپەڕین و شۆڕشی کورد ببوو دژی عێراق. بەپێی ڕێکەتنامەی جەزائیری ساڵی 1975 نێوان عێراق و ئێران، کاتێک سەدام بڕیاریدا و ئامادەسازی دەکرد بۆ جەنگ دژی ئێران هەوڵی قۆستنەوەی ئەو ئاژاوە و شڵەژان و بۆشاییە سیاسیەی دەدا، کە لە ئەنجامی ڕووخاندنی ڕژێمی پەهڵەوی لە ئێران دا دروست ببوو بەهۆی سەرکەوتنی شۆڕشی گەلانى ئێران بەڕابەرایەتی (خومەینی) لە ساڵی 1979، هەروەها مەترسی بڵاوبوونەوەی فکرەى شۆڕشەکە کە لە سەر مەزهەبى شیعى بوو لە نێو شیعەی عێراق کە زیاتر لە نیوەی دانیشتوانی عێراقن، سەبارەت بەڕۆڵی کورد و پارتە کوردییەکان لەماوەی جەنگی ئێران و عێراق دا، هەروەک لە ڕابردووشدا ڕویدابوو حیزبە کوردییەکان پێیان ئاسان تر بوو دەستی هێزی دەرەکی بگرن و بیهێننە سەر خاکی کوردستان و هاوپەیمانی لەگەڵ هێزی دەرەوەدا دروست بکەن لەوەی هێزی خۆیان کۆبکەنەوە و یەکێتیەکی تۆکمە لەبەرامبەر حکومەتدا دروستبکەن. لەماوەی هەشت ساڵ شەڕی ئێران و عێراق (1980 ـ 1988) حیزبە کوردییەکان بەسەر هەردوو بەرەی شەڕەکەدا دابەش ببوون و بەرەکانیان دەگۆڕی. بەنموونە (یەکێتی نیشتیمانی کوردستان) بەلایەنی کەمەوە سێ جار هاوپەیمانی خۆی گۆڕی:  سەرەتا لەگەڵ سوریا،  دواتر لەگەڵ حکومەتی عێراقی، لە کۆتایشدا لەگەڵ ئێران ڕێکەوت.

لەساڵی (1983) یەکێتی نیشتیمانی کوردستان هاوپەیمانی حکومەتی عێراق بوو لەبەرئەوەی سەرکردایەتییەکەی هەستی دەکرد لەلایەن هێزەکانی ئێرانەوە مەترسی لەسەرە، نەیارەکەشی پارتی دیموکراتی کوردستان کە هاوپەیمانی ئێران بوو دەستکەوتی باشتری هەبوو،  سەدام حسێن دەستی بە دانوستان کرد لەگەڵ جەلال تاڵەبانی سەرۆکی یەکێتی نیشتیمانی کوردستان. دانوستانەکەش سەبارەت بە حوکمی ئۆتۆنۆمی و دارایی و کۆنتڕۆڵکردنی کێڵگە نەوتییەکانی کەرکوک بوو. پێدەچوو بەدەستهێنانی ئەمانە ئەستەم بێت، بەڵام ناکۆکی و بۆشایی نێوان یەکێتی و پارتی فراوان و ئاڵۆز بوو ئەمەش دەرفەت بوو بۆ حکومەتى بەعس کە یارى بە کات بکات. ماوەی ئەو (18) مانگەی دانوستانی تێدا ئەنجامدرا یەکێتی یارمەتی حکومەتی عێراقی دەدا کە ڕێگە نەدات ئێران و پارتی هاوپەیمانی لە ناوچە کوردییەکان دەستکەوتی زیاتر بەدەست بێنن.

لە کانونی دووەمی 1985 دا، بەڕوونی دیاربوو کە مەبەستی سەدام حسێن لاوازکردنی یەکێتی و کوشتنی کات، و زیاتر خۆئامادەکردن و بەهێزکردن بوو بۆ شەڕی ئێران. لە ڕاستیدا حکومەتى بەعس نەیدەویست بچێتە ژێر باری داواکارییەکانی یەکێیەتییەوە، لەبەرئەوە دانوستانەکان شکستی هێنا. دواتر یەکێتی چووە ڕیزی ئۆپۆزیسیۆنى عێراق و دەستی بەشەڕی پارتیزانی کرد لە دژى حکومەتى عێراق پەیوەندی لەگەڵ ئێران دا دروست کرد. لە تشرینی دووەمی 1986 دا یەکێتی گەیشتە ئەنجامی ڕێکەوتنێک لەسەر بابەتى هاریکاری ئابوری و سیاسی و سەربازی لەگەڵ حوکمەتی ئێراندا. بەپێی رێکەتنامەکە یەکێتی دەبوو لە دژی حوکمەتی عێراق شەڕ بکات تاوەکو سەدام لەسەر کار لادەبرێت و لەگەڵ بەغدادیش ڕێکەوتنی تاکلایەنانە ئیمزا نەکات. ئێرانیش ڕازی بوو چەک و پاڵپشتی دارای و کۆمەکی پزیشکی بۆ یەکێتی دابین بکات.

لە بەهاری 1987 دا ئێران داوای لە پارتی دیموکراتی کوردستان بە سەرکردایەتی مسعود بارزانی و یەکێتی نیشتیمانی کوردستان بەسەرکردایەتی جەلال تاڵەبانی کرد دژ بە دوژمن یەکبگرن و ناکۆکییە دێرینەکانیان وەلابنێن. لەلایەکى دیکەوە هەردوو حیزب کۆمەڵێ هاوپەیمانی تریان ئەنجامدا. پارتی دیموکراتی کوردستان هاوپەیمانی لەگەڵ دوو گروپی توندڕەوی دژ بەیەک پێکهێنا: حزبی شیوعی عێراق (حشع) و حیزبی توندڕەوی ئەلدەعوە. چەندین حیزبی نهێنی دیکەش لەکارو چالاکیدا بوون، وەک سۆشیالیست و کۆمۆنیست، یەک لەو گروپانەش کەوا بەتایبەتی لە هەڵەبجەدا بەهێزبوو (حیزبی بزووتنەوەی ئیسلامی لە عێراق)ی سەر بە ئێران بوو.

لە ئەنجامی ئەم هەموو رێکەتنامە و هاوپیمانێتییە نەخشە و بەرنامە و پلان دانرا بۆ کۆنتڕۆڵکردنی هەڵەبجە.  گەورەترین بایەخی ستراتیجی هەڵەبجە ئەوە بوو نزیک سنووری ئێران بوو، بە دوورى حەوت میل دەکەوێتە خۆرهەلاتى دەریاچەی دەربەندیخان، کە دەریاچەى دەربەندیخان بەشێکی گرنگی ئاوی بەغدادی پایتەختى دابین دەکرد، مەبەستی هێزە کوردییەکانیش لە کۆنتڕۆڵکردنى هەڵەبجەدا ئەوەبوو کە لە ئەنجامی قۆناغى یەکى ئەنفالدا فشارێکی گەورە کەوتبووە سەر گەلی کورد و هێزی پێشمەرگە و حیزبە کوردییەکان، بەتایبەتی بارەگاکانی سەرکردایەتی یەکێتی نیشتیمانی کوردستان، بۆ سوککردنی ئەو فشارە و ڕاکێشانی بەشێک لە سوپای عێراق بۆ بەرەیەکی دیکە و دۆزینەوەی ئەڵتەرناتیڤێکی دیکە لە جوگرافیای قۆناغی یەکی ئەنفالدا.

لەبەرئەوە نەخشە و پلان و بەرنامەی ئازادکردنی هەڵەبجە داڕێژرا. ئێوارەی رۆژی 14 مارتی 1988 هەموو هێزەکانی عێراق هەڵاتن یان خۆیان دابەدەستەوە، هێزەکانی یەکێتی، پارتی، شۆسیالیست، بزوتنەوەی ئیسلامی، هێزی سەرەکی ڕزگارکردنی هەڵەبجە بوون، هێزی ئێران لە سەرەتاوە ڕمزی و مەعنەوی بوو تا دوای کیمیابارانکردنەکە، بەڵام هەندێ لە ناوەندەکانی دەسەڵات لە ئێراندا کە لەناو خۆیاندا لە ململانێدا بوون لەسەر درێژەپێدانی شەڕ و ڕاگرتنی،  پێویستیان بە پڕوپاگاندا هەبوو، ئێران کۆنتڕۆڵکردنى هەڵەبجەی بۆ ڕای گشتی خۆیان و بەرزکردنەوەی ورەی لەشکرەکەیان بەکارهێنا، پڕوپاگاندەی سەرکەوتنی ئێران هەموو بەهانە و بیانوویەکی دا بە حکومەتی بەعس بێ سڵمینەوە کیمیابارانی هەڵەبجە بکات.

تەوەری دووەم :  کیمیابـــارانی هەڵەبجـــــــــــە

داگیرکردنی هەڵەبجە لەلایەن ئێران و بە هاوکاری چوار پارتى کوردى (ی.ن.ک، شۆسیالیست، پ.د.ک، بزوتنەوەى ئیسلامى) و پرووپاگەندەی نابەجێی ئیران بووە هۆی ئەوەى کە هەموو بیانویەک بە سەدام حسین بدرێت کەلەڕۆژی چوارشەمە 16 ئاداری 1998 بە (50) فرۆکەی جەنگی کە هەریەکەیان بۆمبایی (500کگم)میان هەڵگرتبوو هەڵەبجە بەکیمیایی بۆمبباران بکەن. واتە (100) تەن گازی ژەهراویان بەسەر شاری هەڵەبجە دا باران، بۆردومانکردنی هەڵەبجە گەورەترین کارەساتی جەنگی بوو پاش لێدانی (هێرۆشیما و ناکازاکی یابان) لەلایەن ئەمریکاوە لەجەنگی دووەمی جیهانیدا. لە هەڵەبجە بەهەزاران مرۆڤ بوونە قوربانی و بەدەیان  هەزاریش برینداربوون.

ئەو گازە ژەهراویانەی بەکارهێنران بریتیبوون لە (گازی خەردەل، سارین، تابوون، سیانید هایدرۆجین، سام). گازی خەردەل جگە لە سووتاندنی پێست و جەستە مرۆڤ کوێر دەکات و جەرگ زیانێکی گەورەی بەردەکەوێت، بەڵام (سارین و تابون) شەلەل دروست دەکەن و جەستە تەشەنوج دەکات و مرۆڤ پێش مردن دەڕشێتەوە.

سەرکردایەتی هێرشی کیمیابارانکردنی هەڵەبجە (علی حسن المجید)ی ئامۆزای سەدام حسێن بووە،  کەدوای کیمیابارانکردنەکە بە (علی الکیمیایی) ناسرا، کە سەرکردەیەکی باڵای حیزبی بەعس بوو، دەسەڵاتێکی ڕەهای پێدرابوو لەلایەن (سەدام حسێن)ەوە لە باشوورى کوردستان. هێرشی فڕۆکە جەنگییەکان و بۆردوومانکردنی ئامانجە مەدەنییەکان تا ڕۆژی 19\3\1988 بەردەوام بوو.

ئەو کاردانەوەیەش زۆر دڕندانە بوو، بۆ خەڵکی باشوورى کوردستان و هەڵەبجەش چاوەڕوان نەکراو بوو، کیمیابارانکردنی هەڵەبجە بە یەکێک لەتاوانە گەورەکانی دژی مرۆڤایەتی دادەنرێت لەنیوەی دووەمی سەدەی بیستەم. دانیشتوانى هەڵەبجە بەشێوەیەکی تراژیدی بەکاریگەری ژەهر و گازە کیمیاوییەکان لەنێو ماڵەکانی خۆیان یان لەسەر شەقام و ڕێگاکان یان لەڕێگاکانی دەرباز بوون بەرەو سنووری ئێران گیانیان لەدەست دەدا و شەهید بوون.

حکومەتی عێراقی بەبەکارهێنانی چەکی کیمیاوی دژی خەڵکی شارەکە جیاوازی نەدەکرد لەنێوان چەکدار و پیر و منداڵ و کوڕ و کچ و ژن و پیاو، هەموو ئەو کوژراوانەی لەئەنجامی بەکارهێنانی ئەم چەکەدا بریتیبوون لەخەلکی مەدەنی شارەکە کیمیابارانکردنی هەڵەبجە بووە هۆی شەهیدبوونى نزیکەی (5)هەزار خەڵکی مەدەنی و برینداربوونی زیاتر لە (10) هەزار کەسی تر. بەهەزاران لاشەی پیاو ئافرەت و مناڵ و پیر لەناو ماڵ و حەشارگە و شەقامەکان و دەوورووبەری شارەکە دا کەوتبوون.

شاری هەڵەبجە تاکە شار نەبووکە فڕۆکەی جەنگی عێراقی بەچەکی کیمیاوی بۆردوومانی بکات، بەڵکو پێش هەڵەبجەش چەندین گوندی تری ناحییەی (ئاغجەلەر) لەپارێزگای کەرکوک و گۆپتەپە و ناحیەی قەرەداغ لە سلێمانی و دۆڵی بالیسان لە هەولێر و چەندین گوندی تری پارێزگایی دهۆک کیمیاباران کران.

بەڵام لێدانی شارێکی پڕ لە دانیشتوان بەچەکی کیمیاوی بەفەرمانی ڕاستەوخۆی سەرانی حکومەتی بەعس کارەساتێکی گەورە و ترسناک بوو. تاوانبارنەکردنی ڕژێمی عێراق لەلایەن کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و ڕای گشتی جیهان بەشێوەیەکی جددى وای لەبەعس کرد دووبارە ئەم چەکە لەناوچەی هۆرەکانی باشوورى عێراق لەسەرەتای نەوەدەکانەوە بەکاربهێنت.

تەوەرەی سێیەم:   هەڵوێستی وڵاتان

سەرەڕای هەوڵی دوژمنکارانە و خیانەتکارانەی ئێران، بەڵام پاش ئەم بۆردومانە ئێران بەهانای قوربانییەکانەوە هات و زۆربەی بریندارەکان لە نەخۆشخانەکانی ئێران تیمار و چارەسەرکران، هەواڵی کیمیابارانی بە دونیا ڕاگەیاند و ڕێگەیدا پەیامنێر و ڕۆژنامەنووسان بگەنە شاری هەڵەبجە، گەیاندنی وێنەی ئەم کارەساتە و بڵاوبوونەوەى ئەو وێنە و ڤیدیۆیانەی ڕۆژنامەنووس و پەیامنێران دەیانگرت هەموو جیهانی هەژاند، بەڵام هەندێ لە دەوڵەت و ڕژێم و ناوەند و دەزگا جیهانییەکان کیمیابارانکردنی هەڵەبجەیان بە درۆ لە قەڵەم دەدا.

 چوار ڕۆژ پاش کارەساتەکە واتە لە 20 ئاداری 1988 کۆنگرەی باڵای وڵاتانی ئیسلامی لە کوێت بەسترا، کە هێشتا تەرمی هەزاران شەهیدی هەڵەبجە لەسەر شەقامەکان کەوتبوون و نەنیژرا بوون، لەم کۆنگرەیەدا باسی جەنگی ئێران و عێراق و گەلی فەلەستین و بۆسنە و هەرسک و ئەفغانستان و چەوسانەوەی تورک لەبولگاریا کرا. بەناوی کۆنگرەوە چەند بروسکەیەک ئاڕاستەی ئەو وڵاتانەکرا، بەڵام سەبارەت بەکارەساتی هەڵەبجە بیدەنگ بوون، هەروەکو گەلی کورد مرۆڤ و ئیسلام نەبێت، تەنانەت باس لەڕوخاندنی هەزاران مزگەوت و سوتاندن و فەوتاندنی هەزاران قورئانیش نەکرا.

لیژنەی داکۆکی کردن لە کەمەنەتەوەییەکان لە ڕێکخراوی دەوڵەتە یەکگرتوەکان لە جنێڤ  لەبارودۆخی مافی مرۆڤی کۆڵییەوە لەوڵاتانی جیهاندا، لەبەرامبەر بەکارهێنانی چەکی کیمیای دژی خەڵکی بێتاوان و مەدەنی هەڵەبجە بڕیار درا ناوی عێراق بخریتە ناو ئەو وڵاتانەوە کە مافی مرۆڤ پێشێل دەکەن. بەڵام نوێنەری وڵاتانی (مەغریب، چین، جەزائیر، یەکێتی سۆڤیەت، سۆماڵ، یوگسلافیا، ڕۆمانیا، کوبا، ژاپۆن) دەنگیان نەدا کە عێراق بخرێتە ناو لیستی ئەو وڵاتانەی کەمافی مرۆڤی پێشێل دەکەن.

دەوڵەتی تورکیا بەکارهێنانی چەکی کیمیای لەلایەن حکومەتی سەدام حسێن دژی خەڵکی مەدەنی هەڵەبجە بەشێوەیەکی فەرمی سەرکۆنە و ئیدانە نەکرد. سکرتێری گشتی دەوڵەتە یەکگرتوەکان و سەرۆک کۆماری پاکستان و کۆریای باکور، پەرلەمانی بەنگلادیش، ئەڵمانیای فیدراڵ و وەزارەتی دەرەوەی کەنەدا و کۆبونەوەی وەزیرەکانی دەرەوەی وڵاتانی ئەندام لە پەیمانی وارشۆ و سەڵتەنەتی عومان و باڵویزی سوید لە دەوڵەتە یەکگرتوەکان و سەرۆک کۆماری جەزائیر و (هارا)ی سەرۆکی پەڕلەمانی یابان ئەم کارەساتەیان سەرکۆنە کرد.

ولاتانی زلهێز و وڵاتانی ئەوروپی کیمیابارانکردنی هەڵەبجەیان سەرکۆنە کرد، لەوانە حکومەت و وەزارەتی دەرەوەی ئیتالیا، فرانسۆ میترانی سەرۆکی فەرەنسا، حکومەت و پەڕلەمانی بەریتانیا. ئەمریکا وسۆڤیەت سەرەڕای پشتیوانیان لەعێراق نەیانتوانی تاوانەکە پەردەپۆش بکەن، لەو کاتەدا ئەمریکا بەناچاری لەڕێگەی دیپلۆماتەکانیەوە عێراقی ئاگادارکردەوە لە تێڕوانینی ئەمریکا لەسەر تاوانەکە.

تەنیا هەڵوێستى سوریا و لوبنان فەرمى بوو، وەزیری دەرەوەی سوریا و رۆژنامەی فەرمی حیزبی بەعسی سوریا بەرەسمی ناڕەزاییان بەرامبەر بەکارهێنانی چەکی کیمیاوی لەدژی دانیشتوانی هەڵەبجە نیشاندا، هەروەها (وەلید جونبلات) وەزیری دەرەوەی لوبنانیش سەرکۆنەی بەکارهێنانی چەکی کیمیاوی لەدژی دانیشتوانی هەڵەبجە کرد.

زۆربەی وڵاتانی زلهێز و ئەوروپی ئێستا و ئەوساش چەکی کیمیاوی و کەرەستەی سەربازی و جەنگیان بەعێراق دەفرۆشت و هاوکاریان دەکرد و عێراقیان وەکو بازاڕی ساغکردنەوەی کاڵا و کەلوپەلی سەربازی و جەنگی تەماشا دەکرد و ئەو چەکانەش لەسەر کورد تاقیدەکرانەوە.

لەدوای ساڵی (2003) و ڕوخانی ڕژێمی بەعس لەلایەن ئەمریکاو هاوپەیمانەکانیەوە چەند وڵاتیک تاوانی ئەنفال و کیمیابارانکردنى هەڵەبجەیان وەکو جینۆساید ناساند لەوانە(بەریتانیا، سوید، هۆڵندا، ئەڵمانیا، فەڕەنسا) لە عێراقیشدا دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق لەساڵی 2007 دا ئەنفال، ئەنفالی کوردەفەیلییەکان 2009، ئەنفالی بارزانییەکان 2009، کیمیابارانکردنی هەڵەبجە لەساڵی 2010 بەجینۆساید ناساند.

پەڕلەمان و حکومەتی عیراق لە 2008 دا ئەنفالی بەجینۆساید ناساند، پەڕلەمان و حکومەتی عێراق لە 2010 دا ئەنفالی کوردەفەیلییەکانی بەجینۆساید ناساند، پەڕلەمان و حکومەتی عێراق لە 2011 دا کیمیابارانکردنی هەڵەبجەیان بەجینۆساید ناساند، پەڕلەمان و حکومەت و سەرۆکایەتی هەرێمی کوردستان لە 2008دا ئەنفال و کیمیابارانکردنی هەڵەبجە و هەموو کارەساتەکانی دیکەی سەر گەلى کوردیان بە جینۆساید ناساند.

ئــــــەنجــــــام

1ـ عێراق مێژوویەکى دێرینى هەیە لە پێکەوە ژیان و بنیاتنانى شارستانیەت لەلایەن نەتەوەکانى سۆمەرى و ئەکەدى و لۆلۆیی و گۆتى مادەکان کە دەگەڕێتەوە بۆ چاخە مێژوییەکان، لە مێژوى کۆن و ناوەڕاست و سەردەمى ئیسلامیش پێکەوە ژیان و بنیاتنانى شارستانیەت لەلایەن نەتەوەکانى کورد و عەرەب و تورک، بەڵام دواى نەمانى ئیمپراتۆریەتى عوسمانى و داگیرکردنى ناوچەکە لەلایەن بەریتانیا و دامەزراندنى عێراق لەلایەن بەریتانیاوە، ئیدى لەو زەمەنەوە تا ئێستا بەهۆى ناشەفافى و نادیموکراسى و نەبوونى مافى میللەتان و گرێدراوى دەرەکى و دیکتاتۆرى حکومەتە یەک لە دواییەکەکانى عێراق ئارامى و پێکەوەژیانیان شێواندووە، ململانێى نەتەوەیی و ئاینى و مەزهەبى و نەژادى لە نێوان پێکهاتەکانى عێراقدا دروست بووە، لە کۆتایدا عێراق جۆرێکى لێهاتووە جوگرافیایەک نیە بۆ ژیان.

2ـ هەڵەبجە خاوەن مێژوو شارستانیەکى کۆنە لە ڕووى ئابورى و پیشەسازى و ئاینى و کۆمەڵایەتى و سیاسیەوە،  تەنانەت لە سەردەمى ئیمپڕاتۆریەتى عوسمانى دا قەزا بووە، بەڵام بە پیلان گێڕى ئێران و چوار پارتى کوردىی و بە کیمیابارانکردنى لەلایەن ڕژێمى بەعسى دیکتاتۆرەوە ژێرخان و سەرخانى ئابورى و ژینگەیی وێران بوو.

3 ـ پەیوەندى جوڵانەوە کوردییەکان و پارتە کوردییەکان لەگەڵ ئێراندا هەمیشە شکست و کارەساتى گەورەى بەسەر کۆى گەلى کوردا هێناوە، ئێران جوڵانەوە و پارتە کوردییەکانى بۆ ئامانج و مەبەستى سیاسى خۆى بەکارهێناوە، ئەو کاتەى مەرامەکەى هاتە دى ئیدى کوردى بە کارەساتبارى جێهێشتووە، لە ساڵى 1974-1961 پەیوەندیەکى توند و تۆڵ لە نێوان مەلا مستەفا و ئێراندا هەبوو، بەڵام لە ساڵى 1975 دا عێراق و ئێران لە جەزائیر ڕێکەوتنامەى جەزائیریان مۆرکرد، ئێران لە بەرامبەر ڕێکەوتنى لەگەڵ عێراق پشتى لە مەلا مستەفا کردوو، جوڵانەوەکەى و کۆى کوردیش توشى شکستى گەورە بوو، لەلایەکى دیکەوە هاوپەیمانى چوار پارتى کوردى و ئێران بۆ داگیرکردنى هەڵەبجە، کیمیابارانى هەڵەبجەى لەلایەن سەدامى دیکتاتۆرەوە لێکەوتەوە.

4 ـ  ئێران لەکاتى گفتوگۆ و ڕێکەوتنامەى لەگەڵ پارتە کوردیی و شیعییە عێراقییەکاندا، بەڵێنى دابوو هاوکارییان بکات بۆ دامەزراندنى حکومەتێکى هەڵبژێردراوى خەڵک و دیموکراسى، بەڵام لە ڕاستیدا ئامانجى ئێران دامەزراندنى حکومەتێکى تائیفى و مەزهەبى شیعى گرێدراوى ئێرانى بوو، هاوپەیمانە عێراقییەکانیش بۆ هەمان مەبەست و ئامانج و بەرژەوەندى بەکارىان هێنا، دواتریش جینۆسایدى هەڵەبجەى لێکەوتەوە.

5 ـ ئێران ڕۆڵى سەرەکى هەبوو لە خوڵقاندنى کارەساتەکانى باکورى عێراق، لە جینۆساید و کیمیابارانکردنى هەڵەبجە و ناوچەکانى تر، چونکە لەگەڵ نزیکبوونەوەى پارتەکانى جوڵانەوەى ڕزگاریخوازى کورد لە ئێران، هەڵوێستى حکومەتى عێراق بەرامبەرى توندتر دەبوو، ڕژێمى بەعس لەبەرامبەر ئەنجامدانى هەر چالاکییەکى هێزى پێشمەرگەدا کاردانەوەى هەبوو، بەڵام کاردانەوەى بەرامبەر ئۆپڕاسیۆنى هاوبەشى کورد و ئێران توندتر دەبوو،  ئەوە لەلایەن سەرانى ڕژێمى عێراقەوە بە خیانەت لە قەڵەم دەدرا، لەبەرئەوە دواى ئەنجامدانى ئەو چالاکیە هاوبەشانە، بە پاساوى بوونى ئێران و سوود وەرگرتن لە چاوپۆشى و بێدەنگى نێودەوڵەتى ڕژێمى عێراق دەستى بە تۆڵە سەندنەوە لە کورد کرد،  بە ڕاگواستنى گوندەکان و جینۆساید و کیمیابارانکردنى هەڵەبجە و ناوچەکانى ترى باکورى عێراق.

6ـ بە درێژایی جەنگى هەشت ساڵەى نێوان عێراق و ئێران پارت و ڕێکخراوە کوردییەکان بە پێ بەرژەوەندییان و بە گوێرەى  بەهێزی و لاوازى هەر دوو لایەنى شەڕکەر بەرەکانیان دەگۆڕی. لە سەرەتای سەرکەوتنى شۆڕشی ئیسلامى ئێران پارتى دیموکراتى کوردساتن و یەکێتى نیشتیمانى کوردستان پشتگیریتیان کرد و بوونە هاوپەیمانى ئێران،  دواتر بەهۆى پشتگیرى نێودەوڵەتییەوە ڕژێمى بەعس زۆر بەهێز ببوو پارتى دیموکراتى کوردستان و یەکێتى نیشتیمانى کوردستان لە حکومەتى عێراق نزیک بوونەوە، لەساڵى 1982 بۆ کاتێکى کەم پارتى دیموکراتى کوردستان لەگەڵ حکومەتى عێراقدا ڕێکەوت کە لە چوار چێوەى عێراقدا پێکەوە کار بکەن،  بەڵام هەر خودى ئێران بووە هۆى شکستهێنانى ئەو ڕێکەوتنامەیە، لە ساڵى 1983 بەدواوە بۆ ماوەى 18 مانگ یەکێتى نیشتیمانى کوردستان لەگەڵ حکومەتى عێراق لە گفتوگۆ و ڕێکەوتندا بوون کە پێکەوە باکورى عێراق بەڕێوەبەرن،  بەڵام حکومەتى عێراقى لەم ماوەیەدا کاتى دەکوشت و خۆى ڕێکخستەوە و بەهێز بوو، بەهۆى فشارى ئێرانیش لەسەر یەکێتى نیشتیمانى کوردستان ئیدى ڕێکەوتنامەى عێراق و یەکێتى شکستى هێنا، پاشان لە کۆتایی جەنگەکەدا پارتى دیموکراتى کوردستان و یەکێتى نیشتیمانى کوردستان و حیزبى سۆسیالیستى کوردستان و بزوتنەوەى ئیسلامى باوەڕیان وابوو ڕژێمى بەعس تەواو لاواز بووە و دەڕووخێت، لەبەر ئەوە لەدژى عێراق لەگەڵ ئێراندا ڕێکەوتن و پێکەوە هەڵەبجەیان داگیر کرد، ئەوە ڕاستیەکى حاشا هەڵنەگرە کە حکومەتى بەعس ڕژێمێکى دیکتاتۆر و خوێن ڕێژ بوو، بەڵام هاوپەیمانى پارتە کوردییەکان و ئێران هۆکارێکى سەرەکى بوو بۆ کیمیابارانکردنى هەڵەبجە.  بەمانایەکى دیکە داگیرکارى ئێران و خیانەتى پارتە کوردییەکان، دیکتاتۆری سەدام نەبووایە قەبارەى ئەو کارەساتە هێندە گەورە نەدەبوو.

7ـ لە دواى کیمیابارانى هەڵەبجە ئێران وێنە و ڤیدیۆی کارەساتەکەى لە میدیا ناوخۆییەکان و نێودەوڵەتیەکان بڵاوکردەوە، یارمەتى قوربانیان و برینداران و خەڵکە ئاوارە بووەکەى هەڵەبجەیدا بە گواستنەوەى برینداران و دروستکردنى ئۆردوگا، بەڵام لە ڕاستیدا ئێران مەبەستى هاوکاریکردنى نەتەوەى کورد و خەڵکى هەڵەبجە نەبوو، وەکو کارتى فشار لە ئاستى نێودەوڵەتى بۆ ڕسواکردنى عێراق  بەکاریبهێنێت و دەسکەوتى سیاسى چنگ کەوێت و عێراق بە هەڵگیرسێنەرى جەنگ تۆمەتبار بکات، تا قەرەبووى سیاسى و ئابورى بکرێتەوە.

8 ـ  ڕژێمى بەعس لە بەرامبەر داگیرکردن و بە ئێرانى کردنى هەڵەبجە چەکى کیمیایی لە دژى خەڵکە مەدەنییە بێ بەرگرییەکە بەکارهێنا، کە بووە هۆى شەهید بوونى (500) هەزار و برینداربوونى (10) هەزار کەس و ئاوارەبونى هەزارانى دیکە لە ژن و منداڵ و پیرو پەککەوتە و گەورە و بچوک، لە کاتێکدا ڕژێمى بەعس دەیتوانى بە ڕیگەى دیکەى سەربازى لە دەرەوەى شارەکە تۆڵەى ئەو داگیرکاریە لە ئێران و هاوپەیمانەکانى بکاتەوە، بەڵام بەو کاردانەوەیەی سەلماندى کە هیچ نرخێک بۆ نەتەوەى کورد و پێکەوە ژیان دانانێت، هەوڵى پاکتاوى ڕەگەزى کورد دەدات لە عێراق، لەلایەکى دیکەوە هەموو یاسا نێودەوڵەتیەکانى قەدەغەکردنى جینۆسایدى ئابورى و یاسایی و فیزیکى و کەلتورى و سیاسى پێشێل کرد لەکاتێکدا عێراقى پێش بەعس و کاتى بەعسیش تەواوى ئەو ڕێکەوتنامە نێودەوڵەتیانەیان واژۆکرد بوو، لایەنى نێودەوڵەتیش بەهۆى بوونى بەرژەوەندى زەبەلاحى ئابورى و سیاسى و بازرگانى لەگەڵ ڕژێمى بەعس لە بەرامبەر جینۆسایدى هەڵەبجە بێدەنگ بوون.

لیستى سەرچاوەکان

  1. نەریمان حەسەن کەریم، ڕەنگدانەوەى کارەساتى هەڵەبجە لە ئەدەبى کوردیدا، زانکۆى صلاحدین، کۆلێژى پەروەردە، بەشى زمانى کوردى، 2000.
  2. فازڵ عەباس خەلیفە، سەرهەنگ محمد، کاریگەرى ئاسەوارە کۆمەڵایەتیەکانى کیمیابارانى هەڵەبجە، چاپخانەى پیرەمێرد، سلێمانى، 2014.
  3. حەکیم مەلا صالح، هەڵەبجە لە ئامێزى مێژوودا، چاپخانەى منارە، چ1، هەولێر، 2004.
  4. عادل صدیق على، چەند لاپەرەیەک لە مێژووى هەڵەبجە، چاپخانەى کەمال، سلێمانى، 2011.
  5. میدڵ ئیست وۆچ، جینۆساید لە عێراق و پەلامارى ئەنفال بۆ سەر کورد، و. سیامەند موفتى زادە، چاپخانەى خاک، چ1، سلێمانى، 1999.
  6. هەورامان على تۆفیق، هەڵەبجە کارەساتى کیمیا بارانکردن 1988، چاپخانەى ئاراس،چ1، هەولێر، 2000.
  7. هەژار عزیز سورمێ، کورد و جینۆساید و ئیبادەکردن، چاپخانەى وەزارەتى پەروەردە،چ1، هەولێر، 2006.
  8. مایکڵ گەنتەر، فەرهەنگى مێژووى کورد، و، مامکاک، دەزگاى ئاراس، چ1، هەولێر، 2007.
  9. عەبدلقادر ساڵح، فەرهەنگى سیاسى سەبا، کۆمپابیایى چاپ و پەخشى نوسەر، چ2، سلێمانى،2007.
  10. خەلیل عەبدالله، بە جینۆساید ناسینى ئەنفال، دەزگاى چاپ و پەخشى حەمدى، سلێمانى، 2007.
  11. ئەحمەد فاتیح محمد، کورتەیەک لەسەر جینۆساید و تاوانکارى نێودەوڵەتى،چاپخانەى کەمال، سلێمانى، 2012.
  12. د.مارف عومەر گوڵ، جینۆ سایدى گەلى کورد، دەزگاى چاپ و بڵاوکردنەوەى ئاراس، چ5، هەولێر،2010.
  13. قورئانى پیرۆز، سورەتى ئەنفال.
  14. ئاراس عەبدلڕەحمان مستەفا، ڕاپەرینى ئادارى (1991) لە باشورى کوردستان، دەزگاى چاپ و پەخشى حەمدى، چ1، سلێمانى، 2009.
  15. عەبدللە کەریم مەحمود، ڕەشەباى ژەهر و ئەنفال، ب1، چ2، سلێمانى، 2009.
  16. محمد نوورى زۆراب، سێ دێى ئەنفال کراوى داودە لە کردەى ئەنفالدا، چاپخانەى ڕەهەند، چ1، 2008.
  17. زوهێر کازم عەببود، دادگایى ئەنفال، و، محمد گۆمەیى، دەزگاى چاپ و پەخشى سەردەم، چ1، سلێمانى، 2010.
  18. لۆرانس کاپلان و ویلیام کریستۆل، جەنگى عێراق، و. عەبدولکەریم عوزێرى، چ1، چاپخانەى شڤان، سلێمانى،2007.
  19. حازم ساغیە، بەعسى عێراق، و. بورهان عەگار، چاپخانەى ڕوون، چ1، سلێمانى، 2013.
  20. م.س.لازاریف، مێژووى کوردستان، و. هۆشیار عەبدولڵا سەنگاوى، چاپخانەى ڕۆژهەڵات، چ2، هەولێر،2010.
  21. ئۆفرا بینگیۆ، کوردى عێراق، و. سۆران مستەفا کوردى، چ1، چاپخانەى ئاراس، هەولێر،2013.
  22. چاڵز تریب، چەند لاپەرەیەک لە مێژووى عێراق، و. محمد حسین، ئەحمەد عەبدلقادر کەلهرڕى، چ2، چاپخانەى ڕۆژهەڵات، هەولێر، 2011.
  23. مایکڵ لیزنبێرک، ئەنفال لە کوردستانى عێراق، و. کارزان محمد،چاپخانەى حەمدى، سلێمانى،2011.
  24. نەوشیروان مستەفا ئەمین، خولانەوە لە ناو بازنەدا، چاپ و بڵاوکردنەوەى مەڵبەندى ئاوەدانى کوردستان، چ2، سلێمانى،1999.
  25. جاسم محمد محمد على، ڕۆڵى هۆکارە سیاسییەکان لە دابەشبوونى پارێزگاى سلێمانیدا، دەزگاى کوردۆلۆجى، چاپخانەى تیشک، چ1، سلێمانى،2008.
  26. د.نوورى تاڵەبانى، کورتەیەک لە بارەى تاوانەکانى ڕژێمى عێراق دژى گەلى کورد، و. شاناز ڕەمزى، چاپخانەى حەمدى، سلێمانى، 2011.

29 د. على تەتەر نێروەى، بزاڤى ڕزگاریخوازى نەتەوەى کورد لە کوردستانى  عێراق لە ساڵەکانى  جەنگى عێراق و ئێراندا (1980- 1988)،چ1، چاپخانەى حاجى هاشم، هەولێر،2008.

  1. جەمال شێخ نوورى، وێرانکارى و تاوانەکانى بەعس لە بیرەوەریەکانماندا، چاپخانەى ڕوون، چ1، سلێمانى، 2005.
  2. حەمەى حەمە سەعیدى، دەنگى خاک، ب1، چاپخانەى حەمدى، چ1،سلێمانى،2016.
  3. شەوکەتى حاجى مشیر، هەڵەبجە دوژمنانى ڕسوا دەکات، ب1، سلێمانى، 1996.
  4. ئاوارە حسێن، تاوانى جینۆساید لە یاسایى نێو دەوڵەتیدا، دەزگاى ڕۆشنبیرى جەمال عیرفان، سلێمانى، 2014.
  5. عگا محمد علاالدین، قچا‌و حلبجە فى جغرافیە الاقلیمیە، مرکز دراسات الکردیە، گ1،سلیمانیە،2008.
  6. مپنى أمین قادر، قچایا القومیات واپارها على الحلاقات الدولیە،مرکز الکردستان للدراسات الستراتیجیە، گ1، سلیمانیە،2003.

تاگه‌كان

بابه‌تی په‌یوه‌ندیدار

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

Back to top button
Close
Close
%d هاوشێوەی ئەم بلۆگەرانە: