گوتار

مه‌ولانا خالیدی شاره‌زووری و  نه‌قشبه‌ندیی كوردی

 حه‌سه‌ن جودی

 

 

ده‌روازه‌یه‌ك

بێگومان هه‌ر ئایینێك خاوه‌ن هزرێكه‌‌، هه‌ر هزرێكی ئایینییش به‌سێ مه‌تۆد و رێگه‌‌ گوزراشت له‌ خۆی ده‌كات، كه‌ بریتیین له‌ شێوه‌كانی “سه‌له‌فییه‌ت، عه‌قلانییه‌ت، عیرفانییه‌ت”. ئه‌م سێ مه‌تۆد و رێگه‌یه‌ش هه‌ر ته‌نیا تایبه‌ت نیین‌ به‌ هزری ئایینی، به‌ڵكو له‌ده‌ره‌وه‌ی هزری ئایینییش ئه‌و شێوه‌ فیكرییانه‌ هه‌ن و له‌بواره‌ فه‌لسه‌فیی و ئایدیۆلۆژییه‌كانیشدا گوزارشتیان لێده‌كرێت. لێره‌دا قسه‌ و باسمان له‌سه‌ر عیرفانییه‌ت (ته‌سوف)ه.

ته‌سه‌وف (سۆفیگه‌ریی – سۆفیزم): مه‌تۆدێكی بیركردنه‌وه‌ی گه‌ردوونییانه‌یه‌‌ و به‌دیدگایه‌كی میتافیزیكیانه‌وه‌ له‌ گه‌ردوون و خودا و مرۆڤ ده‌ڕوانێت. پێش په‌یدابوونی ئایینه‌كان ئه‌و جۆره‌ بیركردنه‌وه‌یه‌ هه‌بووه‌ و گه‌شه‌ی كردووه‌. به‌ڵام له‌گه‌ڵ په‌یدابوونی ئایینه‌كان ئه‌و مه‌تۆدی بیركردنه‌وه‌یه‌ رێچكه‌ و رێبازی جیاواز جیاوازی له‌خۆوه‌ گرتووه‌. به‌ڵام كرۆكی هه‌ر هه‌موویان یه‌كه‌ و له‌وه‌دا كۆكن كه‌وا رێگه‌یه‌كی بیركردنه‌وه‌یه‌ له‌ گه‌ردوون و خودا و گه‌یشتن به‌ خودا، رێگه‌یه‌كه‌ بۆ پاكبوونه‌وه‌ی خود (نه‌فس) له‌ خراپه‌خوازیی، هه‌روه‌ها زانستی خوداپه‌رستی و ئاوێته‌بوون به‌خودایه‌‌. سۆفیگه‌ریی خۆشه‌ویستیی و عه‌شقێكی قووڵه‌ بۆ خوداوه‌ند. له‌بنچینه‌دا ته‌سوف ره‌وتێكی دژه‌ده‌سه‌ڵاتی و دژ ماددیگه‌راییه‌. له‌به‌رامبه‌ر به‌و سته‌مكاریی و گه‌نده‌ڵی و نادادییه‌ی ده‌سه‌ڵاتداران به‌رامبه‌ر به‌ تاك و كۆمه‌ڵگه‌ په‌یڕه‌ویی لێده‌كه‌ن هه‌ڵوێستێكی پڕۆتستۆیی كۆمه‌ڵایه‌تییه. هه‌روه‌ها له‌به‌رامبه‌ر به‌ ئه‌قڵییه‌تی چه‌قبه‌ستوویی سه‌له‌فییه‌تگه‌راییدا قه‌ڵه‌مبازێك و كاردانه‌وه‌یه‌كی رادیكاڵه‌. له‌به‌رامبه‌ر زیاده‌ڕویی له‌ عه‌قڵانییه‌تیشدا هه‌ڵوێستێكی په‌ڕگیره‌. بۆیه‌ ئه‌م جۆره‌ بیركردنه‌وه‌یه‌ له‌بنچینه‌دا له‌به‌رامبه‌ر به‌ ده‌سه‌ڵاته‌ ملهوڕه‌كاندا هه‌ڵوێستێكی ئه‌نارشیستانه‌ی هه‌بووه‌. هه‌روه‌ها سۆفیگه‌ریی خۆی له‌بیركردنه‌وه‌ی سه‌له‌فییه‌ت به‌وه‌ جودا ده‌كاته‌وه‌ كه‌وا ده‌خوازێت له‌سه‌رووی ده‌ق خودا بناسن و  به‌ خودا بگه‌ن. هه‌روه‌ها روانینێكی فه‌نتازیی و رۆحیی بۆ ده‌قه‌ پیرۆزه‌كان هه‌یه‌ و خودی ده‌ق و دونیای به‌رجه‌سته‌ و ته‌نانه‌ت جه‌سته‌ی مرۆڤیش به‌ زیندانی رۆح ده‌بینێت. سۆفییه‌كان له‌میانه‌ی هه‌وڵدانیان بۆ گه‌یشتن و ئاوێته‌بوون له‌گه‌ڵ خودا له‌و زیندانانه خۆیان رزگار ده‌كه‌ن. هه‌روه‌ها سۆفیگه‌ریی خۆیشی له‌ عه‌قلانییه‌ت به‌وه‌ جودا ده‌كاته‌وه‌ كه‌ عه‌قڵ به‌ تاكه‌ ئامراز یان توانادارترین ئامرازی گه‌یشتن به‌ حه‌قیقه‌ت و خودا نابینێت.

گنۆستیزم كه‌ بۆخۆی ره‌گ و ریشه‌یه‌كی زۆر دێرینی هه‌یه‌، سه‌رچاوه‌ و ریشه‌ی سۆفیگه‌رێتییه‌. له‌ ئایینی جوله‌كه‌ (یه‌هودی) و دیان(كریستیان) و له‌لای یۆنانیه‌كانیشدا جۆرێك له‌ ته‌سه‌وفیان هه‌بووه‌، پێی گووتراوه‌ “گنۆسی gnōsis”‌ ‌ (عیرفانیه‌ت). به‌ڵام له‌ ئیسلامدا به‌ ته‌سه‌وف یان سۆفیگه‌رایی و سۆفیاتی ناسراوه‌.

ته‌سوف، به‌واتا ئیسلامییه‌كه‌ی، به‌شێكه‌‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌ی ئیسلامی و وه‌ك رێگه‌یه‌كی بیركردنه‌وه‌ی ئایینی هه‌ر له‌گه‌ڵ په‌یدابوونی ئایینی ئیسلامدا وه‌ك مه‌یلێك په‌یدابووه‌، كه ‌خۆی له‌ خواپه‌رستییه‌كی زاهیدانه‌ به‌رجه‌سته‌ كردووه‌. به‌ڵام ئه‌و مه‌یله‌ تا هاتووه‌ گه‌شه‌ی كردووه‌ و له‌گه‌ڵ كۆچی دوایی پێخه‌مبه‌ر و قووڵبوونه‌وه‌ی ململانێی ده‌سه‌ڵاتخوازانه‌ی نێوان ده‌سته‌ دژ به‌یه‌كه‌كانی یاوه‌رانی پێخه‌مبه‌ر، مه‌یلی سۆفیگه‌ریی وه‌ك ره‌وتێكی جیاواز زیاتر پێشده‌كه‌وێت و گه‌لێك لق و پۆپه‌ی لێده‌بێته‌وه‌ كه‌ به‌ ته‌ریقه‌ت واتا (رێگا  یان ره‌چه‌) ناسراوه‌.

زۆربه‌ی ته‌ریقه‌ته‌كان رێبازی خوداپه‌رستییان و سه‌رچاوه‌ی بیروڕای خۆیان بۆ یه‌كێك له‌و دوو خه‌لیفه‌یه‌ی موسڵمانان “ئه‌بوبه‌كری سه‌دیق یان عه‌لی كوڕی ئه‌بی تاڵیب” یان هه‌ردووكیان به‌یه‌كه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێننه‌وه.‌ هه‌ر ته‌ریقه‌تێك شێخێكی خۆی هه‌یه و به‌دوایدا له‌سه‌ر بنه‌مای ده‌ستنیشانكردنی شێخه‌كه‌دا شێخی تر جێیده‌گرێته‌وه‌ و پێشه‌وایه‌تی بۆ ته‌ریقه‌ته‌كه‌ ده‌كات‌. ته‌ریقه‌ته‌كان به‌هه‌ندێك جیاوازیی له‌ رووی شێوه‌ی خوداپه‌رستی و زیكركردن و په‌روه‌رده‌كردنی موریدانی خۆیان له‌لایه‌ن شێخه‌كانیانه‌وه‌ جودایی خۆیان ده‌خه‌نه‌ڕوو.

له‌میانه‌ی وردبوونه‌وه‌مان له‌مێژوو و تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ته‌ریقه‌ته‌كاندا ئه‌وه‌مان بۆ روون ده‌بێته‌وه‌ كه‌وا ته‌ریقه‌ته‌كانیش وه‌ك ئایین و ئایینزاكان (مه‌زهه‌به‌كان) له‌ژێر كاریگه‌ریی ئه‌و كات و شوێن و كۆمه‌ڵگه‌یه‌ دان كه‌ لێیه‌وه‌ په‌یدا ده‌بن. ئه‌مه‌ش به‌و واتایه‌ دێت كه‌ ئه‌و هه‌لومه‌رجه‌ی ته‌ریقه‌تی تێدا په‌یدا ده‌بێت و گه‌شه‌ ده‌كات رووداوه‌كان و سرووشتی كۆمه‌ڵگه‌كه‌ مۆركی خۆی له‌ ناوه‌رۆك و شێوه‌گرتنی ته‌ریقه‌ته‌كه‌ ده‌دات. ته‌نانه‌ت ئه‌و راستیه‌ش ده‌بینرێت كه‌وا؛ ته‌ریقه‌ته‌كان ئه‌و كات و شوێن و ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌یه‌ی لێیه‌وه‌ په‌یدا بوونه‌، له‌گه‌ڵ گه‌شه‌كردنیدا وه‌كو خۆیان نامێننه‌وه‌ و گۆڕانكاریی و جیاوازیی له‌ ناوه‌رۆك و شێوه‌گرتنیاندا ده‌بینرێت. ئه‌م راستییه‌‌ له‌ ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندییدا زۆر به‌ڕوونی به‌رچاو ده‌كه‌وێت.

ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندیی یه‌كێك له‌ گرنگترین و سه‌ره‌كیترین ته‌ریقه‌تی سۆفیگه‌ریی ئیسلامییه‌ له‌ ئاستی خۆرهه‌ڵاتی ناوین و جیهاندا، له‌ ئاستی كوردستانیشدا گه‌وره‌ترین و سه‌ره‌كیترین و كاریگه‌رترین ته‌ریقه‌ته‌. بۆیه‌ پێویست ده‌كات لایه‌نه‌ گرنگه‌كانی ئه‌و ته‌ریقه‌ته‌ و رێبه‌ره‌كانی بخه‌ینه‌ڕوو.

  

 

به‌شی یه‌كه‌م:

راستینه‌ی نه‌قشبه‌ندێتی و

رۆڵی مه‌ولانا خالیدی شاره‌زووری

 

  1. سه‌ره‌تاكانی په‌یدابوونی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی:

وشه‌ی نه‌قشبه‌ند له‌ دوو وشه‌ی “نه‌قش + به‌ند”ه‌وه‌ هاتووه‌. “نه‌قش” به‌واتای نه‌خش یان نیگار دێت.  پاشگری “به‌ند”یش كه‌ له‌ كوردیدا پاشگری “مه‌ند”یش به‌كاردێت، بۆ شاره‌زاییبوون له‌ پیشه‌یه‌ك یان كارێكدا ده‌خرێته‌ سه‌ر وشه‌یه‌كه‌وه. وه‌ك وشه‌ی هونه‌رمه‌ند یان هۆشمه‌ند و بیرمه‌ند…هتد. هه‌روه‌ها “به‌ند” به‌واتای پابه‌ند بوون یان وابه‌سته‌بوون به‌ شتێكیشه‌وه‌ دێت‌. شێخ محه‌مه‌د ئه‌مین كوردی له‌ كتێبی “رووناككه‌ره‌وه‌ی دڵان – تنویر القلوب”دا پێی وایه‌ نه‌قشبه‌ند، له‌ نه‌خشاندن (نه‌قشاندن)ی وێنه‌ی سه‌ر مۆم دێت و ناسڕدرێته‌وه‌. به‌خشینی نازناوی نه‌قشبه‌ند به‌ خواجه‌ به‌هائه‌ددین له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌ڕاده‌یه‌ك له‌دڵه‌وه‌ یادی خوای كردووه‌ كه‌ نه‌قشی “الله” له‌دڵیدا نه‌خشێنراوه‌ و ناسڕدرێته‌وه‌.

بۆچوونێك هه‌یه‌ ریشه‌ی ئه‌م ته‌ریقه‌ته‌ بۆ یه‌كه‌م خه‌لیفه‌ی موسڵمانان “ئه‌بوبه‌كری سدیق” ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌. ئه‌مه‌ش له‌سه‌ر بنه‌مای فه‌رمووده‌یه‌كی پێخه‌مبه‌ره‌وه‌ هاتووه‌ كه‌ گووتوویه‌تی: (ما صب الله في صدري شيئا الا و صببته في صدر ابي بكر – واتا: هه‌رچی خوا خستوویه‌تیه‌ سینگمه‌وه‌ منیش خستوومه‌ته‌ سینگی ئه‌بوبه‌كره‌وه‌). ئه‌مه‌ش به‌و واتایه‌ دێت ئه‌م ته‌ریقه‌ته‌ خوا خستوویه‌تیه‌ دڵی پێخه‌مبه‌ره‌وه‌ و ئه‌ویش خستوویه‌تیه‌ دڵی ئه‌بوبه‌كره‌وه‌ و ئه‌ویش خستوویه‌تیه دڵی ئه‌بوزه‌یدی ته‌یفوری به‌ستامیه‌وه …هتد‌. بۆیه‌ خاوه‌نانی ئه‌م بۆچوونه‌‌ پێیان وایه ئه‌م ته‌ریقه‌ته‌ له‌ هه‌ر قۆناخێكدا ناوێكی هه‌بووه‌‌؛ له‌سه‌ره‌تاوه‌ له‌ ئه‌بوبه‌كره‌وه‌ تا “ئه‌بوزه‌یدی ته‌یفور به‌ستامی” پێی گووتراوه‌ “سه‌دیقیه‌”. له‌ به‌ستامیه‌وه‌ تا عه‌بدولخاقی غه‌جده‌وانی پێیگووتراوه‌ “ته‌یفوری”. له‌ غه‌جده‌وانیشه‌وه‌ تا محه‌مه‌د به‌هاددین پێیگووتراوه‌ “خواجه‌كانی” و له‌ محه‌مه‌د به‌هاددین به‌دواشه‌وه‌ پێیگووتراوه‌ “نه‌قشبه‌ندی”, له‌ شێخ محه‌مه‌د به‌هاددینیشه‌وه‌ بۆ شێخ عوبێدوڵڵای ئه‌حرار پێیگووتراوه‌ “نه‌قشبه‌ندیی ئه‌حراری”، له‌ شێخ ئه‌حمه‌دی فاروقییه‌وه‌ بۆ شێخ شه‌مسه‌ددین حه‌بیبوڵڵا پێیگووتراوه‌ “المجددیة – نوێكه‌ره‌وه”، له‌ شێخ حه‌بیبوڵڵاوه‌ بۆ مه‌ولانا خالیدی نه‌قشبه‌ندی پێیگووتراوه‌ “المجددية المظهرية، له‌ مه‌ولانا خالیدیش به‌دواوه‌ پێیگووتراوه‌ “خالیدی” یان “المجددية النقشبندية – نوێكه‌ره‌وه‌ی نه‌قشبه‌ندیی”‌ ته‌نانه‌ت ده‌گووترێت؛ ئه‌م ته‌ریقه‌ته‌ له‌سه‌ر رێنمایی چوار كه‌سێتی بونیادنراوه‌ كه‌ بریتیین له‌ “سه‌لمانی فارسی، ئه‌بوزه‌ید عيسا ته‌یفوری به‌ستامی، عه‌بدولخالقی غه‌جده‌وانی و محه‌مه‌د به‌هاددینی نه‌قشبه‌ندی”. هه‌روه‌ها هه‌ندێك له‌ نه‌قشبه‌ندییه‌كان به‌ دوو زنجیره‌ی تریشه‌وه‌ خۆیان ده‌گه‌یه‌نن به‌ پێخه‌مبه‌ر؛ له‌ڕێگه‌ی ئیمامی حوسێن و زانای به‌ناوبانگ حه‌سه‌نی به‌سرییه‌وه‌ به‌ ئیمامی عه‌لییه‌وه‌ و له‌ویشه‌وه‌ خۆیان به‌ پێخه‌مبه‌ر ده‌گه‌یه‌ننه‌وه‌.

رای جیاوازی سه‌باره‌ت به‌ داهێنه‌ری یه‌كه‌می ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی (نه‌قشی، نه‌خشی) هه‌یه‌. به‌ڵام به‌گشتی ئه‌و رایه‌ زیاتر نزیك به‌ راستییه‌ كه‌‌ پێی وایه‌ ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی درێژكراوه‌ی ته‌ریقه‌تی خواجه‌كانه‌ – كه‌ ته‌ریقه‌تێكه له‌لایه‌ن خواجه‌ یوسفی هه‌مه‌دانی(1048- 1140) و خواجه‌ عه‌بدولخالقی گۆجده‌وانی(غه‌جده‌وانی) (1103-1179) داهێنراوه‌. تایبه‌تیش خواجه‌ به‌هاددین نه‌قشبه‌ندی بوخارایی (1318-1389) كه‌ به‌ “شاهی نه‌قشبه‌ندی”ش ده‌ناسرێت، به‌ كۆكه‌ره‌وه‌ و یه‌كخه‌ری را و باوه‌ڕییه‌كانی خواجه‌كان و به‌ داهێنه‌ری راسته‌قینه‌ی ئه‌و ته‌ریقه‌ته‌ له‌قه‌ڵه‌م ده‌درێت. جێنشینه‌كانی شاهی نه‌قشبه‌ند عه‌لاددین عه‌تتار (له‌ساڵی1399 كۆچی دوایی كردووه‌) و محه‌مه‌د پارسا (1355-1461) و یه‌عقوبی چه‌رخی(له‌ساڵی 1446كۆچی دوایی كردووه‌) بوون كه‌ توانیان ئه‌و ته‌ریقه‌ته‌ گه‌شه‌ پێبده‌ن و بڵاویبكه‌نه‌وه‌. هه‌روه‌ها عوبه‌یدوڵڵای ئه‌حرار(1403- 1495) كه‌ له‌سه‌رده‌می ته‌یمورله‌ندا شێخی ته‌ریقه‌ت بوو، رۆڵێكی زۆر گرنگ له‌ بڵاوكردنه‌وه‌ و هه‌ژموونی  ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندییدا بینی.

هه‌روه‌ها مه‌ولانا شاه غولامعه‌لی عه‌بدوڵڵای ده‌هله‌وی (1745-1825)یش رۆڵێكی مه‌زنی له‌ به‌ره‌وپێشه‌وه‌ بردنی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندییدا بینیوه‌ و هه‌ر له‌سه‌رده‌می ئه‌ودا مه‌ولانا خالیدی نه‌قشبه‌ندیی ده‌چێته‌ ده‌هلی له‌ هیندستان و و مانه‌وه‌ی ساڵێك له‌لای ئه‌و ته‌ریقه‌ت و ئیجازه‌ی ئیرشاد وه‌رده‌گرێت و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كوردستان.

  1. بنه‌ماكانی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی

له‌سه‌رچاوه‌كانی تایبه‌ت به‌ نه‌قشبه‌ندێتیدا ئاماژه‌‌ به‌وه‌ ده‌كرێت كه‌ خواجه‌ عه‌بدولخالقی گۆجده‌وانی هه‌شت بنه‌مای بۆ ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی داڕشتووه‌، هه‌روه‌ها مه‌ولانا خالیدیش سێ بنه‌مای تری بۆ داڕشتووه‌. بنه‌ماكانیش ئه‌مانه‌ن:

  1. هۆشی هه‌نووكه‌یی: واتا نابێت بێئاگایی و غافلبوون زه‌فه‌ر به‌كار و كرده‌وه‌ و ته‌نانه‌ت هه‌سته‌كانیشی به‌رێت.
  2. سه‌ربه‌رزنه‌كردنه‌وه‌: به‌مه‌به‌ستی دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ ڕوانینی حه‌رام، پێویسته‌ په‌یڕه‌وكاری نه‌قشبه‌ندی سه‌یری به‌رده‌می خۆی بكات و سه‌یری ئه‌ملا و ئه‌و لای خۆی نه‌كات، تا بیری به‌ لای شتی تره‌وه‌ نه‌چێت.
  3. گه‌شت له‌ نیشتمان: پێویسته‌ له‌ نیشتمانی خۆڵینه‌وه‌ بۆ نیشتمانی ئاسمانی گه‌شت بكات، له‌ كردار و ئاكاری ناپه‌سنده‌وه‌ بۆ ره‌وشتی په‌سنده‌وه‌ گه‌شت بكات.
  4. ته‌نیایی له‌ناو كۆڕدا: واتا پێویسته‌ به‌ڕووخسار و رواڵه‌ت له‌ناو كۆمه‌ڵ و مه‌جلیسدا بێت، به‌ڵام به‌ناوه‌رۆك و دڵ له‌گه‌ڵ خوادا بێت.
  5. یادكردن (زیكركردن): بریتییه‌ له‌ یاد(زیكر)كردنی خوا‌ به‌ زاره‌كی یان به‌ دڵ.
  6. گه‌ڕانه‌وه‌: ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ یادی خوا ده‌كات پێویسته‌ به‌رده‌وام ئه‌وه‌ی له‌ دڵیدا بێت كه؛‌ خودایه‌ من له‌و یادكردنه‌ ته‌نها مه‌به‌ستم ره‌زامه‌ندی تۆیه‌ و به‌رده‌وام بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ لای خودا و ته‌نها مه‌به‌ستی زاتی خودا بێت.
  7. پارێزگاریی: مه‌به‌ست پارێزگاریكردنه‌ له‌و یاد(زیكر)ه‌، به‌وه‌ی كه‌ له‌ ساتێكدا چه‌ند جار ئه‌و وێرده‌ دووباره‌ بكاته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بیر و هۆشی به‌لای شتی تردا نه‌ڕوات، پارێزگاریی له‌و ئاراسته‌یه‌ بكات كه‌ گرتوویه‌تیه‌به‌ر.
  8. بیرهێنانه‌وه‌: پێویسته‌ په‌یڕه‌وكاری نه‌قشبه‌ندی به‌رده‌وام وشه‌ و وێرده‌كان له‌ڕووی ئاگاییه‌وه‌ بڵێت و له‌هه‌موو كاتێكدا بزانێت كه‌ ئه‌و له‌باره‌گای خودای گه‌وره‌ دایه‌.
مه‌ولانا خالید
مه‌ولانا خالید

مه‌ولانا خالیدیش ئه‌م سێ بنه‌مایه‌نه‌ی بۆ زیاد كردووه‌:

  1. وه‌ستانی كاتی: مه‌به‌ست له‌وه‌یه‌ كه‌ په‌یڕه‌وكاری نه‌قشبه‌ندی له‌گه‌ڵ خوای خۆیدا چه‌ند كاتێك گفتوگۆ بكات و بزانێت له‌دۆخی بێئاگایی یان به‌ئاگایی دایه‌.
  2. وه‌ستانی ژماره‌یی: واتا یادكه‌ره‌وه‌ پێویسته‌ له‌كاتی یاد(زیكر)كردنه‌وه‌دا ره‌چاوی ژماره‌ی زیكر و یادكردنه‌وه‌كانی بكات و له‌هه‌ر هه‌ناسه‌یه‌كدا له‌ سێ یان پێنج یان حه‌وت تاوه‌كو بیست و یه‌ك جار به‌رده‌وام بێت.
  3. وه‌ستان له‌ دڵدا: واتا له‌كاتی یادكردنه‌وه‌ (زیكر)دا دڵت لای خودا بێت و دڵ به‌رده‌وام هوشیار و به‌ئاگا و ئاماده‌ی یادی خوا بێت، به‌بێ سه‌رقاڵبوونی زیاد له‌پێویست به‌ دونیاوه‌.

  1. جیاوازی نێوان ته‌ریقه‌تی قادری و ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی:

 له‌نێوان هه‌ردوو ته‌ریقه‌تی ‌قادری ‌‌و نه‌قشبه‌ندیدا هه‌ندێك جیاوازییان هه‌یه‌. ده‌كرێ له‌م خاڵانه‌دا باسیان بكه‌ین:

  1. له‌ڕووی زنجیره‌ی گه‌یشتنه‌وه‌ به‌ پێخه‌مبه‌ر قادرییه‌كان له‌ڕێگه‌ی ئیمامی عه‌لییه‌وه‌ زنجیره‌ی ته‌ریقه‌تیی خۆیان به‌ پێخه‌مبه‌ر ده‌گه‌یه‌نن. هه‌رچی نه‌قشبه‌ندییه‌كانیشه‌ له‌ڕێگه‌ی خه‌لیفه‌ ئه‌بوبه‌كری سدیقه‌وه‌ ته‌ریقه‌تییان به‌ پێخه‌مبه‌ر ده‌گه‌یه‌نن.
  2. له‌ته‌ریقه‌تی قادرییدا به‌ئاشكرا و ده‌نگی به‌رزه‌وه‌ زیكری خوا ده‌كه‌ن. به‌ڵام نه‌قشبه‌ندییه‌كان له‌ دڵه‌وه‌ و به‌بێده‌نگی زیكری خوا ده‌كه‌ن. ئه‌مه‌ش له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌و ئایه‌ته‌ی قورئانه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌ڵێت: (ادعوا ربكم تضرعا و خفية انه لايحب المعتدين).
  3. قادرییه‌كان به‌ موریده‌كانی خۆیان ده‌ڵێن “ده‌روێش”. به‌ڵام نه‌قشبه‌ندییه‌كان به‌ موریده‌كانی خۆیان ده‌ڵێن “سۆفی”
  4. له‌ ته‌ریقه‌تی قادرییدا تیغبازی ده‌كه‌ن و شوشه ‌ده‌كرمێنن و زمان به‌ ئاسنی سووربووه‌وه‌ ده‌نێن. به‌ڵام له‌ ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندییدا ئه‌و ره‌فتارانه‌ له‌كاتی زیكركردندا ناكه‌ن.
  5. ته‌ریقه‌تی قادری‌ “موریدی‌”یه.‌ به‌ڵام ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی‌ “مورادییه‌”.
  6. خاڵی‌ هاوبه‌شی هه‌ردوو ته‌ریقه‌تیش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌ردوولا ئیمام جه‌عفه‌ری‌ سادق به‌پشتیوان ‌و یارمه‌تیده‌ری خۆیان ده‌زانن ‌و به ‌(كۆكه‌ره‌وه‌ی دوو رووباره‌كه‌ – مجمع البحرین) ناوی‌ ده‌به‌ن ‌و یادی‌ ده‌كه‌ن.

هه‌روه‌ها ده‌گووترێ باڵاپۆشی مورید و سۆفییه‌كانی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی به‌ڕه‌نگی زه‌رد یان خۆڵه‌مێشییه‌. شێوازی په‌روه‌رده‌ییشیان دوو جۆره‌؛ په‌روه‌رده‌ی جه‌سته‌یی كه‌ بریتییه‌ له‌ په‌روه‌رده‌كردنی سۆفییه‌ لای یه‌كێك له‌ شێخه‌كانی سه‌رده‌می خۆی. په‌روه‌رده‌ی رۆحانییش بریتییه‌ له‌ سه‌رنجدان و قووڵبوونه‌وه‌ی سۆفی له‌رۆحی تایبه‌تی یه‌كێك له‌ وه‌لی و شێخه‌كانی پێشوو له‌ مه‌ودای كات و شوێندا.

  1. كوردستان و ئێراق له‌سه‌رده‌می مه‌ولانا خالیددا:

بێگومان پێش ئه‌وه‌ی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندیی بێته‌ كوردستان بزووتنه‌وه‌ سۆفیگه‌رییه‌كان له‌ كوردستاندا گه‌شه‌یان سه‌ندبوو. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی عێراقی كۆن ناوه‌ندی خه‌لافه‌تی عه‌باسیی بوو. به‌هۆی ئه‌و دۆخه‌ ناله‌باره‌ی ده‌سه‌ڵاتدارێتی ئه‌و خه‌لافه‌ته‌ له‌ژێر ركێفی خۆیدا هێنابوویه‌ ئاراوه‌، سۆفیگه‌رییش وه‌ك ره‌وتێكی دژه‌ ده‌سه‌ڵاتداریی و دژه‌ سته‌مكاریی و نادادی و گه‌نده‌ڵی له‌سه‌ده‌ی هه‌شته‌مه‌وه‌ له‌ عێراق سه‌ریهه‌ڵدا و گه‌شه‌یسه‌ند. بۆیه‌ مه‌زه‌نده‌ی ئه‌وه‌ ده‌كرێت كه‌وا سۆفیگه‌ریی زوو گه‌یشتبێته‌ كوردستان و بڵاو بووبێته‌وه‌. ده‌گووترێت ته‌ریقه‌تی قادری له‌سه‌ده‌ی سێزده‌هه‌مه‌وه‌ له‌ كوردستان بڵاوبووبێته‌وه. رایه‌كی دیكه‌ش هه‌یه‌ كه‌وا ته‌ریقه‌تی قادری هه‌ر له‌سه‌رده‌می خودی شێخ عه‌بدولقادری گه‌یلانیی و كوڕه‌كانیه‌وه‌ گه‌یشتۆته‌ كوردستان‌. واتا یه‌كه‌مین ته‌ریقه‌تی سۆفیگه‌ریی ئیسلامی كه‌ گه‌یشتبێته‌ كوردستان ته‌ریقه‌تی قادریی بێت.

ته‌ریقه‌تی قادریی له‌لایه‌ن شێخ عه‌بدولقادری گه‌یلانی (1077 – 1166) له‌ به‌غداد داهێنراوه‌ و په‌ره‌ی پێدراوه‌. هه‌ر خۆیشی چه‌ند جارێك هاتۆته‌ كوردستان و رۆڵی له‌ بڵاوكردنه‌وه‌یدا هه‌بووه‌. هه‌رچه‌نده‌ خودی شێخ عه‌بدولقادری گه‌یلانی وه‌ك ئایینزا له‌سه‌ر ئایینزای حه‌نبه‌لی بووه‌، به‌ڵام به‌هۆی نزیكیی به‌غداد له‌ كوردستان و هه‌بوونی كۆمه‌ڵگه‌ی كورده‌واری له‌ به‌غداد و هاموشۆی بازرگانی نێوان كوردستان و به‌غداد، له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ سووننیبوونی به‌شێكی زۆری كوردی موسڵمان – سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ سه‌ر به‌ ئایینزای شافیعیی و ئایینزای حه‌نه‌فیین – ئه‌و ته‌ریقه‌ته‌ زه‌مینه‌ی زوو بڵاوبوونه‌وه‌ی له‌ كوردستاندا زیاتر بۆ ره‌خساوه‌. چونكه‌ وه‌ك ته‌ریقه‌تێكی دژه‌ده‌سه‌ڵاتداریی و بزووتنه‌وه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی – ئایینی ده‌ره‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتداریی گوزارشتی له‌خۆی كردووه‌. هه‌روه‌ها كوڕانی شێخ عه‌بدولقادر، به‌تایبه‌تیش عه‌بدولكه‌ریمی كوڕی خۆی هاتۆته‌ كوردستان و ئه‌و ته‌ریقه‌ته‌ی له‌‌ كوردستان بڵاوكردۆته‌وه‌. ته‌ریقه‌تی قادری كه‌ زۆربه‌ی بانگخوازه‌كانی كورد بوون،‌ له‌ كوردستاندا چه‌ندین لق و پۆپه‌ی لێبۆته‌وه‌ وه‌ك به‌رزنجه‌یی، تاڵه‌بانی، كه‌سنه‌زانی، قادریی، به‌ كۆنترین ته‌ریقه‌تی سۆفیگه‌ریی سوننه‌ مه‌زهه‌ب له‌ كوردستان داده‌نرێت. به‌ڵام ئه‌م ته‌ریقه‌ته له‌ كوردستاندا‌‌ زۆر زوو وابه‌سته‌ی چینی فه‌رمانڕه‌وا و ده‌سه‌ڵاتدارانی عوسمانی به‌ گشتی و بنه‌ماڵه‌ خانه‌دان و ده‌سه‌ڵاتداره‌كانی كوردستاندا بووه‌. ئه‌مه‌ش پێچه‌وانه‌ی هه‌ڵوێست و باوه‌ڕییه‌كانی خودی شێخ عه‌بدولقادری گه‌یلانییه‌، كه‌ زۆر دژی ده‌سه‌ڵاتداران بووه‌ و هاوخه‌می هه‌ژاران بووه. به‌ڕاده‌یه‌ك ئیدی هه‌ر زوو بۆته‌ ته‌ریقه‌تی چینی باڵاده‌ستی كوردستان، كه‌ چینێكی وابه‌سته‌ بووه‌ به‌ ده‌سه‌ڵاتدارێتی سه‌فه‌وی و قاجاری و عوسمانییه‌وه‌. ئیدی خودی بنه‌ماڵه‌ی شێخانی ته‌ریقه‌تی قادری له‌ كوردستاندا به‌شێكی گرنگی موڵكدار و سامانداره‌ گه‌وره‌كان و ده‌سه‌ڵاتدارانی كوردستانیان پێكهێناوه‌.

له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ شێخانی ته‌ریقه‌تی قادری له‌ كوردستاندا، خۆیان كردۆته‌ به‌شێكی لایه‌نگیر له‌ شه‌ڕ و ململانێی نێوان هه‌ردوو ئیمپراتۆرییه‌تی شیعه‌گه‌رایی سه‌فه‌وی و پاشان قاجاری و سووننه‌گه‌رایی عوسمانی و پشتیوانیان له‌ ده‌سه‌ڵاتدارێتی عوسمانیی كردووه‌. به‌هۆی ئه‌مه‌شه‌وه‌ كوردستان بۆ هه‌ردوولا بۆته‌ گۆڕه‌پانێكی شه‌ڕ و ململانێیه‌كان. هه‌روه‌ها له‌ ململانێی نێوان میرنشینه‌ كوردییه‌كاندا، یان له‌ململانێی ‌نێو خودی یه‌ك میرنشیندا هه‌میشه‌ لایه‌نگری ئه‌وه‌ بووه‌ كه‌ به‌هێزتر بووه‌ و ده‌سه‌ڵاتی له‌ ده‌ستدا بووه‌.

هه‌ڵبه‌ته‌ شێخه‌كانی قادری له‌سه‌ره‌تادا له‌سه‌رووی ده‌سه‌ڵاتی ئاغا و به‌گ و میره‌كانه‌وه‌ خاوه‌نی ده‌سه‌ڵاتێكی دینی و دونیایی بوون. ئه‌مه‌ش ته‌نگهه‌ڵچنین بوو به‌ قه‌ڵمڕه‌وی و هه‌ژموونی ئه‌و ئاغا و به‌گ و میرانه‌وه‌. بۆیه‌ یان له‌گه‌ڵیاند خه‌ریكی سازش و به‌یه‌كه‌وه‌ هه‌ڵكردن بوون یاخود له‌نێو ململانێ و ناكۆكی به‌رده‌وامدا بوون. هه‌روه‌ها ته‌ریقه‌تی قادری و ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندییش له‌سه‌رووی ئه‌و په‌یوه‌ندییه هۆزیی و خێڵه‌كییه‌ی هه‌بوو، په‌یوه‌ندییه‌كی نوێ و فۆرمێكی نوێی رێكخسته‌بوونی كۆمه‌ڵگه‌یان په‌ره‌پێداوه‌.

 ئه‌وكاته‌ی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی له‌لایه‌ن مه‌ولانا خالیده‌وه‌ بانگه‌شه‌ی بۆ ده‌كرێ، كوردستان به‌گشتی له‌دۆخی قووڵبوونه‌وه‌ و فراوانبوونی ناكۆكییه‌كانی دابوو له‌گه‌ڵ هه‌ردوو ده‌وڵه‌تی عوسمانی و قاجاریی. له‌لایه‌كی دیكه‌‌شه‌وه‌ هه‌ردوو ده‌وڵه‌ت ئه‌گه‌رچی ده‌مێك بوو ده‌ستبه‌رداری شه‌ڕی یه‌كتر ببوون، به‌ڵام له‌ڕێی ده‌ستێوه‌ردانیان له‌ كاروباری میرنشینه‌كانی كوردستان و ختوكه‌دانی هاوئایینزاكانیان له‌ده‌وڵه‌تی به‌رامبه‌ردا، به‌رده‌وامییان به‌ ململانێ و شه‌ڕی ساردی نێوانیان داوه‌. به‌تایبه‌تیش میرنشینی بابان، كه‌ له‌لایه‌كه‌وه‌ له‌نێوان میره‌كانی بابان خۆیاندا، به‌ده‌سیسه‌ی ده‌سه‌ڵاتدارێتی قاجاری و عوسمانی، ململانێی خوێناوی به‌رده‌وام هه‌بوو، به‌ڕاده‌یه‌ك به‌رده‌وام ده‌سه‌ڵاتی میرنشینه‌كه‌ له‌ده‌ستی میره‌كانه‌وه‌ ئه‌م ده‌ست و ده‌ستی كردووه و په‌شێوی و ناجێگیرییه‌كی به‌رده‌وام میرنشینه‌كه‌ی گرتۆته‌وه‌‌. له‌لایه‌كیتره‌وه‌ له‌نێوان میرنشینی بابان و ده‌سه‌ڵاتدارێتی عوسمانی له‌ ویلایه‌تی به‌غداد ململانێ و شه‌ڕی پچڕ پچڕ هه‌بووه، كه‌ ئامانجی والی به‌غدا له‌ناوبردن یان ملكه‌چكردنی میرنشینه‌كه‌ بووه‌. هه‌روه‌ها له‌و كاته‌شدا له‌نێوان میرنشینی بابان و ده‌سه‌ڵاتدارێتی ئه‌وكاته‌ی ئێرانیشدا ململانێ و شه‌ڕ هه‌بووه‌ و ئه‌وانیش ویستوویانه‌ ویلایه‌تی شاره‌زوور بخه‌نه‌ ژێر ركێفی خۆیانه‌وه‌، كه‌ دواجار ئه‌م شه‌ڕ و ململانێیه‌ تا رووخانی میرنشینی بابان له‌ ساڵی 1851 به‌رده‌وام بووه‌.

بێگومان دۆخی ویلایه‌تی به‌غدادیش له‌ دۆخی ویلایه‌تی شاره‌زوور و كوردستانی ژێر ركێفی عوسمانییه‌كان باشتر نه‌بووه‌. ئه‌وكاته‌ ویلایه‌تی به‌غداد دووچاری نه‌هامه‌تی زۆر هاتووه‌؛ عێراقی ئه‌وكاته‌، كه‌ له‌ ویلایه‌تی به‌غداد و به‌سڕه‌ پێكهاتبوو، له‌ سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌مه‌وه‌ دووچاری فیتنه‌ی ناوخۆیی، شۆڕشه‌كانی ئینكشاریی، یاخیبوونه‌كانی عشیره‌ته‌كان، هه‌ڕه‌شه‌ به‌رده‌وامه‌كانی ئێران، قه‌یرانه‌ ئابوورییه‌كان، لافاوه‌كان و نه‌خۆشی و په‌تا كوشنده‌كان ببووه‌وه‌.

له‌دۆخێكی وه‌هادا مه‌ولانا خالیدی نه‌قشبه‌ندی ئه‌و ماوه‌یه‌ی له‌ كوردستان و عێراق بووه‌‌ فه‌رمانڕه‌وایی 9 میری بابانی بینیوه‌، كه‌ له ئه‌حمه‌د پاشاوه‌ له‌ساڵی 1778 ده‌ستیپێكردووه‌ تا ده‌گاته‌ میر مه‌حمود پاشا كه‌ له‌ ساڵی1826 فه‌ڕمانڕه‌وا بووه‌. هه‌روه‌ها فه‌ڕمانڕه‌وایی 7 والی به‌غدادیشی بینیوه‌. كه‌ ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ده‌خاته‌ڕوو كه‌ ئاڵوگۆڕ و رووداوه‌ سیاسییه‌كانی كوردستان و عێراق چه‌نده‌ ئاڵۆز و ناجێگیر بووه‌. هه‌روه‌ها مه‌ولانا خالید به‌چاوی خۆی هه‌موو جۆره‌كانی سته‌مكاریی و زوڵمه‌كانی ده‌ستی عوسمانییه‌كان و قاجارییه‌كانی دژ به‌ گه‌له‌كه‌ی بینیوه‌ و كاریگه‌رییه‌كی زۆری له‌سه‌ر بیركردنه‌وه‌ و لێگه‌ڕینه‌كانی و دواجار هه‌ڵوێست و هه‌وڵ و به‌رهه‌مه‌كانیشی داناوه‌.

بێگومان ئه‌و دۆخه‌ سیاسییه‌ ناجێگر و پڕ له‌ شه‌ڕ و ئاشووپه‌ له‌گه‌ڵ خۆیدا دۆخی كۆمه‌ڵایه‌تی و رۆشنبیریشی داڕووخاندووه‌ و كاریگه‌رییه‌كی زۆر نه‌رێنی له‌سه‌ر ئاستی فێربوون و زانست و زانیاریی و شیرازه‌ی په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان كردووه‌.‌ ئه‌مه‌ش له‌گه‌ڵ خۆیدا هه‌ژاری و نه‌داریی، برسێتی و قاتوقڕی و نه‌خۆشی و په‌تا و شه‌ڕی ناوخۆیی نێوان خێڵ و هۆزه‌كان ته‌شه‌نه پێداوه‌‌. له‌به‌رامبه‌ریشدا چینێكی خاوه‌ن موڵك و سامان له‌ ده‌ره‌به‌گ و ئاغا و بازرگان و شێخ تا هاتووه‌ ده‌وڵه‌مه‌ند بوونه‌ و زۆرینه‌ی خه‌ڵكیش به‌ نه‌داریی و هه‌ژاریی و بێكاریی ژیاون‌.

 له‌ دۆخێكی وه‌هادا؛ ده‌سه‌ڵاتدارانی هه‌ردوو ده‌وڵه‌ت له‌ڕێی جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌سه‌ر پابه‌ندییه‌ مه‌زهه‌بیی و ته‌ریقه‌ته‌ ئایینییه‌كانی نزیك به‌خۆیانه‌وه‌، قاجارییه‌كان به‌ ده‌مارگیریی شیعه‌گه‌رێتی و عوسمانییه‌كانیش به ده‌مارگیریی‌ سوونیگه‌رایی‌، به‌رده‌وامییان به‌ ده‌سه‌ڵاتدارێتیی خۆیان داوه‌. ئه‌مه‌ش قه‌یرانێكی كۆمه‌ڵایه‌تی سیاسی و بۆشاییه‌كی رۆحی – زیهنی له‌نێو كۆمه‌ڵگه‌دا هێناوه‌ته‌ ‌كایه‌وه‌. ئیدی ئایینزا فه‌رمییه‌كانی ده‌سه‌ڵاتدارێتی و ته‌ریقه‌ته‌كانی ژێر سێبه‌ری ده‌سه‌ڵاتدارێتی وه‌ڵامی پێداویستییه‌ رۆحی و زیهنییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ و چاره‌سه‌ركردنی قه‌یرانه‌كانی نه‌داوه‌ته‌وه‌. به‌مه‌ش له‌نێو كۆمه‌ڵگه‌دا لێگه‌ڕینه‌كان بۆ چاره‌سه‌ریی قه‌یرانه‌كان و پڕكردنه‌وه‌ی پێداویستییه‌ رۆحی و زیهنییه‌كان له‌ده‌ره‌وه‌ی ده‌مارگیرییه‌كانی ده‌سه‌ڵاتدارێتیدا تاهاتووه‌ زیاتر بووه‌.

له‌مڕووه‌وه‌ هه‌وڵ و لێگه‌ڕینه‌كانی مه‌ولانا خالیدی شاره‌زووری له‌گه‌ڵ خۆیدا یه‌كێك له‌ گرنگترین بزووتنه‌وه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی داهێناوه‌. ئه‌و بزووتنه‌وه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ به‌ قاوغی ته‌ریقه‌تێكی سۆفیگه‌رییدا خۆی به‌رجه‌سته‌كرد و توانیی له‌ماوه‌یه‌كی زۆر كه‌مدا وه‌ڵامێكی ئه‌و دۆخه‌ په‌نگخواردووه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ بداته‌وه‌. به‌تایبه‌تی قه‌تیس مانه‌وه‌ی ته‌ریقه‌تی قادری له‌ژێر ركێفی بنه‌ماڵه‌ خانه‌دانه‌كان و له‌ژێر سایه‌ی ده‌سه‌ڵاتدارێتی خۆجێی بابان و ده‌وڵه‌تی عوسمانییدا، وایكردووه‌ ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی بێئه‌وه‌ی بانگه‌شه‌ی دژبه‌رێتی یان ئۆپۆزسیۆنێتی ته‌ریقه‌تی قادریی بكات، رابه‌رانی ته‌ریقه‌تی قادریی و به‌دوایشیدا سه‌رانی ده‌سه‌ڵاتدارێتی عوسمانیی ئه‌و بزووتنه‌وه‌یه‌ به‌ بزووتنه‌وه‌یه‌كی دژبه‌ر و هه‌ڕه‌شه‌داری سه‌ر خۆیان ببینن. بۆیه‌ ده‌گووترێت كه‌وا شێخ مارفی نۆده‌یی رابه‌ری ته‌ریقه‌تی قادری فه‌توای ته‌كفیركردن كوشتنی مه‌ولانا و ته‌ریقه‌ته‌كه‌ی بده‌ن و ده‌سه‌ڵاتدارانی عوسمانییش به‌ وردیی چاودێریی مه‌ولانا و جموجۆڵه‌كانی بكه‌ن و له‌ڕێی شێخانی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندیی و ده‌سه‌ڵاتداره‌ خۆجێیه‌كانی ویلایه‌ته‌كانی به‌غداد و شاره‌زوور و موسڵ ته‌نگ به‌ مه‌ولانا هه‌ڵچن و وڵاتبه‌ده‌ری بكه‌ن.

  1. مه‌ولانا خالید (1193-1242كۆچی/ 1779-1826زایینی) و لێگه‌ڕینه‌كانی:

مه‌ولانا خالید كوڕی ئه‌حمه‌دی كوڕی حوسێنه‌ و له‌تیره‌ی جافی میكایلییه. ده‌گووترێت پیر میكایلی شه‌ش په‌نجه‌. له‌سه‌رده‌می خۆیدا و دواتریش زۆرتر پێی گووتراوه‌ “مه‌ولانا”، به‌ڵام چه‌ندین نازناوی دیكه‌یشی هه‌بووه‌ وه‌ك: شاره‌زوری و الكردي و “ابوالبهاء” و “ضیاءالدین – رۆشنكه‌ره‌وه‌ی ئایین” و “ذی الجناحین – خاوه‌ن دووباڵ، كه‌ مه‌به‌ستی باڵی شه‌ریعه‌ت و باڵی ته‌ریقه‌ته‌، یان باڵی عیلم و باڵی ئیمان” یشی ھەبووە.

مەولانا خالیدی شاره‌زووریی له‌ ساڵی 1779 له‌ نێوان دێی تله‌ زیت و نه‌وتی  سه‌ر به‌ر قه‌ره‌داخ له‌دایكبووه‌. ناوی دایكی فاتیمه‌یه‌ و له‌ سه‌یده‌كانی پیرخدری شاهۆییه‌.

مه‌ولانا سێ برا و چه‌ند خوشكێكی هه‌بووه‌. سێ جار ژیانی هاوژینیشی پێكهێناوه‌، یه‌ك له‌ سلێمانی و یه‌ك له‌ به‌غداد و ئه‌وه‌ی تریش له‌ غه‌ززه. له‌خێزانی یه‌كه‌میدا: عه‌بدولڕه‌حمان، به‌هاددین، شه‌هابه‌ددین، نه‌جمه‌ددینی بووه‌. له‌ خێزانی غه‌ززه‌ییه‌كه‌یدا كچێكی بووه‌ به‌ناوی فاتیمه‌.

مه‌ولانا خالید سه‌ره‌تا له‌لای باوكی و پاشان هه‌ر له‌ قه‌ره‌داخ خوێندوویه‌تی. پاشان له‌ ته‌مه‌نی لاوێتیدا چۆته‌ سلێمانی و له‌لای زانایانی وه‌ك سه‌ید عه‌بدولكه‌ریمی به‌رزنجی و سه‌ید عه‌بدوره‌حیمی برای و شێخ عه‌بدوڵڵای خه‌رپانی و مه‌لا عه‌بدولڕه‌حیمی زیاره‌تی و له‌ سنه‌ش له‌لای شێخ موحه‌مه‌د قه‌سیمی سنه‌یی زانسته‌ ئایینییه‌كانی خوێندووه‌ و هه‌ر له‌سه‌ر ده‌ستی شێخ محەمەد قەسیمی سنەیی ئیجازەیشی وەرگرتوە. دوای كۆچی دوایی سەید عەبدولکەریمی بەرزنجی كه‌ پێشتر مامۆستای خۆی بووه‌، عەبدولڕەحمان پاشای بابان مه‌ولانا لە جێی ئه‌و دادەمەزرێنێت و وانه‌ به‌ فه‌قێكان ده‌ڵێته‌وه‌. به‌ڵام ئه‌و وانه‌ گووتنه‌وه‌یه‌ هه‌رچه‌نده‌ ئه‌وی به‌ناوبانگ كرد، به‌ڵام هێشتا به‌ وه‌ڵامده‌ره‌وه‌ی لێگه‌ڕینه‌كانی خۆی نه‌ده‌زانی و زیاتر مه‌یلی به‌لای سۆفیگه‌رییدا ده‌چوو.

له‌ ساڵی 1804دا له‌ڕێگای شامه‌وه‌ ده‌چێته‌ حه‌ج. له‌و گه‌شته‌یدا وادیاره‌ سه‌باره‌ت به‌ ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی و شێخه‌كه‌ی شا عه‌بدوڵڵای نه‌قشبه‌ندی زانیاریی زیاتری پێده‌گات. بۆیه‌ ده‌گاته‌ ئه‌و قه‌ناعه‌ته‌ی بۆ قووڵبوونه‌وه‌ی رۆحی و سۆفیگه‌رییدا بچێته‌ هیندستان. بۆیه‌ دوای گه‌ڕانه‌وه‌ی له‌ حه‌ج له‌ ساڵی 1808دا به‌ڕێگه‌ی تاران و هه‌مه‌دانه‌وه‌ له‌ته‌مه‌نی سی ساڵیدا به‌ره‌و هیندستان گه‌شت ده‌كات. له‌تاران زانای به‌ناوبانگی شیعی ئایه‌توڵڵا ئیسماعیلی كاشی ده‌بینێت. دوای ساڵێك له‌ڕێگابوون ده‌چێته‌ شاری ده‌هلی و له‌وێ رابه‌ری ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی شا عه‌بدوڵڵای ده‌هله‌وی ده‌بینێت و له‌لای ئه‌و ده‌مێنێته‌وه‌. ده‌گووترێت كه‌وا دوای سەرکەوتن لە پلە و پایەکانی تەریقەت، شا عەبدوڵڵا ئیجازەی ئیرشادی لە ھەر پێنج تەریقەتی نەقشبەندی، قادری، سوھرەوەردی، کوبرەوی و چەشتیدا پێ دەدات. هه‌روه‌ها ده‌گووترێت كه‌وا چه‌ندین ساڵ له‌لای شێخ عه‌بدوڵڵای ده‌هله‌وی ده‌مێنێته‌وه‌ و له‌سه‌ر فه‌رمانی ئه‌و له‌ ساڵی 1811 ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كوردستان. دوای ماوه‌یه‌ك مانه‌وه‌ ده‌چێته‌ به‌غداد و پێنج مانگ لە بارەگای غەوسی گەیلانیدا دەمێنێتەوە و دیسان دەگەڕێتەوە بۆ سلێمانی، ئەمجار دەست دەکات بە ئیرشادی خه‌ڵك بۆ تەریقەتی نەقشبەندی.

مه‌ولانا چۆن و بۆچی ده‌چێته‌ هیندستان؟ ئایا مه‌ولانا به‌ر له‌وه‌ی بچێته‌ هیندستان، ته‌نانه‌ت به‌ر له‌وه‌ی بچێته‌ حه‌جیش زانیارییه‌كی ئه‌وتۆی له‌باره‌ی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی و پێشه‌وا و شێخه‌كانی ئه‌و ته‌ریقه‌ته‌ هه‌بووه‌ یاخود نا؟ وه‌كو دیاره‌ زانیاریی جیاواز و ناكۆك به‌یه‌ك له‌وه‌ڵامی ئه‌و پرسیارانه‌دا‌ هه‌یه. به‌ڵام وا مه‌زه‌نده‌ ده‌كه‌م كه‌ مه‌ولانا به‌رله‌وه‌ی بچێته‌ حه‌ج زانیارییه‌كی باشی سه‌باره‌ت به‌ ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندییه‌وه‌ هه‌بووه‌‌. ئه‌گه‌رنا كه‌سێتییه‌كی زرنگی وه‌ك مه‌ولانا هه‌روا له‌خۆیه‌وه‌ و بێ زانیاریی رێگای هیندستانی نه‌گرتۆته‌ به‌ر و نه‌چووه‌ته‌ سه‌ر ئه‌م ته‌ریقه‌ته‌وه‌. ئه‌و رایه‌ی پێی وایه‌ پێش مه‌ولانا كاریگه‌رییه‌كانی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی گه‌یشتبێته‌ كوردستان رایه‌كی تاڕاده‌یه‌كی زۆر راسته‌.

چونكه‌ پێش چوونی مه‌ولانا بۆ هیندستان ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی له‌ ئێران و وڵاتانی ده‌وروبه‌ریدا به‌ڕاده‌یه‌كی به‌رچاو په‌ره‌یسه‌ندووه. ته‌نانه‌ت رێبه‌رانی نه‌قشبه‌ندییه‌كان توانیویانه‌ دژی ده‌سه‌ڵاتدارێتی قاجاریی چه‌ندین راپه‌ڕینی سیاسی به‌رپا بكه‌ن‌. بۆ نموونه‌؛ له‌ساڵی 1807 راپه‌ڕینی “هه‌رات” له‌لایه‌ن “سۆفی ئیسلام”ه‌وه‌ دژ به‌ ده‌سه‌ڵاتدارێتی قاجارییه‌كان به‌رپا بووه. ده‌گووترێت؛ به‌ئامانجی جیاكردنه‌وه‌ی “هه‌رات” بووه‌ له‌ ئێران‌. له‌ ساڵی 1813شدا به‌ رابه‌رێتی خواجه‌ یوسف كاشغه‌ری له‌ توركستانی ژێر ده‌سه‌ڵاتدارێتی قاجارییه‌كاندا راپه‌ڕینێكی دیكه‌ به‌رپا بووه‌. ئیدی ئه‌وجۆره‌ راپه‌ڕینانه‌ له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتدارێتی قاجارییه‌كاندا به‌رده‌وام بوونه‌. له‌ ساڵی 1841یشدا راپه‌ڕینێكی دیكه‌ له‌ناو توركمانه‌كانی ئه‌سته‌ر به‌رێبه‌رێتی خواجه‌ محه‌مه‌د یوسف جامی به‌رپا بووه‌. هه‌موو ئه‌مانه‌ ئه‌وه‌ ده‌خه‌نه‌ڕوو كه‌ نه‌قشبه‌ندێتی پێش چوونی مه‌ولانا بۆ هیندستان گه‌یشتبێته‌ كوردستان و كاریگه‌ری خۆیشی هه‌بووبێت.

مەولانا بۆ جاری دووھەم چووتە بەغدا و دوای چەند ساڵێك گەڕاوەتەوە بۆ سلێمانی و ماوەی شەش ساڵ لەوێ ماوەتەوە. دواجار ده‌رك به‌وه‌ ده‌كات كه‌ دۆخی دژواری سلێمانی، به‌تایبه‌تیش ململانێی ناوخۆیی میرانی بابان له‌‌ناوخۆیاندا و دژبه‌رێتی شێخانی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی بۆ هه‌وڵه‌كانی ئه‌و، بۆ جاری سێھەم دەچێته‌وه‌ بەغداد، دوای دوو ساڵ مانەوە، بەرەو شام وەڕێ دەکەوێت. لە شامیشه‌وه‌ به‌ره‌و شاری قودس گه‌شت ده‌كات و گه‌لێك زانا و كه‌سێتی ناسراو و خه‌ڵكی تر له‌سه‌ر ده‌ستی ئه‌و دێنه‌ سه‌ر ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی. دوای گه‌ڕانه‌وه‌ی بۆ شام خه‌ریكی وانه‌گووتنه‌وه‌ به‌ فه‌قێكان ده‌بێت و له‌و ماوه‌یه‌دا جارێكی دیكه‌ش ده‌چێته‌وه‌ حه‌ج. ساڵێك دوای گه‌ڕانه‌وه‌ی له‌ حه‌ج، له‌شه‌وی چوارشه‌ممه‌ی مانگی 11ی ذي القعدة 1242ك (1826ز) تووشی نه‌خۆشی تاعوون ده‌بێت و له‌ شه‌وی هه‌ینی 13ی هه‌مان مانگدا لەنێوان نوێژی شێوان و خەو‌تناندا له‌ته‌مه‌نی په‌نجا ساڵیدا كۆچی دوایی ده‌كات و له‌چیای قاسیۆنی شامدا ده‌نێژرێت. پێش ئه‌وه‌ش دوو كوڕی به‌هه‌مان نه‌خۆشی كۆچی دوایی ده‌كه‌ن.

لێره‌دا ده‌كرێ بپرسین بۆچی مه‌ولانا جگه‌ له‌ شوێنی تر شام هه‌ڵده‌بژێرێت، له‌كاتێكدا شامیش له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی عوسمانییه‌كان دابووه‌؟! هۆكاری سه‌ره‌كی ئه‌مه‌ به‌ڕوونی نازانرێت. به‌ڵام ده‌گووترێت؛ مه‌ولانا یه‌كێك له‌ خه‌لیفه‌كانی خۆی به‌ناوی شێخ ئه‌حمه‌د هه‌ولێری به‌مه‌به‌ستی بڵاوكردنه‌وه‌ی ته‌ریقه‌ته‌كه‌ی ده‌نێرێته‌ شام. له‌وێوه‌ شێخ ئه‌حمه‌د هه‌ولێری پێشوازییه‌كی گه‌رمی لێده‌كرێت و خه‌ڵكی ئه‌وێ داوا ده‌كه‌ن كه‌وا مه‌ولانا سه‌ردانیان بكات. مه‌ولاناش به‌و مه‌به‌سته‌وه‌ ده‌چێته‌ شام و ئیدی ناگه‌ڕێته‌وه‌.

نه‌قشبه‌ندیناسان رایان وایه‌ كه‌ مەولانا خالید، توانایەکی زانستی بەرز و، هێزێکی دەروونیی نائاسایی هەبووە، چونکە زۆر کەسایەتی و زانای دیاری لە کوردستان و جیهانی ئیسلامیدا خستۆتە ژێر کاریگەرییە دەروونییە بەهێزەکەیەوە و له‌سه‌ر دەستی ئه‌و ته‌ریقه‌تیان وه‌رگرتووه‌. مه‌ولانا پێش ئه‌وه‌ی سلێمانی و به‌غداد به‌جێبهڵێت دوو له‌ شێخه‌ گه‌وره‌كانی ته‌ریقه‌تی قادری “شێخ عه‌بدوڵڵا و شێخ ئه‌حمه‌دی سه‌ردار” ده‌خاته‌ ژێر كاریگه‌ریی بیر و باوه‌ڕیی ته‌ریقه‌ته‌كه‌ی خۆیه‌وه‌ و واده‌كات كه‌وا واز له‌ ته‌ریقه‌تی قادری بهێنن و بێنه‌ سه‌ر ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی. ئه‌مه‌ش گه‌وره‌یی و جه‌ربه‌زه‌یی مه‌ولانا ده‌خاته‌ڕوو كه‌ له‌ناوه‌ندی هه‌ژموونی قادرییدا بتوانێت ئاوا كاریگه‌ریی خۆی بنوێنیت.

مەولانا، کتێبی زۆری نووسیوە و ھەروەھا بە کوردی و فارسی و عەرەبی شیعری گووتووە کە زۆربەی شیعرەکانیشی پاڕانەوە لە خوا و پێغەمبەر و مەدحی پیاوچاکانن. هه‌روه‌ها مه‌ولانا یه‌كه‌م كه‌س بووه‌ كه‌ په‌خشانی كوردی نووسیوه‌، عه‌قیده‌كه‌ی به‌ كوردی نووسیوه‌.

 

  1. بڵاوبوونه‌وه‌ی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی له‌ كوردستاندا:

بۆچوونێك هه‌یه‌ پێی وایه‌ كه‌ ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی پێش مه‌ولاناش گه‌یشتۆته‌ كوردستان. به‌ڵام ته‌ریقه‌تی قادری رێگریی له‌ په‌ره‌سه‌ندنیدا كردووه.‌ بێگومان راستییه‌ك له‌م بۆچوونه‌دا هه‌یه كه‌ كاریگه‌رییه‌كانی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندیی به‌ڕاده‌یه‌كی كه‌م گه‌یشتبێته‌ كوردستان. به‌ڵام دیاره‌ نه‌بۆته‌ ته‌ریقه‌تێكی كۆمه‌ڵایه‌تی سه‌رتاپاگیر و خاوه‌ن هه‌ژموون. به‌ڵام ئه‌و ته‌ریقه‌ته‌ كاتێك له‌سه‌ر ده‌ستی مه‌ولانا خالید بڵاوده‌بێته‌وه‌، ئه‌وا ده‌بێته‌ ته‌ریقه‌تێكی میللیی نێو كۆمه‌ڵگه‌ی كورده‌واریی كه‌ خاوه‌ن هه‌ژموونی خۆی بێت. بێگومان ئه‌وه‌ی‌ نه‌قشبه‌ندییانی‌ كوردستان له‌نه‌قشبه‌ندیانی‌ وڵاتانی‌ تر جیاده‌كاته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ نه‌قشبه‌ندییه‌كانی‌ كوردستان تێكڕا له‌په‌یڕه‌وانی‌ مه‌زهه‌بی‌ ئیمامی‌ شافیعین، به‌ڵام نه‌قشبه‌ندییانی‌ ئه‌فغانستان ‌و هیندستان ‌و وڵاتانی‌ ئاسیای‌ ناوه‌ند له‌په‌یڕه‌وانی‌ ئیمام ئه‌بو حه‌نیفه‌ن. هه‌روه‌ها مه‌ولانا بۆخۆیشی نوێبوونه‌وه‌یه‌كی به‌رچاوی له‌ ته‌ریقه‌ته‌كه‌دا كردووه‌ و ته‌نانه‌ت ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی له‌ مه‌ولانا به‌دواوه‌ به‌ “نوێكه‌ره‌وه‌ – المجددية” و “خالیدی”ی ناوه‌زه‌د ده‌كرێت.

له‌ ساڵانی نێوان 1811 تا ساڵی 1820دا سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی چه‌ند جارێك هه‌وڵی كوشتنی مه‌ولانا له‌لایه‌ن  قادرییه‌كانه‌وه‌ دراوه‌، به‌ڵام زۆرترین بانگه‌شه‌كانی مه‌ولانا له‌و ماوه‌یه‌دا بووه‌ بۆ ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی له‌ كوردستاندا. له‌و ماوه‌یه‌دا مه‌ولانا خالید و خه‌لیفه‌كانی زۆرترین خه‌ڵك دێننه‌ ریزی ته‌ریقه‌ته‌كه‌یانه‌وه‌. مه‌ولانا له‌ماوه‌ی بانگه‌شه‌كانی بۆ ته‌ریقه‌ته‌كه‌یدا 67 خه‌لیفه‌ و نوێنه‌ری خۆی ده‌ستنیشان ده‌كات كه‌ 33یان كورد بوون. هه‌روه‌ها ئه‌وكاته‌ كه‌ مه‌ولانا هێشتا له‌ ژیاندا بووه‌ زیاتر له‌ 12000 سۆفی و موریدی هه‌بووه‌.‌

گوندی شه‌ده‌ڵه‌
گوندی شه‌ده‌ڵه‌

له‌نێو ئه‌و 33 خه‌لیفه‌ كورده‌ی مه‌ولانادا كه‌ په‌روه‌رده‌ی كردن و ئاماده‌ی كردن بۆ نوێنه‌رایه‌تی و خه‌لیفایه‌تی و بڵاوكردنه‌وه‌ی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی له‌ كوردستاندا، چه‌ند خه‌لیفه‌یه‌كیان رۆڵێكی مه‌زنیان له‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی له‌ كوردستاندا هه‌بووه‌. له‌وانه‌؛ شێخ عوسمانی سیراجه‌ددین له‌ هه‌ورامان، شێخ ئه‌حمه‌دی سه‌ردار له‌ سلێمانی و به‌تایبه‌تی له‌ ناوچه‌ی سه‌رگه‌ڵوو و سورداش و ده‌وره‌به‌ره‌كه‌‌ی، سه‌ید ته‌های نه‌هری باوكی شێخ عوبه‌یدوڵڵای نه‌هری له‌ باكووری كوردستان. هه‌ر یه‌كێك له‌و خه‌لیفانه‌ی مه‌ولانا توانیویانه نه‌قشبه‌ندێتی له‌ كوردستاندا به‌ره‌و پێشه‌وه‌ ببه‌ن. به‌ڵام پاشان له‌نێو ئه‌و ته‌ریقه‌ته‌دا چه‌ند‌ رێچكه‌یه‌كی تاڕاده‌یه‌ك جیاواز له‌یه‌كتری له كوردستاندا گه‌شه‌ ده‌كات.

ده‌كرێ بڵێین ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی له‌ كوردستاندا، له‌سه‌رده‌می مه‌ولانا و یه‌كه‌مین خه‌لیفه‌كانیدا ئه‌گه‌ر توانیویه‌تی ببێته‌ ته‌ریقه‌تێكی ئایینی – كۆمه‌ڵایه‌تی – نیشتمانپه‌روه‌ر له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایانه‌ بووه‌:

یه‌كه‌م: بانگه‌شه‌ی دژایه‌تی زوڵم و بێدادی ده‌كرد.

دووه‌م: بانگه‌شه‌ی خۆپاك كردنه‌وه‌ له‌تاوان و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ سه‌رچاوه‌كانی حه‌ق و راستی و جوانی ده‌كرد.

سێیه‌میان: كه‌متر خۆی له‌ سه‌رانی ده‌وڵه‌ت و كاربه‌ده‌ستان نزیك ده‌كرده‌وه‌.

ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی وه‌ك ته‌ریقه‌تێكی تازه‌ پێگه‌یشتوو له‌ كوردستان و به‌و بانگه‌شانه‌ی ده‌یكرد، وه‌كچۆن بووه‌ ته‌ریقه‌تێكی خه‌ڵكی سته‌ملێكراو، له‌هه‌مانكاتیشدا بووه‌ ته‌ریقه‌تی بنه‌ماڵه‌ خانه‌دانه ده‌سه‌ڵاتداره‌كانی كوردستان. به‌تایبه‌تی ئه‌و بنه‌ماڵه‌ خانه‌دانانه‌ی كوردستان كه‌وا ده‌سه‌ڵاتدارێتی قاجاری و عوسمانی، دوای نه‌مانی میرنشینه‌كانی كوردستان ته‌نگیان‌ پێهه‌ڵچنرابوو و فشار و گوشارێكی زۆریان بۆ هێنابوون. ئه‌مه‌ش وایكردووه‌ بزووتنه‌وه‌ی سیاسی و چه‌كداریی كلاسیكی كورد له‌دژی ده‌سه‌ڵاتدارێتی قاجاری و عوسمانیدا له‌سه‌ر ده‌ستی رابه‌رانی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی له‌دایك ببێت و پێشبكه‌وێت، كه‌ به‌ راپه‌ڕینی شێخ عوبه‌یدوڵڵای نه‌هری له‌ ساڵی 1880دا ده‌ستپێده‌كات و تا ناوه‌ڕاستی سه‌‌ده‌ی بیسته‌میش به‌رده‌وام ده‌بێت.

ئه‌وه‌ی جێی سه‌رنج و تێڕامانه‌؛ ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی له‌ كوردستاندا ده‌بێته‌ ته‌ریقه‌تی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ و راپه‌ڕین له‌دژی ده‌سه‌ڵاتدارێتی قاجاری و عوسمانیی و دواتریش له‌دژی ئینگلیزه‌كان. له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و سته‌مكاریی و چه‌وساندنه‌وه‌یه‌ی عوسمانییه‌كان دژی گه‌لی كورد به‌ڕێوه‌ی ده‌به‌ن، رابه‌رانی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی زنجیره‌یه‌ك راپه‌ڕین به‌رپا ده‌كه‌ن، هه‌روه‌ها به‌شێوه‌یه‌كی كاریگه‌رییش به‌شداریی له‌و راپه‌ڕینانه‌ ده‌كه‌ن كه‌ خۆیان رابه‌رێتییان نه‌كردووه‌. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌خاته‌ڕوو كه‌ ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندیی هه‌ر له‌ مه‌ولانا خالیده‌وه‌، مه‌یل و چه‌مكێكی دژه‌ ده‌سه‌ڵاتدارێتیی هه‌بووه‌ و له‌به‌رامبه‌ر به‌ زوڵم و چه‌وسانه‌وه‌دا خاوه‌ن هه‌ڵوێست بووه‌. به‌ڵام دواتر و له‌قۆناخی جیاوازدا، له‌نێو هه‌مان ته‌ریقه‌تدا هێڵێكی ده‌سه‌ڵاتخوازی هه‌ژموونگه‌رای دژ به‌ تێكۆشانی گه‌لی كوردستان سه‌رهه‌ڵده‌دات و ده‌بێته‌ ته‌ریقه‌تێك بۆ گه‌یشتن به‌ده‌سه‌ڵات و پارێزوانی ده‌سه‌ڵاتدارێتی چینی باڵاده‌ستی كورد و ده‌وڵه‌تانی داگیركه‌ری‌ كوردستان.

لێره‌دا ده‌كرێ بپرسین؛ ئایا ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندیی وه‌ك بزووتنه‌وه‌یه‌كی ئایینی – كۆمه‌ڵایه‌تی، هه‌ر له‌سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدانییه‌وه‌، چۆن و له‌سه‌ر چ بنه‌مایه‌ك له‌گه‌ڵ بزووتنه‌وه‌ی میللی سیاسی و چه‌كداریی كورد تێكهه‌ڵكێش و ئاوێته‌ی یه‌كتری بوون و بووه‌ ته‌ریقه‌تی سته‌ملێكراوان و چه‌وسێنراوان؟ ده‌كرێ پرسیارێكی تری پێچه‌وانه‌ش بكه‌ین كه‌؛ ئایا چۆن و كه‌ی و بۆچی هێڵێكی ده‌سه‌ڵاتخوازی له‌نێو ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندییدا سه‌رهه‌ڵده‌دات و ده‌بێته‌ ته‌ریقه‌تێكی چینی باڵاده‌ستی كورد و ده‌وڵه‌تانی سه‌رده‌ستی كوردستان؟! وه‌ڵامی هه‌ردوو پرسیار له‌ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی تردا ده‌خه‌ینه‌ڕوو.

به‌شی دووه‌م:

نه‌قشبه‌ندێتیی و دوو ئه‌زموونی كورده‌واری

بزووتنه‌وه‌ی میللی و كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ كوردستاندا

له‌م به‌شه‌دا؛ به‌كورتی باسی دوو ئه‌زموونی نه‌قشبه‌ندێتی كوردی بكه‌ین كه‌ تاڕاده‌یه‌ك ناوازه‌ن. ئه‌ویش یه‌كه‌میان رێچكه‌ی نه‌هریییه‌، كه‌ ‌یه‌كه‌مین بزووتنه‌وه‌ی سیاسی – چه‌كداریی كلاسیكی كوردییه‌ به‌ڕابه‌رێتی پێشه‌وای ئایینیی ده‌ستپێده‌كرێت و به‌دوایدا به‌ده‌یان راپه‌ڕین و سه‌رهه‌ڵدان له‌سه‌ر هه‌مان رێچكه‌ تا ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی بیسته‌م به‌رده‌وام ده‌بێت. دووه‌مین رێچكه‌ش بزووتنه‌وه‌ی هه‌قه‌یه‌ كه‌ به‌ بزووتنه‌وه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی كۆمیناڵی خۆڕسك داده‌نرێت و له‌سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیسته‌مه‌وه‌ تاوه‌كو ئێستا وه‌ك به‌شێك له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كورده‌واریی باشووری كوردستان به‌رده‌وامی به‌ رێبازی خۆیان ده‌ده‌ن.

  1. نه‌قشبه‌ندێتی و سه‌رهه‌ڵدانی یه‌كه‌مین بزووتنه‌وه‌ی سیاسی – چه‌كداریی كلاسیكی كوردی

سه‌ید ته‌ها له‌ خه‌لیفه‌ یه‌كه‌مینه‌كانی مه‌ولانا خالید بووه‌. مه‌ولانا گرنگییه‌كی زۆری به‌ سه‌ید ته‌ها داوه‌ و نامه‌ی تایبه‌تی له‌ شامه‌وه‌ بۆ نووسیوه‌. كاتێك كه‌ فه‌تح عه‌لی شای قاجاری داوا له‌ سه‌ید ته‌ها ده‌كات سه‌ردانی بكات، مه‌ولانا خالید ره‌زامه‌ندی له‌سه‌ر ئه‌مه‌ ده‌رنابڕێت و دوو نامه‌ی بۆ ده‌نێرێت. له‌نامه‌ی یه‌كه‌میدا ده‌ڵێت: “دڵسۆز و جگه‌ر سۆزمه‌ سه‌ید ته‌ها، خوا پشت و په‌نات بێت و هه‌میشه‌ له‌شه‌ڕی هه‌وه‌س و ئاره‌زوو پارێزراو بیت، كه‌ ده‌ردێكی گه‌وره‌یه‌ و زۆربونی موریدانیش بۆ مرۆڤی ناته‌واو به‌ڵایه‌كی گه‌وره‌یه‌ و خوا له‌وه‌ت لابدات، دڵدانیش به‌وڵاتی عه‌جه‌م به‌ژه‌هرێكی كوشنده‌ و ژاره‌مار ده‌زانم، جائیتر چوون بۆ وڵاته‌كه‌ی ئه‌وان بۆ دیداری شای ئه‌وان چۆن ده‌بێ‌ و هه‌رگیز لێت قبوڵناكه‌م، به‌ڵام به‌و هۆیه‌وه‌ كه‌ دراوسێن، ئه‌وا ئاكاری جوان نواندن و دوور و دۆست بوون زیانێكی نییه‌، به‌یاریده‌ی خوا ئه‌مه‌ش سه‌رناگرێت، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر شاهیش داوای دیتنتانی كرد جا چ بگات به‌ كه‌سانی له‌و پله‌ نزمتر وه‌ڵام ئه‌مه‌یه‌: ئێمه‌ ده‌روێشین و كارمان له‌دنیادا بڕانه‌ و دوعاكردنه‌ بۆ پاشای ئیسلام و سه‌رخستنی دیینی سه‌روه‌ر و سالارمان (درودی خوا له‌خۆی و یارانی)، هاونشینی و هاوڕێییه‌تی كردنی ئه‌وانه‌ به‌چاك نازانم و ئه‌مه‌ش له‌ ته‌ریقه‌تی ئێمه‌دا نییه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ ئه‌وه‌ جێبه‌جێ‌ بكه‌ كه‌ له‌سه‌رت پێویست كراوه‌ و لێی لامه‌ده‌ (فالزم ما أمر لك ولا تخالف)، داهاتووشت به‌خته‌وه‌ر بێت.”

له‌نامه‌ی دووه‌میشی ده‌ڵێت‌: “هه‌رگیز دیداری فه‌رمانڕه‌وایان به‌چاك نازانم و دانی پێدانانێم، مه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی به‌دڵی پاك و نیازه‌وه‌ بێت بۆلاتان.. به‌ڵام بۆیان بپارێنه‌وه‌ تا یه‌زدانی مه‌زن بیانخاته‌ سه‌ر رێگای راست، جا چ شیعه ‌بن، چ سوننی، چونكه‌ خێر و چاكه‌ی ده‌سه‌ڵاتداران له‌به‌خته‌وه‌ری بنده‌ستان و هه‌ژاران دایه.”

 شێخ عوبه‌یدوڵڵای كوڕیشی كه‌ له ١٨٦٥ ز له‌ كوردستان بووه‌ته‌ جێنشینی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی له‌ماوه‌یه‌كی زۆر كورتدا خه‌ڵكێكی زۆر له‌ده‌وری خۆی كۆده‌كاته‌وه‌ و ده‌بێته‌ جێی هیوا و پشتیوان و داڵده‌ بۆیان. ئه‌مه‌ش له‌ دۆخێكدا بوو كه‌وا كۆمه‌ڵگه‌ی كورده‌واری له‌بۆشاییه‌كی سیاسی گه‌وره‌ی داڕووخان بوو، میرنشینانی كورد كۆتاییان پێهاتبوو، جه‌نگه‌ وێرانكار و نه‌پساوه‌كانی نێوان ده‌سه‌ڵاتدارانی روسی و عوسمانی و به‌تایبه‌تیش هه‌ردوو دوو جه‌نگی دوای (١٨٥٣ – ١٨٧٨) و زوڵم و زۆری عوسمانی و قاجاری دۆخێكی دژواری له‌ كوردستان دروستكردبوو.

شێخ عوبه‌یدوڵڵا له‌ته‌مه‌نی سی و چوار ساڵی و له ‌ساڵی ١٨٦٥ ز دوای مردنی محه‌مه‌د ساڵحی برای سه‌ید ته‌ها  (واته‌ دوای مردنی مامی) بۆته‌ جێنشین و رابه‌ری ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی، به‌تایبه‌تی دوای كۆچی دوایی شێخ عوسمانی سیراجه‌ددین له‌ ساڵی ١٨٦٦، به‌مه‌ش شێخ عوبه‌یدوڵڵا ده‌بێته‌ تاقه‌ شێخی ئیرشادی ئه‌م ته‌ریقه‌ته. شێخ عوبه‌یدوڵڵا به‌هۆی زانایی و لێهاتوویی خۆی توانی سه‌رنجی ژماره‌یه‌كی گه‌وره‌ی خه‌ڵكی كورد بۆلای خۆی رابكێشێ‌ و له‌ناوچه‌كه‌ی خۆیه‌وه‌ (نه‌هری) رابه‌رایه‌تی جه‌ماوه‌رێكی به‌رفراوان بكات. له‌راستیشدا شێخ عوبه‌یدوڵڵا به‌وجۆره‌ خۆی دییه‌وه‌، ده‌بینین له‌دوای ده‌سه‌ڵات سه‌ندنه‌وه‌ له‌ میر و ده‌ره‌به‌گه‌كانی كورد شێخ عوبه‌یدوڵڵا ده‌بێته‌ یه‌كه‌مین رابه‌ری ئایینی له‌مێژووی نوێی كورددا، كه‌ جڵه‌وی بزافی سیاسی رزگاریخوازی گه‌لی كورد بگرێته‌ ده‌ست. ئه‌مه‌ش ده‌سه‌ڵاتی ئیرشادی ته‌ریقه‌ت پایه‌ی دیینی، كۆمه‌ڵایه‌تی، سیاسی له‌ جاران به‌هێزتر كردبوون.

ئینگلیزه‌كان ده‌یانویست سه‌ركوتیان بكه‌ن
ئینگلیزه‌كان ده‌یانویست سه‌ركوتیان بكه‌ن

خانه‌قاكه‌ی شێخ له‌ نه‌هری جگه ‌له‌وه‌ی ناوه‌ندی ئیرشادی ته‌ریقه‌ت و پێكه‌وه‌ گرێدانی ئه‌و رێكخراوه‌ گه‌وره‌یه‌ بوو، شێخ كردبووی به‌باره‌گای سیاسی و سوپایی جوڵانه‌وه‌كه‌ی، له‌وێ‌ ناوداره‌كانی كوردی ده‌بینی، گفتوگۆی له‌گه‌ڵ ده‌كردن، كۆی ده‌كردنه‌وه‌ و ئامۆژگاری ده‌كردن، رۆژانه (١٠٠٠-٥٠٠‌) كه‌سی ده‌بینی. له‌ سه‌ره‌تای مانگی ئابی ١٨٨٠دا گه‌وره‌ترین كۆبوونه‌وه‌ی له‌شێوه‌ی كۆنگره‌یه‌كی نیشتمانی و نه‌ته‌وه‌ییدا سازدا، هه‌موو به‌ڵگه‌نامه‌ و سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌كانی دۆست و دوژمنانی كورد سه‌باره‌ت به‌ به‌رنامه‌كانی ئه‌م كۆنگره‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ یه‌كن كه‌ ئه‌م كۆبوونه‌وه‌ فراوانه‌ی نه‌هری و به‌شداربوونی شێخ و خه‌لیفه‌ و میرزاده‌ به‌مه‌به‌ستی داڕشتن و دانانی پرۆگرام و به‌رنامه‌یه‌ك بووه‌ بۆ ئازادكردنی هه‌ردوو كوردستانی بنده‌ستی قاجاری  و عوسمانی.

راپه‌ڕینه‌كه‌ی شێخ عوبه‌یدوڵڵای نه‌هری بۆ ماوه‌ی سێ ساڵ به‌رده‌وام ده‌بێت و كاریگه‌رییه‌كی زۆر له‌سه‌ر هوشیاریی نه‌ته‌وه‌یی و یه‌كبوونی گه‌ل هه‌بووه‌. به‌ڵام دواجار ئه‌و راپه‌ڕینه‌ مه‌زنه‌ی گه‌لی كورد تێكده‌شكێت و سه‌ركوت ده‌كرێت. شێخ عوبه‌یدوڵڵای نه‌هری ده‌ستگیر ده‌كرێت و وڵاتبه‌ده‌ر ده‌كرێت و ده‌نێردرێته‌ مه‌ككه‌. دواجار له‌مانگی١٠ی ساڵی ١٨٨٣ز به‌نه‌فی كراوی له‌مه‌ككه‌ كۆچی دوایی كرد. هه‌رچه‌نده ئه‌و راپه‌ڕینه‌ یه‌كه‌مینه‌ی بزووتنه‌وه‌ی كلاسیكی كوردی سه‌ركوتده‌كرێت. به‌ڵام له‌هه‌مانكاتدا ده‌بێته‌ سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدانی ده‌یان راپه‌ڕین و بزووتنه‌وه‌ی دیكه‌ی گه‌لی كورد.‌

  1. بزووتنه‌وه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی – كۆمیناڵی له‌هه‌ناوی نه‌قشبه‌ندێتیدا (بزووتنه‌وه‌ی هه‌قه)‌:

به‌گوێره‌ی رێنمایی مه‌ولانا خالید پێویستبوو‌ له‌ سلێمانی زنجیره‌ی شێخایه‌تی ته‌ریقه‌ته‌كه‌ی له‌ مه‌ولاناوه‌ تا حه‌وت شێخ ده‌ور بكرێت و دوای ئه‌وه‌ رابوه‌ستێت. بۆیه‌ دوای ئه‌وه‌ی شێخ ئه‌حمه‌دی سه‌ردار ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی له‌سه‌ر ده‌ستی مه‌ولانا خالید وه‌رده‌گرێت و وه‌ك خه‌لیفه‌یه‌كی مه‌ولانا له‌ ناوچه‌كانی سه‌رگه‌ڵوو و سورداشدا ده‌ست به‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی ده‌كات، خه‌ڵكێكی زۆری ئه‌و ناوچه‌یه‌ ئه‌و ته‌ریقه‌ته‌ وه‌رده‌گرن. دوای شێخ ئه‌حمه‌دی سه‌ردار ئه‌م شێخانه‌ به‌ڕیزبه‌ندی ده‌بنه‌ شێخی ته‌ریقه‌ت له‌و ناوچه‌یه‌دا: شێخ قادره‌ سووری كوڕی شێخ ئه‌حمه‌دی سه‌ردار، شێخ ره‌زای عه‌سكه‌ر، شێخ محه‌مه‌دی ئیلاڵا، حاجی شێخ مسته‌فای كوڕی شێخ ره‌زا، شێخ ئه‌حمه‌دی گه‌لنێری، شێخ عه‌بدولكه‌ریمی شه‌ده‌ڵه.

  1. بزووتنه‌وه‌ی هه‌قه‌:

شێخ عه‌بدولكه‌ریمی شه‌ده‌ڵه‌(1892- 1942) (شه‌ده‌ڵه‌ گوندێكی ناوچه‌ی سه‌رگه‌ڵووه‌) له‌ ساڵی 1920وه‌ و له‌ته‌مه‌نی سی ساڵیدا پێشه‌وایه‌تی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی ئه‌و ناوچه‌یه‌ی كردووه‌. به‌ڵام شێخ عه‌بدولكه‌ریم‌ له‌سه‌ره‌تای ساڵانی بیسته‌كاندا بزووتنه‌وه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی – ئایینی نوێ به‌ناوی “هه‌قه‌”وه‌ داده‌هێنێت و به‌خێرایی به‌ناوچه‌كانی سوورداش، پشده‌ر و بتوێن و خه‌له‌كان و دوكان و كلكه‌سماق‌ و كۆیه‌ و ئاغجه‌له‌ر و شوان و كه‌ركوكدا بڵاو ده‌بێته‌وه.

بۆچوونێك هه‌یه‌ پێی وایه‌ كه؛‌ هه‌رچه‌نده‌ رابه‌ری بزووتنه‌وه‌ی هه‌قه‌ شێخێكی نه‌قشبه‌ندییه‌، به‌ڵام تا راده‌ی ده‌رچوون و دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ ته‌ریقه‌ته‌كه‌ لێی ده‌رچووه‌ و دوور كه‌وتۆته‌وه‌. به‌ڵام به‌ڕای من ئه‌م رایه‌ كه‌م قووڵبوونه‌وه‌ی تێدایه. ئه‌گه‌رنا‌ له‌بنچینه‌دا بزووتنه‌وه‌ی هه‌قه‌ راسته‌ ره‌چه‌یه‌كی نوێیه‌، به‌ڵام جه‌وهه‌ر و كرۆكی نه‌قشبه‌ندێتی و رۆحی ره‌سه‌نی سۆفیگه‌رایی به‌رجه‌سته‌ كردووه‌. هه‌قیقه‌تی سۆفیگه‌رێتی و ته‌واوی بزووتنه‌وه‌ ئایینییه‌ – كۆمه‌ڵایه‌تییه‌‌ یه‌كسانیخواز و دادپه‌روه‌ره‌كان – له‌نێویشیاندا ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی – له‌ بزووتنه‌وه‌ی هه‌قه‌دا به‌رجه‌سته‌ بووه‌. ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ناوه‌رۆكی خۆیدا بزووتنه‌وه‌یه‌كی سۆسیالیستی و كۆمیناڵیی خۆڕسك و ره‌سه‌نه‌‌، بێ ئه‌وه‌ی هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی راسته‌وخۆی به‌ بزووتنه‌وه‌ی چه‌پ و سۆسیالیستی و كۆمۆنیستیی جیهانه‌وه‌ هه‌بێت.

  1. بزووتنه‌وه‌ی هه‌قه‌ وه‌ك بزووتنه‌وه‌یه‌كی نیشتمانیی و نه‌ته‌وه‌یی:

 بزووتنه‌وه‌ی هه‌قه‌ له‌هه‌مانكاتدا وه‌ك بزووتنه‌وه‌یه‌كی نیشتمانیی و نه‌ته‌وه‌یی دژی داگیركاریی ئینگلیزه‌كان راده‌په‌ڕن و به‌شدارییه‌كی كاریگه‌رییان له‌ جولانه‌وه‌كانی شێخ مه‌حمودی حه‌فید كردووه‌، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا شێخ مه‌حمود بۆخۆی شێخێكی ته‌ریقه‌تی قادرییه‌. به‌ڵام  شێخ عه‌بدولكه‌ریم و هه‌قه‌ییه‌كان به‌هه‌ڵوێستێكی نیشتمانی و نه‌ته‌وه‌ییانه‌وه‌ رووبه‌ڕووی داگیركاریی ئینگلیز ده‌بنه‌وه‌ و له‌مێژوودا یه‌كه‌م بۆردومانی فڕۆكه‌كانی ئینگلیزه‌كان  له‌ كوردستاندا بۆردومانی گوندی شه‌ده‌ڵه‌ بووه‌. ئینگلیزه‌كان ترسێكی زۆریان له‌ بزووتنه‌وه‌ی هه‌قه‌ هه‌بووه‌ و گه‌لێك پڕوپاگه‌نده‌ی نابه‌جێیان دژی ئه‌و بزووتنه‌وه‌یه‌ بڵاوكردۆته‌وه‌، سیخوڕی و چاودێریی زۆریان به‌سه‌ردا كردوون. ته‌نانه‌ت برینداربوونی شێخ عه‌بدولكه‌ریمیش له‌لایه‌ن ئینگلیزه‌كانه‌وه‌ بووه‌، كه‌ دواجار هه‌ر به‌هۆی ئه‌و برینه‌یه‌وه‌ كۆچی دوایی ده‌كات.

ئینگلیزه‌كان پێیان وایه‌ كه‌وا ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌ په‌یوه‌ندی به‌ بزووتنه‌وه‌كانی ئه‌وكاته‌ی سۆسیالیست و كۆمۆ‌نیسته‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌، بۆیه‌ له‌ساڵی 1934دا شێخ عه‌بدولكه‌ریم و چه‌ند كه‌سێتیه‌كی هه‌قه‌یی ده‌ستگیر ده‌كه‌ن و ره‌وانه‌ی زیندانی قشڵه‌ی كه‌ركوكیان ده‌كه‌ن. چه‌ند كه‌سێكی تریشیان بۆ حه‌ویجه‌ دوور ده‌خه‌نه‌وه‌. هه‌ر ئه‌وكاته‌ی سۆفی و موریدانی هه‌قه‌یی هه‌واڵی ده‌ستگیركردنی شێخ عه‌بدولكه‌ریم ده‌بیستن، ده‌ستبه‌جێ زیاتر له‌ ده‌ هه‌زار سۆفی هه‌قه‌یی به‌ ژن و پیاویانه‌وه‌، له‌ شار و گونده‌كانی خۆیانه‌وه‌، به‌پێ به‌ره‌و كه‌ركوك و به‌رده‌رگای زیندانه‌كه‌ ده‌چن و داوای ده‌ستبه‌جێ ئازادكردنی شێخ عه‌بدولكه‌ریم و كه‌سه‌كانی دیكه‌ ده‌كه‌ن. پیاوانی هه‌قه‌یی جله‌كانیان داده‌كه‌نن و ته‌نیا گونیه‌ له‌به‌ر ده‌كه‌ن و داره‌ قوله‌یه‌كیش به‌ده‌سته‌وه‌ ده‌گرن، به‌م شێوه‌یه‌ به‌شداریی له‌و خۆپیشاندانه‌ ده‌هه‌زار كه‌سییه‌ ده‌كه‌ن. به‌ڕای من؛ ئه‌م خۆپیشاندانه‌ به‌واتای وشه‌ خۆپیشاندنێكی مۆدێرنه‌ و ده‌چێته‌ چوارچێوه‌ی یاخیبوونی مه‌ده‌نی ‌(نافه‌رمانی مه‌ده‌نی – سه‌رپێچی مه‌ده‌نی)یانه‌وه‌. ئینگلیزه‌كان سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی به‌توندوتیژیی وه‌ڵامی داخوازییه‌كانی هه‌قه‌ییه‌كان ده‌ده‌نه‌‌وه‌ و هه‌وڵی دووبه‌ره‌كی له‌ناو هه‌قه‌ییه‌كان ده‌ده‌ن، به‌ڵام ‌به‌ناچاریی شێخ عه‌بدولكه‌ریم و هاوه‌ڵانی له‌ زیندان ئازاد ده‌كه‌ن.

  1. رێچكه‌ جیاوازه‌كانی ناو بزووتنه‌وه‌ی هه‌قه‌:

شێخ عه‌بدولكه‌ریمی شه‌ده‌ڵه‌ پێش كۆچی دوایی، كه‌سی بۆ خه‌لیفه‌ و جێنشینی خۆی ده‌ستنیشان نه‌كرد و ته‌نیا به‌ گووته‌ی ” كه‌س ئیزن نییه‌ و كه‌سیش مه‌ئزوون نییه بۆ پێدانی ته‌ریقه‌ت و شێخایه‌تی‌” رێنمایی حه‌وت شێخایه‌تی جێبه‌جێ ده‌كات. به‌ڵام دوای شێخ عه‌بدوكه‌ریم، مامه ‌ره‌زای برای وه‌ك پێشه‌وای هه‌قه‌كان پێشه‌وایه‌تی ده‌كات. مامه‌ ره‌زا له‌ماوه‌ی دوو ساڵدا بزووتنه‌وه‌ی هه‌قه‌ له‌شێوه‌ و ناوه‌رۆكدا ده‌كاته‌ خاوه‌ن رێكخستن و به‌رنامه‌ و په‌یڕه‌وی داڕێژراوی خۆی. به‌ڵام دوای كۆچی دوایی شێخ عه‌بدولكه‌ریم سۆفییه‌كی هه‌قه‌یی به‌ناوی “حه‌مه‌سوور” ناڕه‌زایه‌تی به‌رامبه‌ر به‌ پێشه‌وایه‌تی و بۆچوونه‌كانی مامه‌ ره‌زا ده‌رده‌بڕێت و به‌هۆی ئه‌و ناكۆكی و جیاوازییه‌وه‌ حه‌مه‌سوور و كۆمه‌ڵێك له‌ هه‌قه‌ییه‌كان گوندی شه‌ده‌ڵه‌ به‌جێدێڵن و له‌ گوندی كڵاوقووتی سه‌ر به‌ناحیه‌ی شوان نیشته‌جێ ده‌بن. به‌مه‌ش دوو رێچكه‌ له‌نێو هه‌قه‌ییه‌كان درووست ده‌بێت كه‌ به‌ مامه‌ڕه‌زاییه‌كان و حه‌مه‌سوورییه‌كان ناوزه‌د ده‌كرێن. هه‌روه‌ها حه‌مه‌ ئاغای پشده‌ریش كه‌ ئه‌ویش ببوو به‌ هه‌قه‌یی، دوای كۆچی شێخ عه‌بدولكه‌ریم ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ گونده‌كه‌ی خۆی (كانی توو) له‌ ناوچه‌ی مه‌رگه‌ و له‌وێ رێچكه‌یه‌كی هه‌قه‌یی پێشده‌خات. به‌ئه‌وانیش ده‌ڵێن حه‌مه‌ئاغاییه‌كان. به‌ڵام دوای كۆچی دوایی حه‌مه‌ ئاغا ئه‌و رێچكه‌یه‌ نامێنێت. هه‌روه‌ها شێخ عه‌بدوڵڵای شێخ مسته‌فای عه‌سكه‌ریش – باوكی شه‌هید عه‌لی عه‌سكه‌ری – له‌ گوندی عه‌سكه‌ر كار بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌وا بزووتنه‌وه‌ی هه‌قه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندیی كلاسیكی خۆی. ده‌گووترێت ئه‌و هه‌وڵه‌ی شێخ عه‌بدوڵڵا زیاتر هه‌وڵێكی ده‌ره‌به‌گیانه‌ بووه‌ و له‌گه‌ڵ راستینه‌ی پێشكه‌وتنه‌كانی هه‌قه‌ییه‌كاندا یه‌كانگیر نابێته‌وه‌.

بێگومان هه‌قه‌ییه‌كانی بزووتنه‌وه‌ی هه‌قه‌ به‌شدارییه‌كی كارایان له‌ بزووتنه‌وه‌ی ئازادیخوازی و كۆمه‌ڵایه‌تی كوردستاندا كردووه‌. ته‌نانه‌ت له‌گه‌ڵ راگه‌یاندنی كۆماری كوردستان له‌ مه‌هاباددا به‌ده‌یان جه‌نگاوه‌ری هه‌قه‌یی به‌خۆیان و تفاقی جه‌نگی خۆیانه‌وه‌، به‌نێو سه‌رما و به‌فری زستاندا ده‌چنه‌ مه‌هاباد و به‌شداریی له‌ سوپای كۆمار ده‌كه‌ن. هه‌روه‌ها له‌ بزووتنه‌وه‌ سیاسی و چه‌كدارییه‌كانی باشووریشدا به‌شدارییه‌كی كارایان هه‌بووه‌ و هه‌یه‌‌ و ناوچه‌كه‌یان و خه‌ڵكه‌كه‌ی مه‌ڵبه‌ندی تێكۆشان و وزه‌ی سه‌ره‌كی به‌رگریی بووه‌.

  1. بنه‌ما سه‌ره‌كییه‌كانی بزووتنه‌وه‌ی هه‌قه‌:

پێشه‌وایانی بزووتنه‌وه‌ی هه‌قه‌، به‌تایبه‌تی مامه‌ ره‌زا و حه‌مه‌سوور، بنه‌ماكانی بزووتنه‌وه‌ی هه‌قه‌یان به‌جیا به‌شێوه‌یه‌كی روون و دیاریكراو داڕشتووه‌. ده‌كرێ كۆی بنه‌ماكانیان له‌م خاڵه‌ هاوبه‌شانه‌ی خواره‌وه‌دا پۆلین بكه‌ین:

  1. هه‌قپه‌روه‌ریی: یه‌كه‌م بنه‌مای كۆكه‌ره‌وه‌ی ئه‌ندامانی كۆمه‌ڵی هه‌قه‌یه‌. به‌گوێره‌ی ئه‌م بنه‌مایه‌ پێویسته‌ هه‌قه‌ییه‌كان هه‌قپه‌روه‌ر و لایه‌نگری هه‌ق بكه‌ن و له‌ناهه‌قی و سته‌م دووربكه‌ونه‌وه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌م هه‌قپه‌روه‌ری و لایه‌نگری و دووركه‌وتنه‌وه‌یه‌ش له‌به‌رژه‌وه‌ندییان نه‌بێت. بزووتنه‌وه‌ی هه‌قه خوا به‌یه‌كه‌مین هه‌ق داده‌نێت و ده‌بێت هه‌موو هه‌قیقه‌ته‌كانی تری وه‌كو “دادوه‌ری، راستگۆیی، هاوبه‌شی، یه‌كسانی و برایه‌تی و …هتد” ملكه‌چی ئه‌م هه‌قیقه‌ته‌ گه‌وره‌یه‌ بن و له‌سایه‌یدا ناهه‌قی نه‌كرێت. رێبازی هه‌قه‌، هه‌قیقه‌ت به‌ته‌نیشت هه‌ریه‌ك له‌ “شه‌ریعه‌ت، ته‌ریقه‌ت و مه‌عریفه‌ت”ه‌وه‌ به‌ پایه‌یه‌كی گرنگی خواناسی ده‌زانێت، پێویسته‌ ئه‌ندامانی هه‌قه‌ باوه‌ڕیان پێی هه‌بێت و په‌یڕه‌وی لێبكه‌ن.
  2. برایه‌تی (خوشك و برایه‌تی): مه‌به‌ست له‌م بنه‌مایه‌ ته‌بایی و پێكه‌وه‌ییه‌. هه‌موو ئه‌ندامانی كۆمه‌ڵی هه‌قه‌ خۆیان به‌ خوشك و برای یه‌كتر داناوه‌، باوه‌ڕییان به‌یه‌كسانی نێوانیان هه‌یه‌. خۆشه‌ویستییه‌كی خوشك و برایانه‌ هه‌موویانی پێكه‌وه‌ په‌یوه‌ست كردووه‌ و خۆیان به‌یه‌ك خێزانی گه‌وره‌ داناوه‌ و زۆرجار پێكه‌وه‌ دانیشتوون و نانیان خواردووه‌. ته‌نانه‌ت هه‌ندێكجار له‌یه‌ك حه‌وشه‌ و خانوودا وه‌كو كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی بچووك پێكه‌وه‌ ژیاون و وه‌كو حه‌مه‌سوورییه‌كانی گوندی كڵاوقووتی ناوچه‌ی شوانی گه‌رمیان.
  3. یه‌كسانی و دادپه‌روه‌ری: كۆمه‌ڵی هه‌قه‌ هه‌وڵیداوه‌ له‌ڕیگه‌ی كۆكردنه‌وه‌ی مه‌لا، شێخ، ئاغا، ده‌ره‌به‌گ، جووتیار، مسكێن و ..هتد جیاوازی نه‌هێڵێت و هه‌وڵ بۆ سڕینه‌وه‌ی مۆركی ده‌ره‌به‌گی له‌و سه‌رده‌مه‌ بدات، كه‌ باڵی به‌سه‌ر ناوچه‌كانی كوردستاندا كێشابوو. بۆیه‌ به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ ئه‌و سه‌رده‌مه‌دا و له‌چاو كۆمه‌ڵی كورده‌واری به‌گشتی، باری كۆمه‌ڵی هه‌قه‌ باشتر بووه‌. له‌مڕووه‌وه‌ زۆربه‌یان له‌ئاستی ژیاندا یه‌كسان بوونه‌ و چینی سه‌رووتریان نه‌بووه‌. هه‌ندێك له‌ ئاغا و شێخ و ده‌ره‌به‌گه‌كان كه‌ بوون به‌ هه‌قه‌یی و به‌ئه‌ندامی كۆمه‌ڵی هه‌قه‌ رازی بوون، وازیان له‌ مه‌وڵك و سه‌روه‌ت و سامانیان هێناوه‌.
  4. دابینكردنی بیمه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و پێدانی ئابوونه‌: له‌سنووری كۆمه‌ڵی هه‌قه‌نشیندا هه‌وڵ بۆ دابینكردنی بیمه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی دراوه‌ بۆ ئه‌ندامانی كۆمه‌ڵه‌كه‌ له‌ڕێگه‌ی كۆكردنه‌وه‌ی ئابوونه‌ی مانگانه‌وه‌، كه‌ له‌ڕێگه‌ی برا دڵسۆزه‌كانی هه‌قه‌وه‌، كه‌ پێیان گووتراوه‌ “برا سه‌یاره‌كان – برا گه‌ڕۆكه‌كان”ه‌وه‌ له‌ناوچه‌كانی هه‌قه‌نشیندا به‌شێوه‌ی مانگانه‌ له‌ئه‌ندام و موریدانی هه‌قه‌ كۆكراوه‌ته‌وه‌ بۆ كاروباری ته‌كیه‌ و خانه‌قاكانی هه‌قه‌ و پێداویستی ئه‌و شوێنانه‌ و ئه‌ندامانی كۆمه‌ڵه‌كه‌یان پێدابین كردووه‌. به‌شێوه‌یه‌ك هه‌ر كه‌سێك به‌گوێره‌ی توانا و ویستی خۆی، پاره‌ یان به‌شێك له‌به‌رهه‌م و به‌رووبوومی كێڵگه‌كه‌یان پێشكه‌ش كردووه‌، ئه‌گه‌ر كه‌سێك كاره‌سات یان رووداوێكی به‌سه‌رهاتبایه‌، له‌و پاره‌ و پیتاك و ئابوونه‌ كۆكراوه‌یه‌ هاوكاری كراوه‌ تا كاره‌ساته‌كه‌ی پێوه‌ دیار نه‌بێت.
  5. ره‌وشت: هه‌ر یه‌ك له‌ په‌یڕه‌وانی هه‌قه‌ ده‌بێت خاوه‌نی ره‌وشتێكی جوان و رێكخراو بێت، وه‌ك خۆدوورگرتن له‌ دزی و درۆ و بوختان و كاری چه‌وت، پابه‌ندبوون به‌ په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و ده‌رنه‌چوون له‌ سنووری برایه‌تی. ته‌وقه‌كردن له‌گه‌ڵ یه‌كتر به‌ شێوازی ده‌ست له‌ناوده‌ست نه‌ك ده‌ست گووشین و به‌بێ ده‌ست ماچكردن.
  6. پرس و راوێژكردن: له‌كاتی پێویستی و روودانی هه‌ر رووداوێك و پێشهاتێك، برا و خوشكانی كۆمه‌ڵی هه‌قه‌ به‌بێ جیاوازی و پێكه‌وه‌ كۆبوونه‌ته‌وه‌ و پرس و راوێژیان كردووه‌، تا سه‌ره‌نجام گه‌یشتوونه‌ته‌ ئه‌نجامێكی دیاریكراو بۆ رێگه‌چاره‌ی كێشه‌ و بابه‌ته‌كه‌، دواتر وه‌كو بڕیارێك كاریان له‌سه‌ر كردووه‌ و پێوه‌ی په‌یوه‌ستبوون. زۆرجار پیاوانی ریش سپی و به‌ته‌مه‌ن (پیاوماقووڵ)ی هه‌قه‌ ئه‌م رۆڵه‌یان پێدراوه‌ و پرس و رایان زیاتر پێكراوه‌ و بانگهێشتی پرس و كۆبوونه‌وه‌كان كراون.
  7. نه‌هێنیپارێزی: كۆمه‌ڵی هه‌قه‌ كۆمه‌ڵێكی داخراوبوون له‌ڕووی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ و زۆر تێكه‌ڵاوی كه‌سانی تریان نه‌كردووه‌، نه‌یانهێشتووه‌ كه‌سانی ده‌ره‌وه‌ی خۆیان تێكه‌ڵاویان بكه‌ن و زانیاریان له‌سه‌ر كۆبكه‌نه‌وه‌. هه‌روه‌ها ئه‌ندامانی كۆمه‌ڵی هه‌قه‌ زۆر نهێنیپارێز بوون و كار و به‌رنامه‌ی خۆیان بۆ هیچ كه‌س و لایه‌ن و حكومه‌ت و ده‌سه‌ڵاتێك نه‌دركاندووه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ده‌ستگیر و ده‌ستبه‌سه‌ریش كرابن.
  8. سه‌ربه‌ستی ژن: هاوكات له‌گه‌ڵ ئه‌و كرانه‌وه‌ و جۆره‌ سه‌ربه‌ستییه‌ی كه‌ له‌م رێبازه‌وه‌ چووبووه‌ هزر و مێشكی هه‌ر تاكێكی بزووتنه‌وه‌ یان كۆمه‌ڵی هه‌قه‌وه‌، ژن له‌نێو ریزی هه‌قه‌كاندا رێزێكی زۆری لێگیراوه‌ و پێگه‌ و پایه‌یه‌كی به‌رز و تایبه‌تی هه‌بووه‌، له‌سه‌رجه‌م مه‌راسیم و كۆڕ و كۆبوونه‌وه‌ ئایینیی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كاندا به‌شداری كردووه‌، به‌ ئه‌وپه‌ڕی سه‌ربه‌ستییه‌وه‌ و به‌شێوه‌یه‌كی ئازادانه‌ هاوسه‌ری خۆی هه‌ڵبژاردووه‌. له‌به‌شوودانیدا شیربایی وه‌رنه‌گیراوه‌. بێگومان ئه‌مه‌ له‌ڕووی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ بۆ ژیانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی كورده‌واری هه‌نگاوێكی گه‌وره‌ و بوێرانه‌ بووه‌. له‌لایه‌كی تره‌وه‌ پیاوانی هه‌قه‌ زۆر به‌كه‌می فره‌ژنیان كردووه‌ به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ ده‌وروبه‌ریاندا، ژنیان ره‌دوو نه‌كه‌وتوون و پیاویشیان كه‌سیان ره‌دووی خۆیان نه‌خستووه‌ و كه‌مترین گرفتی خێزانی و كۆمه‌ڵایه‌تیان هه‌بووه‌. دژی ژن به‌ ژنی و گه‌وره‌ به‌ بچووك بوونه‌. له‌و سۆنگه‌یه‌وه‌ باوه‌ڕیان به‌ سه‌ربه‌ستی و ئازادی ژن هه‌بووه‌، ئه‌مه‌ وای كردووه‌ كه‌ خانه‌قای شه‌ده‌ڵه‌ له‌ناوچه‌ی سه‌رگه‌ڵووی سورداش ببێته‌ لانكه‌ی پاراستن و به‌رگریكردن له‌ چه‌ندین ژن و داڵده‌دانیان، هاوكات چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانیان.
  9. هزری ناتوندوتیژی (رۆشنبیری ئاشتی): هه‌رچه‌نده‌ هزری ناتوندوتیژی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ گاندی، به‌ڵام هه‌قه‌كانیش وه‌كو كولتوورێك باوه‌ڕیان به‌ هزری ناتوندوتیژی و پێكه‌وه‌ژیانی ئاشتیانه‌ هه‌بووه‌ و په‌یڕه‌ویان كردووه‌. به‌شێوه‌یه‌ك له‌مێژووی ئه‌م كۆمه‌ڵ و بزووتنه‌وه‌یه‌دا كوشتن و شه‌ڕكردن زۆر به‌كه‌می تۆماركراوه‌، چه‌ند خاڵه‌تێكی كه‌م، كه‌ داكۆكیكردن له‌ مافی گشتی و یارمه‌تیدانی شۆڕشی كوردی لێده‌ربچێت، هه‌قه‌كان به‌شێوه‌ی ئاشتیانه‌ ژیاون و بۆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كانیان په‌نایان بۆ چه‌ك هه‌ڵگرتن نه‌بردووه‌، به‌ڵكو به‌شێوازی دانوستان و گفتوگۆی ئاشتیانه‌ كێشه‌كانیان چاره‌سه‌ر كردووه‌.
  10. كاروباری رێكخستن: هه‌قه‌كان له‌و گوندانه‌ی تێیدا نیشته‌جێبوون، ته‌كیه‌ی تایبه‌ت به‌ خۆیان دا‌مه‌زراندووه‌ و كاروباری خۆیان تێدا رێكخستووه‌ و له‌ئاستی باره‌گایه‌كی رێكخستندا بووه‌. له‌سه‌ر ئاستی گوند ئه‌و كه‌سه‌ی سه‌رپه‌رشتی ته‌كیه‌ی ده‌كرد پێی ده‌گووترا “سه‌رته‌كیه‌”، كه‌ سه‌رپه‌رشتی كۆكردنه‌وه‌ی ئابوونه‌ی رێكخستنی هه‌قه‌كانی گونده‌كه‌ و به‌ڕێوه‌بردنی ته‌كیه‌كه‌ی ده‌كرد، رۆڵی به‌رپرس و كادیری یه‌كه‌می هه‌قه‌ی له‌و گونده‌ ده‌بینی، به‌ زاراوه‌ی ئه‌مڕۆ ئه‌م سه‌رته‌كیه‌یه‌، كه‌ به‌شێك له‌و سه‌رته‌كیانه‌ ژن بوونه‌، ئه‌ڵقه‌ی رێكخستنی نێوان خانه‌قا و هه‌قه‌كانی گونده‌كه‌ بووه‌، ژماره‌ی ته‌كیه‌كانی هه‌قه‌ له‌ شار و گونده‌كاندا ده‌گه‌یشته‌ 62 ته‌كیه‌، له‌وانه‌ ته‌كیه‌ی سلێمانی، كه‌ركوك، ئاغجه‌له‌ر/عه‌سكه‌ر، سه‌رمۆرد، سورداش، كڵاوقووت، كلكه‌سماق، قۆمه‌رغان، سێده‌ر، شه‌ده‌ڵه‌، هه‌نجیره‌/بنگرد، بوگد/كۆیه‌، قزلو/ ته‌قته‌ق و…هتد.
  11. پاكوخاوێنی: پاكی و پاراستنی ته‌ندروستی تاك و خێزان و كۆمه‌ڵ یه‌كێكه‌ له‌ ره‌وشت و ئامۆژگارییه‌ گرنگه‌كانی بزووتنه‌وه‌ی هه‌قه‌، كه‌ له‌ ده‌ستپێكی به‌رنامه‌كه‌یان دایه‌. رێنمایی په‌یڕه‌وانین كردووه‌ كه‌ هه‌میشه‌ جل و به‌رگه‌كانیان خاوێن و رازاوه‌ و جێگه‌ی سه‌رنج بێت و رۆژانه‌ ریشیان بتاشن و گرنگی به‌ كه‌لوپه‌لی ناو ماڵ و پێدوایستییه‌كانی رۆژانه‌یان بده‌ن.
  12. جگه‌ره‌ نه‌كێشان و چانه‌خواردنه‌وه‌، كه‌ له‌لایه‌ن حه‌مه‌سوورییه‌كانه‌ه‌وه‌ باو بووه‌ و په‌ێره‌ویان كردووه‌.
  13. وه‌چه‌ و مناڵ نه‌خستنه‌وه‌، كه‌ دیسیان حه‌مه‌سوورییه‌كانی گوندی كڵاوقووتی ناوچه‌ی شوانی چه‌مچه‌ماڵه‌وه‌ په‌یڕه‌ویان كردووه‌. به‌بیانووی ئه‌وه‌ی مناڵ و وه‌چه‌ فیتنه‌ و به‌ڵا و كێشه‌یه‌، ئه‌مه‌شیان له‌م ئایه‌ته‌ی قورئانه‌وه‌ وه‌رگرتووه‌: “انما اموالكم و أولادكم فتنه‌” هه‌رچه‌نده‌ ئایه‌ته‌ پیرۆزه‌كه‌ باسی ماڵ و مناڵ پێكه‌وه‌ ده‌كات، ماڵێشی پێش مناڵ خستووه‌.

سه‌رچاوه‌كان:

  1. مێژووی وه‌رچه‌رخانی ته‌ریقه‌تگه‌رایی و نه‌خشی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی سۆفیگه‌ریی له‌ كوردستاندا – به‌رزانی مه‌لا ته‌ها http://www.historyofkurd.com/
  2. مێژووی بزووتنه‌وه‌ی هه‌قه‌ له‌ هه‌رێمی كوردستاندا – د. به‌هاددین ئه‌حمه‌د. http://www.historyofkurd.com/
  3. به‌هائوڵڵا له‌ كوردستان – ئه‌میر فه‌رهه‌نگ ئیمانی – وه‌رگێڕانی دڵشاد كه‌ریم – ئاسۆ – 2010
  4. مه‌ولانا خالید و ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی – سه‌ید محه‌مه‌د تاهیر سه‌د زاده‌ی هاشمی – وه‌رگێڕانی دلێر میرزا – 2004
  5. ئاوڕدانه‌وه‌یه‌ك له‌ بزووتنه‌وه‌ی هه‌قه‌ – مسته‌فا عه‌سكه‌ری – چاپی دووه‌م- 2008
  6. “مەولانا خالید” لەدەستنوسێكی كتێبخانەی “حەرەمی مەككە” دا – یاسین تەها- پەیسەر پرێس
  7. نه‌قشبه‌ندی له‌ كوردستاندا – بارام سوبحی – ماڵپه‌ڕی ئاوێنه‌
  8. مولانا خالد النقشبندي و منهجه في التصوف – الدكتور جواد فقي علي الجوم الحيدري – 2016
  9. تنویر القلوب فی معاملة علام الغيوب – الشيخ محمد امين الكردي الاربيلي – الطبعة الاولى – 1995 بيروت.
تاگه‌كان

بابه‌تی په‌یوه‌ندیدار

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

Back to top button
Close
Close
%d هاوشێوەی ئەم بلۆگەرانە: