ڕاپۆرت

“پەکەکەش نەبوایە تورکیا هەر هێرشی دەکردە سەر رۆژئاوا”

ئا: ئازادیی کۆمەڵگە

 

ئەکادیمیستێکی فیکری سیاسیی رایدەگەیەنێت، گرنگیی جیۆستراتیژیی رۆژئاوای کوردستان هۆکارێک بووە بۆ کارکردنی ئەو هەموو هێزە لەسەری، لە نێو ئەو دەستێوەردان و ململانێ نێودەوڵەتییەدا لە توانای عەقڵی سیاسیی و چەکداریی کوردا نەبووە رووبەڕووی ببێتەوە.

رۆژنامەنووسێک – یش جەختدەکاتەوە: هێرشە داگیرکراییەکانی تورکیا بۆ سەر رۆژئاوای کوردستان کارکردنە بۆ گەیشتن بە سنورەکانی میساقی میللیی، لە عەفرینەوە تا کەرکوک و قبوڵ نەکردنی ئەو مۆدێلەیە لە ناوچەکەدا.

رۆژی ٢٠١٩/١٠/٩ هەمان ئەو رێکەوتەی کە ١٩٩٩/١٠/٩ عەبدوڵا ئۆجالان، لە پیلانگێڕییەکی نێودەوڵەتییدا لە سوریا دەر کرا، سوپای تورکیا هێرشی کردە سەر خۆرئاوای کوردستان. بەو هۆیەوە دەیان  شەڕڤان و هاووڵاتی مەدەنیی شەهید و بریندار بوون و زیاتر لە ٤٠٠ هەزار کەسیش ئاوارە بوون.

لە سەردەتدا ئەمێریکا ماوەی ٧٢ کاتژمێری دانا بۆ  ئاگربەست لە نێوان سوپای تورکیا و هێزەکانی سوریای دێمۆکرات و پاشان روسیا ١٥٠ کاتژمێری ئاگربەستی درێژ کردەوە، بەڵام تورکیا پابەندی هیچ لەو دوو کاتە نەبوو، بەڵکو بەردەوام بوو لە داگیرکارییەکانی.

هەربۆیە جەمیل بایک هاوسەرۆکی کۆماجڤاکێن کوردستان (کجک) لە نوێتریین چاوپێکەتنیدا تەلەفیزیۆنییدا رایگەیاند، ئەوەی لە رۆژئاوای کوردستان روودەدات ئاگربەست نییە، بەڵکو داگیرکارییە بە هاوکاریی روسیا و ئەمێریکا بەڕێوەدەچێت.

چالاکانی سیاسیی قسەلەوەدەکەن، سیاسەتکردن لە نێو ئەو هاوسەنگییە سیاسیانەی رۆژانە گۆڕانکاریی بەسەردا دێت، بۆ ئیدارەی رۆژئاڤا کارێکی هەروا ئاسان نییە، بەڵام ئەوەی هاوسەنگییەکان بۆ رۆژئاڤا یەکلا دەکاتەوە ئەو بەرگرییە کە لە ئاستی جیهاندا دەناسرێت.

نەجیبە قەرەداغی، رۆژنامەنووس و چالاکی سیاسیی بە ئازادیی کۆمەڵگەی راگەیاند: ئەو هێرشە داگیرکارییەی تورکیا بۆ تێکدانی مۆدێلێکی خۆبەڕێوەبەرییە کە لە ئەنجامی تێکۆشانێکی درێژخایەن هاتەئاراوە، ئەو خۆبەڕێوبەرییەی رۆژئاڤا لە دوای راپەڕینەکانی گەل کە هاوتەریب بوو لەگەڵ “بەهاری عەرەبیی” لە دوای ساڵی ٢٠١١ هاتەئاراوە. وەک دەزانرێت کە هەر دوو ساڵ دوای راگەیاندنی ئیدارە خۆبەڕێوەبەرییەکان لە سێ کانتۆنی جزیرە، کۆبانێ و عەفرین لە ساڵی ٢٠١٢ دا، لە ساڵی ٢٠١٤ دا کانتۆنی ناوەڕاستیان لە رووی جوگرافییەوە کە کۆبانێیە بۆ ئەوەی کە دوو هەرێمەکەی یەکتر دابڕێت بەپڕچەککردن و فینانسەکردنی داعش لەلایەن تورکیاوە پەلاماری کۆبانی درا. هەموو بەڵگەکان ئەو راستیە دەسەلمێنن کە داعش لە لایەن تورکیاوە بەکارهێنرا بۆ گەیشتنە سنورەکانی میساقی میللیی کە هەرێمی عەفرین تا کەرکوک دەگرێتەوە و تا ئێستاش کاری بۆ دەکات. هێزەکانی نێونەتەوەیی زۆر ناکۆک نین لەگەڵ ئەو مەرامانەی دەوڵەتی تورک، عەفرین بە بەرچاوی ئەمەریکا و بە ئەرێکردنی روسیا و سوریا پەلاماردرا و داگیرکرا، پەلاماری ئەم دواییەی سەرێکانی و گرێ سپیی دوای کشانەوەی هێزەکانی ئەمەریکا لەو ناوچەیە وەک هەڵکردنی گڵۆپی سەوز، ئەنجام درا. سیاسەتکردن لەنێو ئەو هەموو هاوسەنگییە سیاسیانەی کە رۆژانە گۆڕانکاریی بەسەردا دێت بۆ ئیدارەیەکی وەک رۆژئاڤا کە کارێکی هەروا ئاسان نییە، بەڵام ئەوەی کە هاوسەنگییەکان بۆ رۆژئاڤا یەکلادەکاتەوە ئەو بەرگرییە کە لە ئاستی جیهاندا دەناسرێت هەر لە سەردەمی کۆبانێوە.

وتیشی: ئەو بەرگرییە هەموو هێزەکانی پشت ئەو پرۆسەیەی سەرسام کرد. کۆبانێ نەک تەنیا بەرگریی شەڕڤانانی رۆژاڤا بوو، بەڵکو خاڵێکی وەرچارخان بوو لە ناوچەکە و ئاستی نێونەتەوەییش. کۆبانێ بووە مەتافۆرێک، سەمبولێک لە ماوەی چەند ساڵی ڕابردوودا لە دونیادا ئیتر باس تەنیا لە قارەمانێتی شەڕڤانەکان نەدەکرا، بەڵکو باس لە فەلسەفە و مۆدێلێک دەکرا کە چارەسەریی بنەڕەتیی بۆ کێشە و قەیرانەکان دەکات، نەک تەنیا لە ئاستی ڕۆژئاڤا و وڵاتێکی وەک سوریا، بەڵکو لە ئاستی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، تەنانەت جیهانیش. ئەمە زێدەڕۆیی نییە خۆمان دەبینین، بەڵکو ڕاستییەکە کە بە بەرچاوەوەیە کە رۆژئاڤا بووە دەروازییەک کە قسە لەسەر هزری ئەلتەنارتیڤ بکرێت، قسە لەسەر ڕووبەڕێک بکرێت کە هەموو مۆدێلە لۆکاڵییەکان بگەیەنێتە یەک. ئەڵبەتە ڕۆژئاڤا تەنیا جێیەک نییە، بەڵکو دەرکەوت کە سەدان و هەزاران جێگەی تر هەن بێئاگا لە یەک، کە کەم تا زۆر هەمان مۆدێل پەیڕەو دەکەن لە ڕووی پراکتیکییەوە، بەڵام بۆ ئەوەی کە لە ڕووی تیۆرییەوە خۆبگەیەننە پێگەیەکی ستراتیژیی، ڕۆژاڤا ناونیشانێکی گرنگ بوو بۆ هەموو ئەوانەی کە بەدوای چارەسەریی ڕیشەییدا دەگەڕێن.

قەرەداغی، ئاماژە بەوەشدەکات، دەوڵەتی تورکیا لە ماوەی سەد ساڵی ڕابردوودا (کە تەنیا سێ ساڵ ماوە بۆ ١٠٠ ساڵەی ڕێکەوتننامەی لۆزان) بە کۆمەڵکوژیی وەڵامی هەموو داوایەکی گەلانی داوەتەوە، دوای کۆمەڵکوژیی ئاسوریی و ئەرمەنییەکان، لە ماوەی ئەو ١٠٠ ساڵە دەوڵەتی تورکیا جگە لە کۆمەڵکوژیی چ دید و پراکتیکێکی چارەسەریی نەبووە بۆ پرسی کورد، عەلەوییەکان، ئیزیدیی، ئەرمەنیی، ئاسوریی، هەموو ئەوانەی کە دەنگی جیاوازن، لە تەنیشتیەوە مۆدێلێکی وەک ڕۆژئاڤا کە خۆی لە سیستمێکی ناناوەندیی، ئاسۆیی، بە پرەنسیپی دیموکراسی ڕاستەوخۆ و گەل، ژینگەیی و ئازادیی ڕەگەزیی دەبینێتەوە مایەی قبوڵ نییە. رۆژئاڤایەکی کە لە نیازی دامەزراندنی دەوڵەتێکدا نیە لە ناو دەوڵەتی سوریادا  و بەردەوام هەوڵیداوە کە پرسەکە وەک پرسێکی دیموکراسی ببینێت و لەگەڵ ناوەند بە ڕێی دەستورێکی دیموکراتی پرسەکە چارەسەر بکات بۆ دەرهێنانی کارتی سوریا لەدەست دەوڵەتی تورک و هێزی دیکە، بەڵام دەوڵەتی تورک بە کەڵک وەرگرتن لە پێگەی خۆی لە ناتۆ و بەردەوام لە ژێر ناوی شەڕی “تیرۆر”دا پەلاماری هەر مۆدێلێکی داوە کە ناسیۆنالیزم، ئاینگەرێتیی، مۆدێلی دەوڵەت-نەتەوەی تورک و دەوڵەتانی تری هەرێمەکە بخاتە ژێر پرسیارەوە. چ جا دەوڵەتی تورک کە لە لیبیا، تونس، میسر شکستی گەورەی بەرکەوت لەوەی ببێتە مۆدێلێکی نیوعوسمانیی لەهەرێمەکە.

ئەو رۆژنامەنووسە، ئەوەشدەخاتەڕوو، ئەڵبەتە ئەو پەلامار و داگیرکارییانەی دەوڵەتی تورک وەک ئەردۆغان بانگەشەی بۆ دەکات ململانێی نێوان ئیسلام و کافر”کورد” نییە کە لە دوایین ڤیدیۆی ئاشکرابووی دا لە قسەکردنی لەگەڵ گروپێک لە مەلاکاندا، ململانێییەکی ئەتنیکی نییە لە نێوان دوو گەلی کورد و تورکدا بەڵکو بەئاشکرا ململانێی مۆدێلی ناوەندگەرێتی دەولەت-نەتەوە و پیاوسالارە کە ئیتر لە ئاستی فاشیزمدایە و پشت بە فاشیزمی گروپێکی بچوکی تورک دەبەستێت و بەردەوام هەوڵ دەدات کە بەم مۆدێلە و بە بەرزکردنەوەی ئاستی نەژادپەرستیی تورک خۆی لەسەرپێڕاگرێت و لەلایەکی تر مۆدێلێکی خۆبەڕێوبەریی کۆمەڵگەیە کە لەسەربنەمای نەتەوەی دیموکراتییە کە مۆدێلی پێکەوەژیانی گەلان و ئەتنیکەکان و هەموو رەنگەکانە. بەدڵنییایەوە دەرکەوتنی رۆژئاڤا وەک مۆدێلێک، هیوایەک و رووناکییەک لەو دونیای تاریکیی سەرمایەداریی، قەیرانی بۆشایی هزر و ئەخلاق و ویژداندا زۆر مایەی قبوڵ نییە کە ببێتە جێیەکی سەرنجڕاکێش بۆ هەموو بزوتنەوە کۆمەڵایەتیی، ئەنارشیست، فێمینست، ئەنتی کاپیتالیست، ئەنتی فاشیست و شۆڕشگێرانی جیهان. ئەوانەی کە تا رۆژێک دەیانگوت بۆ رۆژئاڤا خۆی لەو گروپە مارجیناڵانە دەگلێنێت بێ ئاگابوون لەوەی ئەوانەی کە ئەمڕۆ لە چالاکیی بەردەوامدان، ئەوانەن ئەمرۆ هەڵمەتەکانی بایکۆت لە دژی تورکیا بەڕێوەدەبەن، ئەوانەن کە پۆل پۆل ڕوویان لە ڕۆژئاڤا کرد لەگەڵ بەرگریی گەلان لە سەنگەرەکاندا شەهید بوون، هەر ئەو گروپانە بوون. بۆ ئەوەش ڕۆژئاڤا هەم ئەمڕۆ ڕاستیەکە هەم بەرگریی دەکات و هەم هیوا و هێز دەبەخشێت، ئەمە نایەتە واتای ئەوەی کە دەلاقەی تر بەڕووی خۆیادا دادەخات. بەڕێوبەرانی ڕۆژئاڤا ئەمڕۆ خاوەن هێزێکی گەورەی هەم دیبلۆماسیی، هەم شەقام و هەم سەنگەرە. هەم دیبلۆماسیی لەئاستی دەوڵەتان و هەم دیبلۆماسیی گەل، ٤٠ ساڵی تێکۆشانی ئازادیی کوردستان سەلماندوویەتی کە پێدەچێت لە قۆناغێکدا لاواز ببێت، زەبری لێبکەوێت بەڵام دەیان دەلاقەی تر دەکاتەوە بۆ تێکۆشان و بەرخودان ئەوە ڕاستیەکە زلهێزەکانی جیهانیش ناتوانن چاوی خۆیانی لێبگرن. گرنگتریین خاڵ لەم ڕابونەی ڕۆژئاڤا کە لەسەر ناوی کوردستان و مرۆڤایەتیی بەرگریی دەکات ئەوەیە کە ژن تەنیا بەشدارێک نییە، بەڵکو ژن لە جەوهەری فەلسەفە، پراکتیک و پێکهاتەکەیدایە.

ئەکادیمیستەکان، هێما بۆ ئەوە دەکەن کە ئاڵۆزییە سیاسیی و سەربازییەکانی سوریا لە توانی عەقڵی سیاسیی و چەکداریی کورد دا نەبوو رووبەڕووی ببێتەوە، هۆکاری دەستێوەردانە هەرێمیی و ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان لە رۆژئاوای کوردستاندا پێوەندیی بە جێۆستراتیژیی کوردەوە هەیە.

      سەربەست نەبی، مامۆستای فیکری سیاسیی – زانکۆی کۆیە، ئاماژە بە ئاڵۆزیی سیاسیی خۆرئاوای کوردستان و داهاتووی ئەوە پارچەیەی کوردستان دەکات لە سوریا و لایوایە بارودۆخی کورد لە سوریا پێوەندیی بە پرسی کوردیی لە باکوری کوردستانەوە هەیە؛ لەبەرئەو هۆکارانە ناکۆکیی زۆر لە ناوچەکە هەیە لە نێوان هێزە نێودەوڵەتییەکان. هەر بۆیە “هەستیاریی رۆژئاوای کوردستان هەرماوە. هەر دەوڵەتێک مەبەستی سیاسیی و ستراتیژیی تایبەتی خۆی هەیە. تورکیا دەیەوێت دۆزی کوردیی و کورد لەو ناوچەیە و رۆژئاوای کوردستان هەر نەمێنێت. ئەمە لە ئاستێک، لە ئاستێکی تردا نیگەرانیی تورکیاش هۆکاری عەقڵی سیاسیی تورکییە کە مەبەستی ئەوەیە کورد نەتوانێت لە داهاتووی سوریا چارەسەریی پرسی خۆی بکات. لە ئاستێکی تردا، ئەو ناوچەیە لە رووی جیۆگرافییەوە بووەتە خاڵی ململانێی روسیا و ئەمێریکا. تورکیا و روسیاش نەیاندەویست ئەمێریکییەکان لە رێگەی کورد و رۆژئاوای کوردستانەوە بگەنە دەریای سپیی. لە هەمانکاتدا ئەمێریکییەکان لەوە نیگەران بوون کە ئێران و داعش و رژێمی سوریا بەرەو ئەو ناوچانە بچن، بە گشتیی، هەمان ئەو دەوڵەتانە لە هیچ ئاستێکدا ململانێ لە نێوانیاندا بەوەشێوەیەی لە رۆژئاوای کوردستان هەیە لە سوریا ئەوها بەهێز نەبووە. هەتا لە دیمەشق کاتی خۆی کە شەڕ لە ناو دیمەشق-یش بوو ئەو ململانێیانە بەو شێوەیە بەهێز نەبوو. ئیتر ئەوە بوو لە قۆناغی دواییدا، کورد گەیەشتە ئاستێکی سیاسیی و چەکداریی کە هێزی یەکەم بوون لە سوریا. ئیتر هەمان ئەو دەوڵەتانە بە گشتیی پێکەوە ناگونجان و ویستیان کورد لاوز بکەن، ئێنجا بەشداریی پرۆسەی سیاسیی ببن. ئەمە ئامانجی سەرەتایان بوو، ئینجا واتر ئەمێریکا لە هێرشەکانی تورکیا خۆی بێدەنگ کرد و روسیاش هەر دەیویست کورد لاوز ببن، لە کۆتاییدا کورد بروات بەرەو بەشار ئەسەد و ژێردەستە بێت.

ئەو ئەکادیمیستە جەخت لەوەشدەکاتەوە، لە توانی عەقڵی سیاسیی و هێزی چەکداریی کوردا نەبووە کە رووبەڕووی دەستێوەردان و ململانێ کانی نێو سوریا ببێتەوە.

    ئەو مامۆستایەی زانکۆ بە ئازادیی کۆمەڵگە راگەیاند، ئەوە راستە کورد هەڵەی سیاسیی زۆر هەیە،  بەڵام ئەم کێشەیە ئەوەندە ئاڵۆزە لە توانای عەقڵی سیاسیی و  چەکداریی کوردییدا نەبوو؛ ئێستا پپێنجەمیین هێزی چەکداریی نێودەوڵەتیی هێرش دەکاتە سەر کورد، کورد خۆ نە روسیایه، کورد نە فەرەنسایه  بەڵکو کورد نەتەوەیەکی بچوکە لە رۆژئاوای کوردستان، لەبەر ئەوە کورد سیاسیی بەهێزی نییە، لەبەرئەوانە کورد ناتوانێت بەرامبەر هێرزێکی وەکو تورکیا ئەوەندە ڕاوەستێت هەموو تەکنەلۆجیایەکی چەک بە کار دەهێنێت، تەکنەڵۆجیای بەرز.

سەربەست نەبیی، ئاماژە بەوەدەکات کە هەر لە سەرتاوە کورد زیرەک بوو، توانی بوو ناوچەکەی خۆی بپاڕێزێت. کورد لە ڕۆژپاوای کوردستان بە عەقڵێکی پراگماتیکیانە، مامەڵەی لەگەڵ ئەم دۆخە کرد و توانی ناوچەکەی خۆی بپارێزێت توانی هەموو بەرژەوەندیی کۆمەڵگای  لۆکاڵ بپارێزێت و کۆمەڵگای کوردیی لەگەڵ ئاسورییەکان لەگەڵ ئەرمەنەکان و عەرەبەکانی ناوچەکە پێکەوە بن،  کورد لەو ئاستەدا بە پلان بوو زیرەکترین هێزبوو لە ئاستی سوریا  و پلانی بەڕێوە بردنی ژیان و کێشەی نەتەوەکەی خۆی هەبوو.

ئەو، ئاماژە بەو هۆکارانە دەکات کە بووەتە هۆی ئەوەی تورکیا و دەوڵەتانی دیکە کاربکەن بۆ تێکدانی ئەو ئەزموونەی رۆژئاوای کوردستان.

ئەو مامۆستایەی فیکری سیاسیی، جەخت لەوەدەکاتەوە، هۆکاری یەکەمی ئەو کارکردن وهێرشانە لەسەر رۆژئاوای کوردستان، لەبەر گرنگیی و هەستیاریی جێگەی کورد و جیۆستراتیژیی کوردە کە ئەو دەوڵەتانە کار لەسەر کورد بکەن؛ ئێستا‌ مەسەلەن تورکیا دەڵێت لەبەر پەکەکە لەوێیه، ئەوە‌ راست نییە، ئەگەر پەکەکەش نەبوایە تورکیا هەر هێرشی دەکرد. هەروەها هۆکاری دووەم  پراگماتیکییە کە کورد ویستی ببێتە کارگێڕی یەکەم له دۆخی سووریادا و هۆکارێکی تر ململانێی تورکیا لەگەڵ کورد سیاسیی نییە، بەڵکو هۆکارێکی بوونەوەرییە کە عەقڵێتی تورک کورد قبوڵ ناکات و دەڵێت کورد لەسەر مانگیش بێت دژین و هەروەها کورد نەیتوانی چارەسەری کێشەی خۆی بکات و کورد نەیتوانی تێگشتنێکی درووست پێشکەش بکات.

بابه‌تی په‌یوه‌ندیدار

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

Back to top button
Close
Close
%d هاوشێوەی ئەم بلۆگەرانە: