وەرگێڕان

ئایدیۆلۆژیای یه‌هودی، سه‌رمایه‌داری و مۆدێرنیته‌

ئه‌گه‌ر راستینەو واقیعی عیبرانیه‌كان له‌ مێژوو و رۆژی ئه‌مڕۆمان به‌شێوه‌یه‌كی راست ده‌ركی پێنه‌كرێت، باسێكی ته‌واوی په‌ره‌سه‌ندنی كۆمه‌ڵگای مێژوویی زه‌حمه‌ته‌. له‌مێژوودا عیبرانیه‌كان، له‌ رۆژی ئه‌مڕۆشماندا تاوتوێکردنی یه‌هودییه‌كان تەنیا وه‌ك جڤاتێكی ئه‌تنیكی یاخود نه‌ته‌وه‌یه‌ك كه‌موكوڕی گه‌وره‌ له‌خۆوه‌ ده‌گرێت.

و .  ئاماده‌كردنی: لوقمان عه‌بدوڵڵا

 

ئه‌گه‌ر راستینەو واقیعی عیبرانیه‌كان له‌ مێژوو و رۆژی ئه‌مڕۆمان به‌شێوه‌یه‌كی راست ده‌ركی پێنه‌كرێت، باسێكی ته‌واوی په‌ره‌سه‌ندنی كۆمه‌ڵگای مێژوویی زه‌حمه‌ته‌. له‌مێژوودا عیبرانیه‌كان، له‌ رۆژی ئه‌مڕۆشماندا تاوتوێکردنی یه‌هودییه‌كان تەنیا وه‌ك جڤاتێكی ئه‌تنیكی یاخود نه‌ته‌وه‌یه‌ك كه‌موكوڕی گه‌وره‌ له‌خۆوه‌ ده‌گرێت. به‌ڵكو هه‌ڵسه‌نگاندنی وه‌ك سه‌رچاوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی كولتوورێك كه‌ به‌ڕیشه‌ هی رۆژهه‌ڵاتی ناوینه‌، به‌ڵام به‌ پله‌ یه‌ك سه‌رجه‌م جیهان په‌یوه‌ندیدار ده‌كات و كاریگه‌رییان له‌سه‌ر ده‌كات، بایه‌خدارو گرنگه‌. به‌واتا سنوورداره‌كه‌ی باسی كولتوور ناكه‌م، به‌ سیفه‌تی كۆی كولتووری ماددی و مه‌عنه‌وی تاوتوێی ده‌كه‌م. ده‌رهه‌ق به‌ بابه‌ته‌كه‌ پێویسته‌ خۆپارێزی له‌ دوو هه‌ڵه‌ بكرێت: یه‌كه‌میان؛ ئه‌و چه‌مكه‌یه‌ كه‌ زێده‌ڕۆییانه‌ یه‌هودێتی وه‌ك هێزی به‌ڕێوه‌به‌ری جیهان گه‌وره‌و شكۆدار ده‌كات. گوته‌ی “نه‌ته‌وه‌ (ئوممه‌ت)ی هه‌ڵبژێردراوی خوداوه‌ند” ده‌كه‌وێته‌ ئه‌م چوارچێوه‌یه‌وه‌. چه‌نده‌ خۆپارێزی له‌مجۆره‌ زێده‌ڕۆییانه‌ بكرێت كه‌ بۆ قۆستنه‌وه‌ زۆر له‌باره‌، ئه‌وا به‌و ئه‌ندازه‌یه‌ تێگه‌یشتنێكی واقیعیانه‌ سه‌باره‌ت بابه‌ته‌كه‌ ئاسان ده‌بێت. دووه‌میان؛ ئه‌و چه‌مكه‌یه‌ كه‌ یه‌هودییه‌كان به ‌شه‌یتان له‌قه‌ڵه‌م ده‌دات، ده‌یانكات به‌ قۆچی قوربانی. بینین و له‌قه‌ڵه‌مدانی یه‌هودییه‌ت به‌ سه‌رچاوه‌ی گشت خراپیه‌كان بۆچوونێكه‌ زۆر به‌كارهێنراوه‌. ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ كه‌ به‌لای كه‌مه‌وه‌ هێنده‌ی یه‌كه‌م به‌ره‌و تێگه‌یشتنی هه‌ڵه‌ت ده‌بات، دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ كاریگه‌ریه‌كانی، بابه‌ته‌كه‌ زیاترو باشتر روون ده‌كاته‌وه‌و ده‌بێته‌ مایه‌ی تێگه‌یشتن.

له‌به‌رگه‌كانی دیكەی بەرگرینامەدا له‌ روانگه‌ی جیاوازه‌وه‌ هه‌وڵمداوه‌ له‌ چوارچێوه‌ی ئایینه‌ ئیبراهیمیه‌كانه‌وه‌ تیشك‌ بخه‌مه‌ سه‌ر عیبرانیه‌كان. ئێستاكه‌ش له‌لایه‌نی دیكه‌وه‌ هه‌وڵی تۆکمەكردنی بۆچوونه‌كه‌م ده‌ده‌م. له‌ راستیدا وابه‌سته‌ به‌ سه‌رمایه‌داری و مۆدێرنیته‌وه‌ یه‌هودیه‌ت و كێشه‌ی یه‌هودی تاووتوێ‌ ده‌كه‌م.

په‌رته‌وازه‌بوون (بڵاوبوونه‌وه‌یان بۆ هه‌ر چوار لای جیهان)ی یه‌هوودیه‌كان كه‌ دوای دووه‌مین جار رووخاندنی گەورە په‌رستگاکەی قودس لە ساڵانی 70 ی زایین له‌لایه‌ن ئیمپراتۆریه‌تی رۆماوه‌ ده‌ستی پێكرد، له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوین و ئه‌وروپا، ته‌نانه‌ت له‌ ته‌واوی جیهان تا ده‌گاته‌ رۆژگاری ئه‌مڕۆشمان رێگای له‌پێش ئه‌نجام و كێشه‌ی گه‌وره‌ كردۆته‌وه‌. گه‌رچی پێشتریش كێشه‌و ئه‌نجامی هاوشێوه‌ی لێكه‌وتۆته‌وه‌. بۆ نموونه‌ كۆچی حه‌زره‌تی ئیبراهیم له‌ ئورفاوه‌ بۆ ناوچه‌ نزیكه‌كانی قودس، له‌بواری ئه‌و كێشه‌و ئه‌نجامانه‌ی رێگه‌ی له‌پێش كردۆته‌وه‌، له‌سه‌رتاسه‌ری دونیا گه‌وره‌بووه‌و كاریگه‌ریه‌كه‌ی تا رۆژی ئه‌مڕۆشمان به‌رده‌وامه‌. چیرۆكی نەوەکانیان له‌ میسر، رووداوی یوسف و كۆچی موسا بوویه‌رێكن كاریگه‌رییان له‌سه‌ر ته‌واوی دونیا هه‌بووه‌. هه‌روه‌ها كۆكردنه‌وه‌ی په‌رتووكی پیرۆز، ئاواكردنی یه‌كه‌مین پاشایه‌تی عیبرانی، دوورخستنه‌وه‌یان بۆ بابل و په‌یوه‌ندیه‌كانیان لەگەڵ پارس و گریكه‌كان كه‌ له‌و قۆناخه‌دا ده‌ستی پێكرد، ئه‌نجامی گرنگیان له‌گه‌ڵ خۆیاندا هێناوه‌. سەرجەم ئەو پەرەسەندنانە لەمیانەی کاریگەریەکەیەوە جێگایه‌كی تایبه‌تی له‌مێژووی شارستانیه‌تدا هه‌یه‌. كۆكردنه‌وه‌ی په‌رتووكی پیرۆز خۆی له‌ خۆیدا رووداوێكی مه‌زنه‌. جۆرێك له‌جۆره‌كانی به‌ده‌ستهێنانی فه‌رمیه‌تی ئایینه‌ ئیبراهیمیه‌كانه‌. بوون به‌ خاوه‌ن كتێب، بوویه‌رێكه‌ كاریگه‌رییه‌ مێژووییه‌كه‌ی زۆر گه‌وره‌یه‌.

 به‌ڵام په‌رته‌وازه‌بوونه‌كه‌ی دوای 70 ی زایینی رێگای لەپێش كاریگه‌ریه‌كی ریشه‌دارتر کردۆتەوە. لێره‌دا مێژوو نانووسمه‌وه‌، هه‌ر بۆیه‌ به‌ شیكاری كورت سنووردار ده‌بم. بۆچوونێكی هاوبه‌ش و په‌سه‌ند كراوه‌ كه‌ په‌رته‌وازه‌بوونه‌كه‌یان بەهۆی کۆچبەریەوە بۆ دوو لقی رۆژهه‌ڵات و رۆژئاوا (سه‌فارید[1] و ئه‌شكیناز[2]) جیاده‌كرێته‌وه‌. گرێدراو به‌م دۆخه‌ كاریگه‌ریه‌كه‌شیان جیاوازبووه‌. هه‌روه‌كو زانراوه‌ یه‌هوودیه‌كانی رۆژهه‌ڵات له‌ سه‌روویانه‌وه‌ بۆ سوریا، ئێراق و ئێرانی رۆژگاری ئه‌مڕۆمان، كه‌ناره‌كانی قه‌زوین، روسیاو دواتریش به‌ره‌و ئاسیای ناوه‌وه‌ بڵاوبوونه‌ته‌وه‌، هه‌روه‌ها به‌شێوه‌ی كۆڵۆنی ژیاون. به‌ره‌و رۆژئاواش به‌رده‌وام كۆچكردنیان بۆ كۆڵۆنیه‌كانیان و ناوچه‌كانی ژێر قه‌ڵه‌مڕه‌وی ئیمپراتۆریه‌تی رۆما زیادی کردووه‌. له‌ باكووری ئه‌فریقیا‌وه‌ بۆ رۆژهه‌ڵاتی ئه‌وروپا، له‌ دورگه‌ی ئیبریكه‌وه‌ تا ده‌گاته‌ به‌لقان لەو شوێنانەی کۆچیان بۆ کردووە كۆڵۆنییه‌ گرنگەکانی یەهودیەکان به‌رچاوده‌كه‌وێت. هه‌رچی ئه‌نادۆڵه‌ دیمه‌نی ئه‌و ناوه‌نده‌ ده‌دات كه‌ جیاوازی رۆژهه‌ڵات و رۆژئاوای تێدا روودات. تا سه‌رده‌می رووخانی رۆما له‌ بواری ئایینیه‌وه‌ كاریگه‌ریه‌كه‌یان بایه‌خداربوو. هیچ گومانێكی تێدا نییه‌ هه‌م به‌ سیفه‌تی موسه‌وێتی، هه‌م كرستیانی كه‌ زاده‌ی موسه‌ویه‌ته‌ كاریگه‌ریه‌كی له‌پێشینه‌یی و سه‌ره‌كییان هه‌بووه‌. به‌جۆرێك له‌ جۆره‌كان ئیمپراتۆریه‌تی مه‌عنه‌وی قۆناخی خۆیان دامه‌زراندووه‌.

بێگومان ده‌رككردن به‌ چۆنیه‌تی ئاشنابوون و په‌یوه‌ندی یه‌هودیه‌كان به‌ دراو (پاره‌)، هه‌روه‌ها چۆن هێنده‌ی كاریگه‌ری مه‌عنه‌وی پاره‌شیان كرد به‌ هێزێكی ماددی كاریگه‌ر، هه‌ڵبه‌ته‌ بابه‌تی لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی به‌رفراوانه‌. ئه‌گه‌ر یه‌كه‌مین بابه‌ت که ‌به‌شێوه‌یه‌كی ستراتیژی كاریان له‌سه‌ر كردووه‌ زانست، ئه‌ده‌بیات و ئایین بێت كه‌ قورسایی كولتووری مه‌عنه‌وییان هه‌یه‌، مسۆگه‌ره‌ دووه‌مین بابه‌تی ستراتیژی كارو قازانج پاره‌یه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌مێژوودا كولتووری مه‌عنه‌وییان كرد به‌ یه‌كه‌مین، كولتووری ماددیشیان كرد به‌ دووه‌مین بابه‌تی ستراتیژی، زۆرگرنگه‌. ئه‌و هێزه‌ی له‌و سه‌رده‌مه‌وه‌ پێشه‌نگایه‌تی ئه‌م دوو بابه‌ته‌ی به‌ده‌سته‌وه‌یه‌، واتا گرنگیه‌كی ستراتیژی له‌ مێژووی جیهاندا به‌ده‌ستهێناوه‌. له‌و بڕوایه‌دام كه‌ هه‌ر له‌و سه‌رده‌مه‌دا یه‌هودیه‌كان له‌ قووڵاییه‌وه‌ ئاگاداری رۆڵی پێشه‌نگایه‌تی ستراتیژی هه‌ر دوو بابه‌ت بوون و له‌م پێناوه‌شدا كاریان كردووه‌. هۆكاری سه‌ره‌كی ئه‌مه‌ش ئه‌و هه‌لومه‌رجه‌ به‌رجه‌سته‌ و كۆنكرێتیه‌ بوو كه‌ تێیدا ده‌ژیان. كه‌می ژماره‌یان، ژیانی به‌رده‌وامیان له‌ناو مه‌نگه‌نه‌ی هه‌ردوو شارستانیه‌تی خۆرئاوا و خۆرهه‌ڵات، هه‌روه‌ها خۆناساندنیان وه‌ك “قەومە‌ هه‌ڵبژێردراوه‌كانی خوداوه‌ند” (رووبه‌ڕووی هه‌ژموونگه‌راییه‌كی تیژی ئایدیۆلۆژین)، ناچاریان ده‌كات به‌رده‌وام به‌دوای لێگه‌ڕینی ستراتیژیه‌وه‌ بن. واته‌ كه‌می ژماره‌، كۆچبه‌ری، باوه‌ڕییه‌ پیرۆزه‌كانیان و هه‌بوونی هه‌ڕه‌شه‌ به‌رده‌وامه‌كانی ژینۆساید به‌سه‌ریانه‌وه‌، ناچاری كردوون هه‌م خۆیان زۆر وریا (وشیار) بكه‌نه‌وه‌، هه‌م به‌رده‌وام ئایدیۆلۆژیای رزگاری په‌ره‌ پێبده‌ن (چه‌نده‌ به‌ ستراتیژیه‌تی رزگاری شۆڕشگێڕی ده‌چێت!). شێوازی ژیانیان بیرکردنەوەی ستراتیژی و پێشخستنی ئامرازه‌كانی رزگارییان به‌سه‌ردا ده‌سه‌پێنێت. چونكه‌ له‌دۆخێكی پێچه‌وانه‌دا، هه‌روه‌ك هه‌زاران هۆز و تیره‌ی دیكه‌ ئه‌وانیش له‌ناو ده‌چوون.

 له‌ خاڵێكی به‌مجۆره‌دا؛ دۆخی به‌رخودانی به‌رده‌وام ده‌بێته‌ تاكه‌ رێگای رزگاری. هه‌رچی به‌رخودانه‌ مسۆگه‌ر پێویستی به‌ دوو شت هه‌یه‌: باوه‌ڕی و ئامرازه‌ مادییه‌كان. له‌كاتێكدا باوه‌ڕی به‌ سیفه‌تی ستراتیژی مه‌عنه‌وی ره‌نگده‌داته‌وه‌، هه‌رچی پاره‌یه‌ وه‌ك ستراتیژی ماددی ره‌نگده‌داته‌وه‌. له‌م سۆنگه‌یه‌وه‌؛ رۆڵی ستراتیژی پاره‌ به‌ سیفه‌تی فاكته‌ری ماددی، رۆڵی ستراتیژی ئایین به‌ سیفه‌تی فاكته‌ری مه‌عنه‌وی، كه‌ له‌ یه‌هوودیه‌تدا گرنگی و بایه‌خێكی زۆریان هه‌یه‌، له‌ ئامانجی رزگاریدا ده‌بنه‌ دوو سه‌رچاوه‌ی یه‌كگرتووی ژیانی و ده‌ست لێبه‌رنه‌دراو. كاتێك لای یه‌هودیه‌كان له‌ وه‌ڵامی پرسیاری مانای باڵاده‌ستی پاره‌و ئایین ده‌گه‌ڕێین، وه‌ڵامه‌كه‌ ئاشكرایه‌: چونکە رێگه‌چاره‌و بژارێكی دیكه‌یان نییه‌. چونكه‌ شێوازی ژیانیان به‌رده‌وام پێویستی به‌ به‌رخودان هه‌یه‌. بۆ له‌سه‌ر پێ‌ مانه‌وه‌و ژیانێكی به‌ كوالیتی (جۆری) مه‌رجه‌(چونكه‌ له‌و بڕوایه‌دان كه‌ به‌نده‌ هه‌ڵبژێردراوه‌كانی خوداوه‌ندن). هه‌رچی به‌رخودانه‌، ئه‌گه‌ر ستراتیژی رزگاری (پێشه‌نگایه‌تی ئایدیۆلۆژی) و تواناكانی ستراتیژی ماددی (پاره‌، پێشه‌نگایه‌تی ماددی) نه‌بێت، بەرخودان هونه‌رێكه‌ درێژه‌پێدانی ئاسته‌مه‌. له‌م پێناوه‌شدا پێویسته‌ یان وه‌ك عه‌ره‌به‌كان له‌ بیابان یان وه‌ك كورده‌كان له‌ شاخ بژین. به‌ڵام هه‌ردووكیشیان لای یه‌هوودییه‌كان نییه‌. ته‌نیا ده‌رفه‌ت و توانا ماددی و ئایدیۆلۆژیه‌كان ده‌مێنێته‌وه‌.

 سه‌رباری به‌رده‌وامی گفتوگۆكان له‌باره‌یه‌وه‌، به‌ڵام رۆڵی گەورەی كریستیانەکان له‌ناوخۆ له‌ رووخانی رۆمادا مسۆگه‌ره‌. ئه‌گه‌ر ریشه‌ی یه‌هودی حه‌زره‌تی عیسا ره‌چاو بكرێت کە یەکەمین کریستیانە، ئه‌و كاته‌ رۆڵی لقی یه‌هودیەکان له‌ رووخانی رۆما گفتوگۆ هه‌ڵناگرێت. به‌م جۆره‌ تۆڵه‌ی په‌رستگا (مه‌عبه‌د واتا په‌رستگا، به‌جۆرێك له‌جۆره‌كان واتای قودسی پایته‌ختی یه‌هودییه‌كان ده‌به‌خشێت) رووخێنراوه‌كه‌ی قودس ده‌كاته‌وه‌. هه‌ڵبه‌ته‌ له‌ كه‌لله‌دان (سه‌ربڕین)ی ساینت پاول له‌ رۆما بێ‌ وه‌ڵام نه‌ده‌مایه‌وه‌ (ساینت پاول: له‌ ته‌رسوس له‌دایكبووه‌. له‌ كریستیانه‌ یه‌كه‌مینه‌كانه‌. پێشه‌نگی رێكخه‌رانی رێسای كریستیانییه‌). هه‌روه‌ها له‌خاچدانی هه‌زاران كرستیانی، كردنیان به‌ خۆراكی شێرو له‌ناوبردنیان وه‌ك به‌شێكی به‌رخودانه‌كه‌یان بوو. واته‌ یه‌كه‌مین هه‌ڵمه‌تی سه‌ركه‌وتووانه‌ی دیاسپۆرا (مه‌نفا)، له‌ به‌كارهێنانی كرستیانی به‌ سیفه‌تی هێزی ستراتیژی مه‌عنه‌وی به‌دیده‌هات. به‌دڵنیاییه‌وه‌ ده‌توانرێت بگووترێت كه‌ له‌ ناوه‌وه‌ داڕووخانی رۆما، به‌شێوه‌یه‌كی بابه‌تی ئه‌نجامی یه‌كه‌مین هه‌ڵمه‌تی سه‌ركه‌وتووانه‌ی ستراتیژی مه‌عنه‌وی دیاسپۆرای یه‌هودی بوو. بێگومان په‌لاماری هۆزه‌كانی جێرمه‌ن، هون و فرانكی ئه‌وروپاش رۆڵێكی ‌كاریگه‌ریان له‌ رووخاندنی رۆمادا هه‌یه‌. به‌ڵام دیسان فاكته‌ره‌ ناوخۆییه‌كان دیاریكه‌رن‌.

 پێهه‌ڵگرتنی یه‌هودیه‌كانی رۆژئاوا دوای رۆما له‌ زه‌مینه‌ی ماددیدا لەگەڵ ئاواكردنی شاره‌كان (یه‌كه‌مین شۆڕشی ئه‌وروپا له‌سه‌ده‌ی ده‌یه‌م به‌دواوه‌) و په‌ره‌سه‌ندنی بازاڕ له‌ ده‌وروبه‌ریدا به‌دیهات. پێشكه‌وتنی په‌یوه‌ندی كاڵا ـ پاره‌ ـ بازرگانی، هێزی دووه‌مین هه‌ڵمه‌تی ستراتیژی به‌ یه‌هودیه‌كان به‌خشی، واته‌ رۆڵی ستراتیژی به‌ پاره‌ ده‌به‌خشرێت. باڵاده‌ستی پاره‌ به‌ واتای نیوه‌ به‌ نیوه‌ی ده‌سه‌ڵاتی شار دێت، له‌م سۆنگه‌یه‌وه‌؛ به‌ واتای رۆڵ بینین دێت له‌ حوكمڕانی (به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی) ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی تازه‌ گه‌شه‌ ده‌كه‌ن و له‌هه‌ڵكشاندان. هه‌روه‌ها له‌سه‌ده‌ی ده‌یه‌م به‌دواوه‌ فه‌تحی مه‌عنه‌وی ئه‌وروپا (به‌كرستیانكردنی) ته‌واوبووه‌. ئه‌م فه‌تحه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ناراسته‌وخۆ له‌لایه‌نی ئه‌رێنی و نه‌رێنیه‌وه‌ كاریگه‌ریه‌كی زۆری كرده‌ سه‌ر یه‌هودیه‌كان. لایه‌نی ئه‌رێنی، ئایینێكی ئیبراهیمی ئه‌وروپای فه‌تحكردووه‌. هه‌رچی لایه‌نی نه‌رێنیه‌تی، چه‌نده‌ی ده‌چێت ئایینی موسه‌وی ـ به‌ سیفه‌تی ئایینی هۆزێكی به‌رته‌سك ـ ته‌نگه‌تاو ده‌كات. ئه‌وروپای سیكۆلارو هۆزه‌كان، كاریگه‌ری هێزی مه‌عنه‌وی موسه‌وێتی و هێزی پاره‌ی یه‌هودی به‌ سه‌رچاوه‌ی زۆربه‌ی ئه‌و كێشه‌و قه‌یرانانه‌ داده‌نێت كه‌ تا سه‌رده‌می هیتله‌ر، ته‌نانه‌ت تا رۆژی ئه‌مڕۆمان دووچاری هاتوون. یه‌كه‌مین بڕیاری كۆنسه‌ی كرستیانه‌ كاسۆلیك[3]ه‌كانی  ساڵی 1179 ده‌رهه‌ق به‌ كۆكردنه‌وه‌ی یه‌هودیه‌كان له‌ گیتۆ[4](سه‌ربازگه‌)كان ئه‌نجامێكی ئه‌م كاریگه‌ریه‌یه‌.

 له‌ سه‌ده‌ی ده‌یه‌م به‌دواوه‌ به‌و سیفه‌ته‌ی هێزی ستراتیژی ماددی و مه‌عنه‌وی ئه‌وروپا (روسیاشی له‌ناودا)یه‌ ئیتر یه‌هودیه‌ت له‌ دۆخی گه‌شه‌سه‌ندندایه‌. مسۆگه‌ر یه‌كێك له‌ ده‌وڵه‌مه‌ندو رۆشنبیری هه‌ر شارێك یه‌هودییه‌. هه‌ر بۆیه‌ هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م دۆخه‌ رێگا له‌پێش ئێره‌یی، ناكۆكی و پێكدادانی مه‌زن ده‌كاته‌وه‌. ئاواکردنی یه‌كه‌مین گیتۆكان (گه‌ڕه‌كه‌ داخراوه‌كان) هه‌واڵده‌ری رووداوه‌كانی دواتره‌. به‌رامبه‌ر به‌م ره‌وشه‌ نوێیانه‌ش یه‌هودییه‌ت ستراتیژی و ته‌كتیكی نوێ‌ په‌ره‌پێده‌دات: یه‌كه‌میان بزاوتی “هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌[5]“یه‌، دووه‌میان بزووتنه‌وه‌ی “سیكولار ـ عه‌لمانی”یه‌. هه‌ردووكیشیان بزاڤێكن ئه‌نجامی گه‌وره‌یان ده‌بێت. یه‌هوودیه‌كان له‌رێگای ئه‌م دوو هه‌ڵمه‌ته‌ ستراتیژیه‌ نوێیه‌ پێهه‌ڵگرتنێكی سه‌ركه‌وتووانه‌ له‌ چاخی ناوین ئه‌نجام ده‌ده‌ن. پێویسته‌ له‌بیر نه‌كه‌ین كه‌ هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ له‌ ئایینی كۆن، یه‌كه‌مین هه‌ڵمه‌تی ستراتیژییه‌ كه‌ حه‌زره‌تی ئیبراهیم و موسا ئه‌نجامیانداوه‌. به‌ دڵنیاییه‌وه‌ ده‌توانرێت پێهه‌ڵگرتنی حەزرەتی ئیبراهیم لە ئورفاو موسا لە میسر‌ به‌ هه‌ڵمه‌تی ستراتیژی مه‌عنه‌وی ناوببرێت.

 رێكخراوی ماسۆنی كه‌ وه‌ستاكانی بیناسازی یه‌هودی له‌ چاخی ناوین دایانمه‌زراند ده‌شێت وه‌ك یه‌كه‌مین بزاوتی سیكولار ـ عه‌لمانی بیری لێبكرێته‌وه‌. هه‌رچی فه‌یله‌سوفی مه‌زنی به‌ڕیشه‌ یه‌هودی سپینۆزایه‌ له‌ یه‌كه‌مین په‌رستگاكانی مۆدێرنیته‌ی سه‌رمایه‌داری ـ ئه‌مستردام ـ بوو به‌ پێشه‌نگی یه‌كه‌مین پێهه‌ڵگرتنی فه‌لسه‌فی مه‌زنی سیكۆلار ـ عه‌لمانی. عه‌لمانیه‌ت یه‌كێك له‌و بابه‌ته‌ سه‌ره‌كیانه‌یه‌ كه‌ له‌ وڵاته‌ به‌ناو ئیسلامیه‌كان لە سەرووی هەمووشیانەوە تورکیا بابەتێکی گفتوگۆی بەردەوامە. هه‌ر وه‌كو چۆن ناولێنانی وڵاتان یاخود كۆمه‌ڵگاكان به‌ سه‌رمایه‌داری و سۆسیالیستی به‌ هه‌وڵێكی پڕوپاگه‌نده‌ كردن ده‌بینم، ئه‌وا ناوبردنی وڵاتان به‌ ئیسلامی، كرستیانی و بودیزمی له‌ناو هه‌مان چوارچێوه‌دا ده‌بینم. ئەو پێناسەی بەشێوەی “کۆمەڵگا سیاسی و ئەخلاقیەکان یان پێچەوانەکەی سەبارەت بە کۆمەڵگاکان دەکرێت واقیعیتری دەبینم. عەلمانیەت (دنیاییبوون) بە واتای سیکۆلارێتی رۆڵێکی ئەرێنی لە دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ دۆگما ئاینییه‌كان و ئازادبووندا دەبینێت. به‌ڵام كاتێك خودی عه‌لمانییه‌ت به‌واتای ره‌وت یان مه‌یلی ده‌مارگیری عه‌لمانی (عه‌لمانیه‌تگه‌رایی ـ لاییسیزم) به‌كاربهێنرێت، خۆیشی وه‌ك جه‌مسه‌رێكی دژ له‌وانه‌یه‌ به‌ خێرایی ببێت به‌قاڵب و دۆگما. ناچارم به‌ بایه‌خه‌وه‌ ئاماژه‌ی پێبكه‌م، عه‌لمانیه‌تێك له‌م چوارچێوه‌یه‌دا بێت هیچ جیاوازیه‌كی ئه‌وتۆی لەگەڵ ئایینگه‌راییه‌كانی دیكه‌ نامێنێت. چەندە دژە یەهودیەت پەرە بسەنێ هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ش (گۆڕینی ئایین) خێرا ده‌بێت. به‌ر له‌وه‌ی له‌ قۆناخی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌دا درێژه‌ به‌ روونکردنەوەی ره‌وشی یه‌هودیه‌ت بده‌م، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و رووداوانه‌ی له‌رۆژهه‌ڵاتی ناوین و رۆژهه‌ڵات روویانداوه‌ ‌كاریگه‌ریان زۆره‌ و سه‌رنج راكێشن، ئاماژه‌ پێكردنی پێویسته‌.

 تا سه‌رده‌می ئیسلامیه‌ت، یه‌هودیه‌ت په‌یوه‌ندیه‌كی باشی لەگەڵ ده‌وڵه‌تی پارس ـ ساسانی هه‌یه‌. وه‌ك ده‌بینرێت كاریگه‌ریه‌كی زۆریان له‌ كۆشكه‌كاندا هه‌یه‌. هه‌ر وه‌ك ده‌زانرێت یه‌كه‌مین پێغه‌مبه‌ری ژن ـ ئه‌سته‌ر (ئه‌ستێر[6]) ـ له‌ كۆشكی ساسانیه‌كاندا رۆڵێكی مه‌زنی هه‌بووه‌. هه‌روه‌ها له‌ په‌رتووكی پیرۆزیشدا باسكراوه‌. شیمانه‌ ده‌كرێت هه‌م له‌ كاروباره‌كانی پاره‌ ـ بازرگانی، هه‌میش له‌ پێشكه‌وتنه‌ ئایدیۆلۆژیه‌كانی ئیمپراتۆریه‌تدا یەهودیەکان پێگه‌یه‌كی به‌هێزیان هه‌بووبێت. رزگاركردنی یه‌هودییه‌ دوورخراوه‌كان(596ــ546پ.ز) له‌ژێر حوكمڕانی نه‌بوخزنه‌سری پادشای بابلی له‌لایه‌ن كۆڕشی دامه‌زرێنه‌ری ئیمپراتۆریەتی پارس، كاریگه‌ری نه‌ریتێكی به‌هێزی ئافراندووه‌. به‌ درێژایی مێژوو یه‌هودیه‌ت له‌ گۆڕه‌پانی ئێراندا هێزێك بووه‌ كه‌ ناتوانرێت بچووك بكرێته‌وه‌. هه‌روه‌ها له‌ عه‌ره‌بستان (نیمچه‌ دوورگه‌ی عه‌ره‌ب)، باكووری ئه‌فریقیاو ته‌نانه‌ت رۆژهه‌ڵاتی ئه‌فریقیا ـ حه‌به‌شه‌ش به‌ هه‌مان شێوه‌ یه‌هودیه‌كان به‌رده‌وام پێگه‌یه‌كی گرنگیان له‌ مێژوودا هه‌بووه‌. ناتوانرێت كاریگه‌ری یه‌هودیه‌كان لەسەر ‌ته‌واوی په‌ره‌سه‌ندنه‌كانی كولتووری ماددی و مه‌عنه‌وی بچووك بكرێته‌وه‌.

 له‌سه‌رده‌می سه‌رهه‌ڵدانی ئیسلامدا، له‌نیمچه‌ دورگه‌ی عه‌ره‌بدا یه‌هوودیه‌كان به‌سیفه‌تی گڕوپێكی ئایینی بازرگانی له‌سه‌رووی گڕوپه‌كانی دیكه‌وه‌ بوون. هه‌روه‌ها له‌زه‌وییه‌ به‌ پیته‌كانیشدا خاوه‌ن موڵك بوون. وه‌ك دیاره‌ له‌سه‌رووی ئه‌و گروپه‌ به‌ بنه‌چه‌ سامیانه‌وه‌ بوون كه‌ببوون به‌ عه‌ره‌ب. سریانیه‌كانیش دۆخێكی هاوشێوه‌یان هه‌بوو.

به‌ واتایه‌ك له‌ واتاكان له‌رێگای سه‌رهه‌ڵدانی ئیسلامه‌وه‌ عه‌ره‌به‌كان له‌ پای ئه‌وه‌بوون له‌ جیاتی پاوانی یه‌هودیه‌كان، پاوانی بازرگانی و ده‌سه‌ڵاتی خۆیان ئاوابكه‌ن. كارتێكردن و كاریگه‌ری زۆری یه‌هودیه‌ت به‌سه‌ر ئیسلامه‌وه‌ ئه‌مه‌ ئه‌رێ‌ ده‌كات. ده‌شێت ئه‌م ره‌وشه‌ به‌ ئاواكردنی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ی مۆدێرنیته‌ی سه‌رمایه‌داری بچووێنرێت. عه‌ره‌به‌كان له‌ میانه‌ی ئیسلامیه‌ته‌وه‌ وه‌ڵامی مۆدێرنیته‌ی چاخه‌كانی ناوین ده‌ده‌نه‌وه‌. ئه‌م واقیعه‌ له‌ژێر ناكۆكییه‌ ماددی و مه‌عنه‌ویه‌كانیان لەگەڵ یه‌هودیه‌ت و یه‌هودیه‌كاندا شاراوه‌یه‌. پێویسته‌ ئاماژه‌ به‌م لایه‌نه‌ش بكرێت كه‌ له‌ سه‌رهه‌ڵدانی ئیسلامدا به‌ ئه‌ندازه‌ی ره‌هه‌ندی ئه‌تنیكی، ره‌هه‌ندی چینایه‌تیش رۆڵێكی گرنگی بینیوه‌. له‌ ئاكامی په‌لهاوێشتن و بڵاوبوونه‌وه‌ خێراكه‌ی ئیسلام و به‌شێوه‌یه‌كی دژوارانه‌ سه‌ركوتكردنی یه‌كه‌مین به‌رخودانیان، وه‌ك بڵێی یه‌هودیه‌كان دووچاری دووه‌مین كاره‌ساتی رۆما هاتبن. دوو رێگایان له‌ پێشدا بوو: یان سه‌رله‌نوێ‌ گرتنەبەری رێگای په‌رته‌وازه‌بوون و مه‌نفا، یان “هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌”. شیمانه‌ ده‌كرێت به‌شێكی یەهودیەکان په‌نایان بردۆته‌ به‌ر ئێران، باكووری ئه‌فریقیا و ئه‌نادۆڵ. چه‌ندین نموونه‌ش پیشانیده‌ده‌ن كه‌ به‌شێكیان له‌ روواڵه‌تدا ئیسلامیه‌تیان په‌سه‌ندكرد، به‌ڵام له‌ ناوه‌ڕۆكدا په‌سه‌ندیان نه‌كردو ته‌قیه‌گه‌راییان كرد، واته‌ روویان له‌مه‌یلی هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ كرد. شیمانه‌یه‌كی به‌هێزه‌ كه‌ یەهودییە هه‌ڵگه‌ڕاوه‌كان رۆڵیان له‌و بزاوته‌ مه‌زهه‌بی و یاخیبوونه‌ زۆرانه‌دا هه‌بووه‌ كه‌ دژ به‌ ده‌سه‌ڵاتی شۆڤێنی عه‌ره‌به‌ سوننه‌كان ڕوویانداوه‌‌. رۆڵی یه‌هودیه‌كان له‌ په‌ره‌سه‌ندنی چه‌ندین ره‌وتی به‌رهه‌ڵستكاری به‌ڕیشه‌ میزۆبۆتامیایی و ئێران شایانی لێكۆڵینه‌وه‌یه‌.

به‌ڵام جدیترین په‌ره‌سه‌ندن ده‌وڵه‌تی به‌بنه‌چه‌ توركی خه‌زه‌ری ـ یه‌هوودی بوو كه‌ له‌ كه‌ناره‌كانی باكووری ده‌ریای قه‌زوین ئاوایان كرد، كه‌ ئه‌مڕۆ جوگرافیاكه‌ی به‌ توركمانستان و به‌شێك له‌ ئازه‌ربایجان ناوده‌برێت. ده‌گێڕنه‌وه‌ گوایه‌ سه‌لجوق به‌گ[7] ی یه‌كه‌مین باپیره‌ی سه‌لجوقیه‌كان پێگه‌ی فه‌رماندارێتی له‌م ده‌وڵه‌ته‌دا هه‌بووه‌. هه‌روه‌ها بنه‌چه‌ی یه‌هودیه‌تی ناوی سێ لە کوڕەکانی بەڵگەیەکی گرنگە کە پەیوەندیەکەی بە یەهودیەتەوە پیشاندەدات. كاتێك ئه‌مه‌ راست بێت، ئه‌وا هاوشێوه‌ی ئه‌و بزووتنه‌وانه‌ی له‌رێگای ئێران دژ به‌ سه‌ڵته‌نه‌ته‌ عه‌ره‌بیه‌كان بره‌ویان پێدا، ناتوانرێت رۆڵی یه‌هوودیه‌كان له‌ بزووتنه‌وه‌ی سه‌لجووقیدا بچووك بكرێته‌وه‌. ئه‌مه‌ بابه‌تێكی زۆر گرنگه‌و پێویستی به‌ روونكردنه‌وه‌ هه‌یه‌. هه‌ر له‌ چاخه‌ كۆنه‌كانه‌وه‌ ئه‌نادۆڵ ناوه‌ندێكی جددی یه‌هوودیه‌ت بووه‌. یه‌هودیه‌كانیش به‌ ئه‌ندازه‌ی گریكه‌كان له‌ئاواكردنی چه‌ندین شاردا جێگایان گرتووه‌. كێبڕكێ‌ له‌نێوانیاندا هه‌یه‌. هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌و یه‌هوودیانه‌ی له‌ رۆژئاواو عه‌ره‌بستان ته‌نگه‌تاو كرابوون كۆبوونه‌وه‌یان له‌ ئه‌نادۆڵ شتێكی باوو نه‌ریتییه‌. له‌میانه‌ی ئه‌م رێنومایی و تێڕوانینه‌ مێژووییه‌دا باشتر ده‌ركی پێ‌ده‌كرێت كه‌ بۆچی دوای ئیسرائیل ئه‌نادۆڵ وه‌ك دووه‌مین وڵاتی خۆیان ده‌بینن. هه‌روه‌ها ئه‌نادۆڵ له‌ دۆخی بازاڕێكی به‌هێزی پاره‌ ـ بازرگانی و بزووتنه‌وه‌ ئایدیۆلۆژیه‌كاندا بوو، ناتوانرێت رۆڵی یه‌هودیه‌كان له‌مه‌شدا بچووك بكرێته‌وه‌.

 هه‌روه‌كو ده‌زانرێت له‌ ساڵانی 1391 ـ 1492 ـ 1550 کاتێک یه‌هوودیه‌كان له‌ ئیسپانیا ناچاری کۆچبەری کران به‌شێوه‌ی شه‌پۆڵ بە شه‌پۆل هاتن له‌ ئه‌نادۆڵ نیشته‌جێبوون. ئه‌گه‌ر قورساییه‌كه‌یان له‌ سه‌ڵته‌نه‌تی عوسمانیه‌كان و سه‌لجوقیه‌كاندا ره‌چاو بكرێت، ئه‌وا باشتر ده‌ركی پێده‌كرێت كه‌ تا چ راده‌یه‌ك ره‌گی خۆیان داكوتاوه‌. هه‌روه‌ها جه‌ماوه‌رێكی گه‌وره‌ی موسڵمانه‌ هه‌ڵگه‌ڕاوه‌كان پێكهاتبوو. له‌ساڵانی 1650 به‌دواوه‌ ئیسباتیه‌كان(Sabbatarianisim  بزووتنه‌وه‌یه‌كی به‌هێزی هه‌ڵگه‌ڕاوه‌كانی ئه‌زمیر ـ مانیسایه‌) رۆڵێكی زۆر گرنگیان لەو بزووتنەوەی هەڵگەڕانەوەدا بینیوه‌. كاریگه‌ری ئه‌مانه‌ له‌سه‌ر سیاسه‌تی دارایی و پاره‌ی عوسمانیه‌كان ده‌زانرێت. له‌ رۆڵی ئه‌و مامۆستایانه‌دا بوون كه‌ گرنگی پاره‌و بازرگانییان روون ده‌كرده‌وه‌. سه‌رباری ئه‌وه‌ی هه‌ندێ‌ جار دووچاری ململانێی دژوارهاتوون و ده‌ست به‌سه‌ر موڵكه‌كانیاندا گیراوه‌، به‌ڵام ناتوانرێت نكوڵی له‌ رۆڵه‌كه‌یان بكرێت له‌ بواری دامه‌زراندن و له‌ ده‌سه‌ڵات خستنی چه‌ندین سوڵتاندا.

 وه‌ك دیار ده‌بێت و ده‌ركی پێده‌كرێت هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ بووه‌ به‌ سێیه‌مین پێهه‌ڵگرتنی ستراتیژی یه‌هودیه‌كان له‌پێناو مانه‌وه‌و ژیاندا. ئه‌گه‌ر دیارده‌ی هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ نه‌بایە، له‌ناو زۆرینه‌ی موسڵمانانی رۆژهه‌ڵات و زۆرینه‌ی كرستیانی رۆژئاوا، یەهودیەکان نەیاندەتوانی به‌رده‌وامی به‌ هه‌بوون و ژیانی خۆیان بده‌ن. پێویسته‌ هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ وه‌ك ستراتیژیه‌كی ژیان ده‌ركی پێ‌ بكرێت (له‌م دۆخه‌ی یه‌هوودیه‌كان). هه‌ر وه‌ك له‌ ئایدیۆلۆژیا هاوشێوه‌كانیش جێگای باسه‌، تا دۆگماتیزمی ئایینی دان به‌ ئازادی مافی راده‌ربڕیندا نه‌نێت، مه‌یله‌كانی هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ ده‌ست لێبه‌رنه‌دراوه‌. لەسایەی ئه‌م سێ‌ ستراتیژیه‌ گرنگه‌وه‌ یه‌هودیه‌كان له‌ چاخی ناوین خۆیان له‌ له‌ناوچوونی تەواوەتی رزگاركرد.

 پێویسته‌ ته‌نیا له‌ روانگه‌ی به‌رژه‌وه‌ندی ماددییه‌وه‌ سه‌یری پاره‌داران یان خاوەن پارەکان نه‌كرێت. یەهودیەکان له‌ سایه‌ی ئه‌و هێزه‌ی پارە پێیان ده‌به‌خشێت، دەتوانن ژیانی خۆیان بپارێزن و بەردەوامی پێبدەن. هه‌رچی له‌سایه‌ی به‌ده‌ستهێنانی هێزی ئایدیۆلۆژییه‌، له‌میانه‌ی په‌یڕه‌وه‌ مه‌عنه‌ویه‌كانه‌وه‌ هه‌م به‌كاریگه‌ر ده‌بن هه‌میش له‌سه‌ر پێیان ده‌مێننه‌وه‌و به‌رده‌وامی به‌ ژیان ده‌ده‌ن. زۆری ژماره‌ی رۆشنبیر، نووسه‌ر، بیرمه‌ند، ئایدیۆلۆگ و زانا گه‌وره‌كانی یه‌هودی له‌ نزیكه‌وه‌ په‌یوه‌ندی به‌ پێگه‌ی رێبه‌رایه‌تی مه‌عنه‌ویه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ پێویستیه‌كی زۆریان پێیه‌تی. هه‌روه‌ها پێشخستنی چه‌ندین بزووتنه‌وه‌ی ئایینی، فه‌لسه‌فی و زانستی له‌ پێداویستیه‌ ژیانیه‌كانی ستراتیژیه‌تی ژیانیانه‌.

هه‌رچی ستراتیژیه‌تی هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌یه‌ له‌سه‌رده‌می ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌دا گرنگییه‌ مه‌زن و سه‌ره‌كیه‌كه‌ی ده‌رده‌كه‌وێت. به‌و سیفه‌ته‌ی یه‌كه‌مین ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌یه‌ ئینگلته‌را له‌ ده‌رككردن بەو واقیعە رۆڵی كلیل ده‌بینێت. پادشاكانی ئیسپانیاو فه‌ره‌نسا، ئه‌و دوو هێزه‌ زه‌به‌لاحه‌ی كه‌وا دوورخستنه‌وه‌(نه‌فی) و كۆمه‌ڵكوژییان ده‌رهه‌ق به‌ كرستیانییه‌ پرۆتستانته‌ به‌ڕیشه‌ كاسۆلیكه‌كان و به‌رامبه‌ر یه‌هودیه‌كان په‌یڕه‌و ده‌كه‌ن، له‌سه‌ده‌ی شازده‌هه‌م هه‌وڵێكی یه‌كجار زۆریانداوه‌ ـ هه‌ڵگیرسانی شه‌ڕیشی له‌ناودا ـ تا كاریگه‌ریه‌كان و قه‌ڵه‌مبازی ئینگلته‌را له‌ئه‌وروپا به‌ربه‌ست و مایه‌پووچ بكه‌ن. شانبه‌شانی ئه‌وه‌ی یه‌هودیه‌كان له‌و سه‌ده‌یه‌ (سه‌ده‌ی شازده‌هه‌م) له‌نێوان ئه‌زمیر ـ ئه‌نادۆڵ، ئه‌مستردام ـ هۆڵه‌ند و له‌نده‌ن ـ ئینگلته‌را كه‌ تێیدا زیاتر هه‌ستیان به‌ دڵنیایی و ئاسایش ده‌كرد په‌یوه‌ندیه‌كی توندو به‌رده‌وامیان له‌نێواندا هه‌بوو (هەوڵەکانی رێککەوتن لەنێوان ئینگلتەرا، هۆلەنداو عوسمانیەکانیش لە ئارادایە)، به‌ڵام هه‌نگاو به‌ هه‌نگاو له‌نده‌نیان وه‌ك پێگه‌ی ناوه‌ندی هه‌ڵده‌بژارد. له‌و رۆژه‌ به‌دواوه‌ له‌نده‌ن درێژه‌ی به‌م پێگه‌یه‌ی خۆی داوه‌.

 وه‌ك ده‌زانرێت له‌و سه‌ده‌یه‌دا هه‌نگاو به‌ره‌و ئاواکردنی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ی ئینگلیزی هاوێشترا. وه‌ك ده‌زانرێت ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ ته‌نیا كادیرانی ده‌وڵه‌ت ناگرێته‌وه‌، به‌و واتایه‌ دێت كه‌ سه‌رجه‌م كۆمه‌ڵگا به‌ ئه‌ندامی ده‌وڵه‌ت یان هاووڵاتی ده‌وڵه‌ت داده‌نرێت، ته‌واوی هاووڵاتی و كادیرانی ده‌وڵه‌ت وه‌ك هه‌مان ئایین خاوه‌ن یه‌ك چوارچێوه‌ی ئایدیۆلۆژین. خودی ئه‌م خه‌سڵه‌ته‌ هه‌مان ئه‌و كاره‌كته‌ره‌یه‌ كه‌ هۆزی عیبرانی له‌سه‌ره‌تادا به‌شێوه‌ی قه‌وم له‌خۆیه‌وه‌ ده‌گرت، دواتریش به‌شێوه‌ی ده‌وڵه‌ت  ـ نه‌ته‌وه‌ پەرەیسەند. هۆزی عیبرانی، قه‌ومه‌كه‌ی و دواتریش نه‌ته‌وه‌كه‌ی، له‌ بواری ئایینی و ئه‌تنیكی یه‌كپارچه‌یه‌. راستتر، مه‌یلی ئه‌تنیكگه‌رایی له‌ هه‌مانكاتدا مه‌یلی ئایینگه‌راییه‌، مه‌یلی ئایینگه‌راییش مه‌یلی ئه‌تنیكییه‌. هه‌روه‌ها به‌بێ‌ ره‌چاوكردنی جیاوازی نێوان به‌ڕێوه‌به‌رو به‌ڕێوه‌براوه‌كان، له‌ ئامانجی هاوبه‌شدا یه‌كده‌گرن. روون و ئاشكرایه‌ ده‌وڵه‌تگه‌رایی ـ نه‌ته‌وه‌ به‌و سیفه‌ته‌ی ڤێرسیۆن یان داتاشینێكی پێشخراوی ئایدیۆلۆژیای هۆزی عیبرانییه‌، ئه‌و شێوه‌ گۆڕاوه‌یه‌تی كه‌ به‌گوێره‌ی هه‌ر قه‌وم و نه‌ته‌وه‌یه‌ك گونجێنراوه‌و به‌سه‌ر هه‌موویاندا سه‌پێنراوه‌. ئه‌مه‌ شڕۆڤه‌ی شه‌خسی خۆمه‌و زۆر گرنگی ده‌بینم.

 رێكخستنی ده‌وڵه‌تی مۆدێرنی سه‌رمایه‌داری (لە رۆژی ئەمڕۆدا ئیسرائیل) کە لەسەر بنەمای ئایدیۆلۆژیای قەبیلەی یەهودی رێکخراوە به‌سیفه‌تی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ خۆی پیشان ده‌دات. له‌وه‌ش گرنگتر، ناوكی هه‌ر ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌یه‌ك نه‌ك له‌بواری نه‌ژادی، به‌ڵام به‌ واتا ئایدیۆلۆژیه‌كه‌ی كاره‌كته‌رێكی زایۆنیزم (ده‌وڵه‌تگه‌رایی ـ نه‌ته‌وه‌ی یه‌هوودی)ی یه‌هوودی هه‌یه‌. مۆدێلی ده‌وڵەت ـ نه‌ته‌وه‌ فۆرمی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ی یه‌هودییه‌ كه‌ له‌ مۆدێرنیته‌ی سه‌رمایه‌داریدا شێوه‌ی گرتووه‌. كاتێك ڤیرنه‌ر سۆمبارت[8] سه‌رمایه‌داری به‌ به‌رهه‌مێكی یه‌هوودییه‌ت داده‌نێت، لەوانەیە زێده‌ڕۆیی كردبێت. هه‌رچی گه‌وره‌ فه‌یله‌سووفی مێژوویی ئینگلیز كۆلینوود (ئه‌گه‌ر به‌هه‌ڵه‌دا نه‌چووبم) كاتێك میللیگه‌رایی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ پێناسه‌ ده‌كات ده‌ڵێت “گه‌ردوونگه‌رایی یه‌هودی سه‌ركه‌وتنی به‌ده‌ستهێناوه‌، به‌ڵام له‌ کەسایەتی بکەری ژینۆسایدەکەی خۆیانەوە” له‌و بڕوایه‌دام ویستوویه‌تی ئاماژه‌ به‌م راستیه‌ بكات. واته‌ ده‌وڵه‌ت ــ نه‌ته‌وه‌ سه‌ركه‌وتنی به‌ده‌ست هێناوه‌. ئایدیۆلۆژیای یه‌هوودی (هۆزگه‌راییه‌كه‌ی، میللیگه‌رایی و زایۆنیزمه‌كه‌ی) له‌ژێر ئەو سەرکەوتنەدا شاراوه‌یه‌. به‌ڵام لەگەڵ دەوڵەت – نەتەوەدا لە ئەنجامدا بکەری كۆمه‌ڵكوژیه‌كه‌ی خۆی ئافراندووه‌. له‌ راستیدا ئه‌م ده‌ستنیشانكردنه‌ گرنگه‌، خه‌سڵه‌تێكی گشتی میللیگەرایی روون ده‌كاته‌وه‌: هه‌ر میللیگه‌راییه‌ك زایۆنیزمه‌. له‌ دۆخێكی به‌مجۆره‌دا میللیگه‌رایی عه‌ره‌بیش زایۆنیزمیه‌. ئه‌گه‌ر سه‌رجه‌م میللیگه‌راییه‌كانی فه‌له‌ستین، تورك، كورد، شیعی ـ ئێران وه‌ك ئه‌و شێوه‌و فۆرمه‌ پێناسه‌ بكه‌ین كه‌ سه‌ره‌تا له‌لایه‌ن پاوانه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی ئایدیۆلۆژی یه‌هودیه‌وه‌ پراكتیزه‌ كراوه‌ (لە لایەنی ناوەڕۆکەوە) هه‌ڵه‌ نییه‌. بێگومان كاتێك لێكۆڵینه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ی هۆڵه‌نداو ئینگلیز بكرێت ده‌بینرێت كه‌ نه‌ك ته‌نیا له‌ بواری تیۆری به‌ڵكو به‌شێوه‌یه‌كی به‌رجه‌سته‌و كۆنكرێتی پاوانه‌كانی یه‌هودی لە سایەی پاره‌ ـ سه‌رمایه‌ رۆڵێكی گه‌وره‌یان بینیوه‌.

پێویسته‌ ئه‌مه‌ وه‌ك پیلانگێڕی و نیازخراپی لێكنه‌درێته‌وه‌. چونكه‌ یه‌هودیه‌كان به‌و سیفه‌ته‌ی خاوه‌ن بانك و بازرگانیه‌ک بوون كه‌ زۆرترین سه‌رمایه‌یان له‌ژێر ده‌ستی خۆیان مۆڵ دابوو، له‌ ئاواكردنی هه‌ر ده‌وڵەت ـ نه‌ته‌وه‌یه‌كدا گۆڕه‌پانێكی وه‌به‌رهێنان و حه‌وانه‌وه‌یان به‌ده‌ست ده‌هێنا. به‌مجۆره‌ ده‌وڵەت ـ نه‌ته‌وه‌ رێگای له‌پێش گه‌وره‌بوونێكی هه‌ره‌س ئاسای سه‌رمایه‌ی یه‌هوودی كرده‌وه‌. ئه‌گه‌ر فێرنه‌ر سۆمبارد رۆڵی یەهودیەکانی لە پەرەسەندنی سەرمایەداریدا بەمجۆرە روونبكردایه‌ته‌وه‌، له‌وانه‌یه‌ واقیعیتر بووایه‌. كاتێك سه‌رمایداری یه‌هوودی له‌سه‌رتاسه‌ری جیهاندا گه‌وره‌ ده‌بوو، هه‌ڵبه‌ته‌ دژه‌كه‌ی خۆیشی ده‌خولقاند. ناكۆكیه‌كانی نێوان پاوانه‌ نەتەوەییەکان و پاوانی بان نه‌ته‌وه‌یی رۆژی ئه‌مڕۆمان سه‌رچاوه‌ی خۆی له‌م راستیه‌ وه‌رده‌گرێت. لێره‌دا به‌شێوه‌یه‌كی روون و ئاشكرا ده‌رده‌كه‌وێت، كه‌ڵه‌كه‌كارانی سه‌رمایه‌ی یه‌هوودی به‌رده‌وام ئه‌و ته‌نگه‌تاوبوون و گیرۆده‌بوونه‌یان ره‌چاوكردووه‌ كه‌ له‌ مێژوودا دووچاری هاتوون، له‌میانه‌ی ئاواكردنی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌كان له‌سه‌ر بنه‌مای رێبازی نه‌ریتی ئایدیۆلۆژی خۆیان خزمه‌تێكی مێژووییان پێشكه‌ش كردووه‌، به‌مجۆره‌ به‌شێوه‌یه‌كی بابه‌تی بناخه‌ی ژینۆسایدی جڤاته‌ یه‌هوودیه‌كانیان داناوه‌ كه‌ له‌م مه‌سه‌له‌ بێ‌ئاگان و هیچ به‌رپرسیارێتیه‌كیان نییه‌. ئه‌م رەوشە تاڕاده‌یه‌ك نموونەی حه‌زره‌تی عیساو یه‌هوودا ئیسكاریۆتی هه‌واڵده‌ره‌كه‌ی دێنێته‌وه‌ بیری مرۆڤ. یه‌هوودیه‌كان كه‌ بە درێژایی 300 ساڵ كولتووری ماددی و مه‌عنه‌ویی خۆیان بۆ ئاواکردنی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ی ئه‌ڵمانی سه‌فه‌ربه‌ر كرد (له‌ خۆڕا نییه‌ کە گوتبوومان ئایدیۆلۆژیای ئه‌ڵمانی له‌ ئایدیۆلۆژیای یه‌هوودی ده‌چوو) تا سه‌رده‌می هیتله‌ریش تووندترین میللیگه‌رایی ئه‌ڵمانی بوو. له‌به‌ر ئه‌م هۆكاره‌ له‌ زۆر لایه‌نه‌وه‌ میللیگه‌را هه‌ره‌ به‌هێزه‌كانی زایۆنیزم نوێنه‌ره‌ به‌هێزه‌كانی میللیگه‌رایی ئه‌ڵمانی بوون. ده‌شێت چه‌ندین نموونه‌ی هاوشێوه‌ پێشكه‌ش بكه‌ین به‌تایبه‌تیش له‌ كه‌سایه‌تی روسیا، عوسمانی ـ توركیادا. هه‌روه‌كو كۆلینوود ئاماژه‌ی پێكردووه‌، گه‌ردوونگه‌رایی یه‌هوودی (میللیگه‌راییه‌كه‌ی ـ پۆزیتیفیزم ـ ئایینگه‌راییه‌كه‌ی) سه‌ركه‌وتنی به‌ده‌ستهێنابوو. به‌ڵام ته‌نیا بکەرانی ژینۆسایدی نه‌ژادی یه‌هوودی لەگەڵ خۆیدا نه‌هێنابوو، به‌ڵكو سه‌رجه‌م بكه‌رانی ژینۆسایده‌ جه‌سته‌یی و كولتووریه‌كانی جیهانیشی لەگەڵ خۆیدا ئافراندبوو.

به‌هۆی گرنگیه‌كەیە‌وه‌ پێویسته‌ له‌ نزیكه‌وه‌ ته‌ماشای بابه‌ته‌كه‌ بكه‌ین.

له‌وانه‌یه‌ یه‌هودیه‌ت لە یه‌كه‌مین نموونه‌كانی ناسنامه‌كانی كۆمه‌ڵگای مێژوویی بێت كه‌ له‌بواری ئایدیۆلۆژیه‌وه‌ خه‌سڵه‌تی ئه‌تنیكی و ئایینی تێدا تێكه‌ڵ به‌ یه‌كتر بووه‌. له‌سه‌رده‌می حه‌زره‌تی ئیبراهیمه‌وه‌ تا رۆژگاری ئه‌مڕۆمان ئه‌م تایبه‌تمه‌ندێتیه‌ی خۆی ده‌پارێزێت. كاتێك باوه‌ڕی “قه‌ومی هه‌ڵبژێردراو”یشی هاته‌سه‌ر، سێیه‌مین خه‌سڵه‌تی گرنگی ئایدیۆلۆژیای یەهودیەكان دیارده‌بێت، خۆیان له‌سه‌رووی سه‌رجه‌م كۆمه‌ڵگاكانه‌وه‌ ده‌بینن. ئه‌م چه‌مكه‌ی باڵابوون به‌ درێژایی مێژوو پۆتانسێلی رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی لەگەڵ كۆمه‌ڵگاكانی دیكه‌ ـ ئه‌وانی دیكه‌ ـ له‌ خۆوه‌ گرتووه‌و زۆر جاریش رێگای له‌ پێش ئه‌و شه‌ڕو پێكدادانانه‌ كردۆته‌وه‌ كه‌ تا ئاستی ژینۆساید به‌رده‌وام ده‌بێت.

یه‌هودیه‌ت به‌رده‌وام خه‌سڵه‌تی كۆمه‌ڵگای ئایدیۆلۆژی پاراستووه‌ كه‌ گرێدراو به‌م ناكۆكییه‌ پێشكه‌وتووه‌. یه‌هو‌دیه‌كان وەک ئەنجامێکی سروشتی چەمکی “قەومی هەڵبژێردراو” ناچاربوون له‌پێناو پاراستنی خۆیان ستراتیژو ئامرازی ته‌كتیكی بره‌و پێبده‌ن. وه‌ك پێویستیه‌كی بونیاده‌كه‌ی ستراتیژی خۆپاراستن ناچارن له‌ بواری تیۆری و ئایدیۆلۆژیه‌وه‌ په‌ره‌ی‌ پێبده‌ن. هه‌رچی ئامرازه‌ ته‌كتیكیه‌كانه‌ زیاتر په‌یوه‌ستی هێزی ماددییه‌، هێزی چه‌ك و پاره‌ش له‌سه‌روویانه‌وه‌ دێت. له‌كاتێكدا پاره‌ له‌رێگای بانك و بازرگانیه‌وه‌ بەدەست دەهێنرێت، هه‌رچی چه‌كه‌ زیاتر له‌میانه‌ی نوژه‌نكردنه‌وه‌ی ته‌كنیك (ئامرازه‌)كان پێشده‌خرێت. له‌ هه‌ردوو بواریشدا هێزی یه‌هوودیه‌كان ده‌زانرێت و سه‌لمێنراوه‌. له‌م باره‌یه‌وه‌ با کاریگەریەکانیان لەچاخه‌كانی یه‌كه‌مین و ناوین به‌لاوه‌ بنێین، له‌كاتێكدا چاخی نوێ‌، واتا له‌ كاتێكدا سه‌رده‌می مۆدێرنمان پێشده‌كه‌وێت، بێگومان به‌و سیفه‌ته‌ی گه‌لێكی هه‌ره‌ به‌ ئه‌زموون و رێكخراوه‌ له‌ناو په‌یوه‌ندی و هۆگری نزیكی یه‌هوودیه‌كاندا ده‌بێت. له‌كاتێكدا له‌ سه‌ده‌ی شازده‌هه‌م به‌دواوه‌ هه‌ڵكشانی هه‌ژموونگه‌رایی سیسته‌می شارستانیه‌تی سه‌رمایه‌داری جیهانی په‌ره‌ ده‌سه‌نێت كه‌ ناوه‌نده‌كه‌ی رۆژئاوای ئه‌وروپایه‌، به‌تایبه‌تیش ئه‌مستردام ـ هۆڵه‌نداو له‌ندن ـ ئینگلته‌رایه‌، هێزی فینانس و ئایدیۆلۆژیای یه‌هوودی رۆڵێكی گرنگ له‌مه‌دا ده‌بینێت. ئه‌وه‌ی له‌ نزیكه‌وه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌و قۆناخه‌ بكات له‌ ده‌ستنیشانكردنی ئه‌م راستیه‌دا زه‌حمه‌تی نابینێت.

گوته‌ی یه‌هودیەکان سه‌رمایه‌دارییان داهێناوەو دۆزیویانه‌ته‌وه‌ (ڤێرنه‌ر سۆمبارد) ده‌شێت زێده‌ڕۆیی بێت، به‌ڵام له‌ بواری به‌سیسته‌مبوونی سه‌رمایه‌داری و گه‌یشتنیان به‌ ئاستی هێزێكی هه‌ژموونگه‌رایی ناتوانرێت نكوڵی له‌ رۆڵه‌ گرنگه‌كه‌ی یەهودیەکان بكرێت. ته‌واوی لێكۆڵینه‌وه‌و لێتوێژینه‌وه‌كان ئه‌و دیارده‌یان ده‌ستنیشان كردووه‌ كه‌ له‌ بازاڕ، بۆرسه‌و پێشه‌نگەكانی ته‌واوی شاره‌ گرنگه‌كاندا له‌سه‌رووی هه‌مووشیانه‌وه‌ له‌نده‌ن و ئه‌مستردام بانكکەرو بازرگانه‌ یه‌هوودیه‌كان ته‌راتێنیان بووه‌. بێ‌ده‌نگی و نابینایی ئابووریناسی ـ سیاسیەکان سه‌باره‌ت به‌م راستیە‌، په‌یوه‌ندی به‌ رۆڵی كوێركه‌رانه‌ی ئایدیۆلۆژیاوه‌ هه‌یه‌. “تاوتوێ‌ نه‌كردنی زێدی ئه‌تنیكی و نه‌ته‌وه‌یی كه‌ڵه‌كه‌بوونی سه‌رمایه‌ له‌و هه‌ڵسه‌نگاندنانه‌ی ده‌رهه‌ق به‌ ئابووریناسی ـ سیاسی کراوه‌، که‌ سه‌رمایه‌” كه‌ی ماركسیش یه‌کێکه‌ له‌و هه‌ڵسه‌نگاندنانه‌، هه‌م كه‌موكوڕیه‌كی زۆر گرنگه‌، هه‌میش چه‌نده‌ی بڵێی جێگای بیركردنه‌وه‌یه‌. هه‌روه‌ها ئه‌و په‌نده‌ گه‌لێریه‌ش هه‌ڵه‌یه‌ كه‌ ده‌ڵێت “سه‌رمایه‌ ئایین، ئیمان و نه‌ته‌وه‌ی نییه‌”. سه‌رمایه‌ په‌یوه‌ندیه‌كی زۆر توندوتۆڵی لەگەڵ ئایین، ئیمان و نه‌ته‌وه‌دا هه‌یه‌. بێگومان له‌كاتێكدا خاوه‌نه‌كانی هه‌ندێك ئایین، باوه‌ڕی و نه‌ته‌وه‌ چه‌ندین پاوانی نه‌ته‌وه‌و ده‌سه‌ڵات ئاوا ده‌كه‌ن، له‌به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌شدا زۆربه‌یان دووچاری داگیركاری دێن و ده‌كرێن به‌ كۆڵۆنی. به‌رچاوترین نموونه‌ی رۆژگاری ئەمڕۆشمان وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئەمریکایە. ناتوانرێت نكوڵی بكرێت كه‌ هه‌م وه‌ك ئایین و ئیمان، هه‌میش وه‌ك نه‌ته‌وه‌ زۆرترین سه‌رمایه‌دار له‌وێن.

 هه‌ڵبه‌ته‌ رۆڵی یه‌هوودیه‌ت له‌ ئاواكردنی ئیندوستریالیزم و ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌دا‌ حاشاهه‌ڵنه‌گره‌، كه‌ هه‌ردوو كۆڵه‌كه‌كه‌ی تری مۆدێرنیته‌ی سه‌رمایه‌دارییه‌. بانكدارو بازرگانه‌ یه‌هوودیه‌كان له‌سه‌رده‌می یەکەمین شۆڕشی شار له‌ ئه‌وروپا (1050 ـ 1350 زایین) و له‌سه‌رده‌می سه‌رمایه‌داری بازرگانی نێوان سه‌ده‌کانی (15 ـ 18) دا زیاتر دره‌وشاونه‌ته‌وه‌و قه‌ڵه‌مبازیان ئه‌نجامداوه‌. له‌ شاره‌كانی رۆژهه‌ڵاتیش (قاهیره‌، حه‌له‌ب، شام، ئه‌زمیر، ته‌برێز، ئه‌نتاكیا، به‌غداد، ئه‌سته‌مبۆڵ .. هتد) پێشكه‌وتنێكی هاوشێوه‌یان ئه‌نجامداوه‌. كاتێك شۆڕشی پیشه‌سازی وه‌ك گۆڕه‌پانی قازانج ده‌ركه‌وته‌ پێش، له‌ گواستنه‌وه‌ی ته‌واوی سه‌رمایه‌كه‌یان بۆ گۆڕه‌پانی پیشه‌سازی دره‌نگ نه‌كه‌وتن. هێنده‌ پێویستی به‌ روونكردنه‌وه‌ی هۆکاری ئەمە ناكات. چونكه‌ هه‌ر شوێنێك که‌ئاستی قازانج تێیدا به‌رز بێته‌وه‌، ئه‌و شوێنه‌یه‌ كه‌ سه‌رمایه‌ هێرشی بۆ ده‌کات‌. ئایا ئه‌مه‌ش ئه‌و پره‌نسیپه‌ نییه‌ كه‌ به‌ یاسای قازانج ناوده‌برێت؟

له‌ دۆخێكی به‌مجۆره‌دا؛ چۆن ده‌شێت گرنگی رۆڵی پاوانه‌كانی سه‌رمایه‌ی یه‌هوودی له‌ مۆدێرنیته‌دا بچووك بكرێته‌وه‌ یان جه‌ختی له‌سه‌ر نه‌كرێته‌وه‌؟ ئینجا ئه‌مه‌ مۆدێرنیته‌ی خاوه‌ن مۆركی سه‌رمایه‌داری بێت یان به‌ سیفه‌تی مۆدێرنیته‌ی سه‌رمایه‌داری پیشه‌سازی. ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ به‌ چه‌واشه‌كاریه‌كی ئه‌نقه‌ست و نه‌خشه‌ بۆ كێشراویش ناو نه‌برێت، به‌دڵنیاییه‌وه‌ ده‌شێت به‌ نابینایی ئایدیۆلۆژی ناوببرێت. كه‌چی لەراستیدا ئەم رۆڵە‌ سه‌باره‌ت به‌ یه‌هوودیه‌كان تاوانیش نییه‌. ده‌شێ‌ پاوانی بازرگانی و پیشه‌سازی له‌ هه‌ر جڤاتێكی نه‌ته‌وه‌یی، ئایینی و ئه‌تنیكیدا پێكبێت. ئه‌وه‌ی لێره‌دا گرنگه‌ رۆڵی ستراتیژی پاوانه‌ بازرگانی و پیشه‌سازیه‌كانی یه‌هوودیه‌كانه‌. هه‌ڵبه‌ته‌ فینانس به‌شێوه‌ی به‌رده‌وام – هه‌میشه‌ له‌ پاوانی یه‌هودیدا په‌یدابووه‌. وه‌ك بانگه‌شه‌ی بۆ ده‌كات خۆدزینه‌وه‌ی ئابووریناسی ـ سیاسی له‌ شیكاركردنی په‌یوه‌ندی پاوانه‌كانی فینانس، بازرگانی و پیشه‌سازی به‌گشتی له‌گه‌ڵ ئایدیۆلۆژیا (ده‌شێت لیبڕالیزم ته‌نیا له‌ چوارچێوه‌ی پڕوپاگه‌نده‌ جێگه‌ی باس بێت) به‌تایبه‌تیش لەگەڵ ئایدیۆلۆژیا میللیگه‌رایی، ئایینگەرایی، زانستگه‌رایی و ره‌گه‌زگه‌راییه‌كاندا سه‌رچاوه‌ی خۆی له‌ ئه‌ندێشه‌ی “ئۆبژه‌كتیفێتی” بوون ناگرێت. کاتێک ئابوریناسی – سیاسی ناسنامه‌ ئایینگه‌رایی، ره‌گه‌زگه‌رایی، میللیگه‌رایی و زانستگه‌راییه‌كانی سەرجەم پاوانەکان، به‌ پاوانه‌كانی ده‌سه‌ڵاتیشه‌وه‌،دەشارێتەوە بەمەش روونی دەکاتەوە کە نەک زانستێکی بابەتی نییە، بەڵکو زانستیش نییەو رۆڵی ئامرازێکی پڕوپاگەندەی ئایدیۆلۆژی دەبینێ. گرێدراوی په‌رده‌پۆشكردن و بێ‌ بایه‌خكردنی واقیعی به‌رجه‌سته‌و ژیانه‌ له‌ هه‌ستیارترین خاڵیدا.

پێگه‌ی ستراتیژی یه‌هوودیه‌كان له‌ سیسته‌می هه‌ژموونگه‌رایی چوار سه‌د ساڵه‌ی جیهاندا تا ئێستاش له‌میانه‌ی زیادبوونی بایه‌خ و گرنگیه‌كه‌ی له‌ پاوانه‌كانی بازرگانی، پیشه‌سازی، فینانس، میدیاو سه‌رمایه‌ی رۆشنبیریدا به‌رده‌وامه‌. تا ئه‌م دیارده‌یه‌ ده‌ستنیشان نه‌كرێت، به‌پێی پێویست ناتوانرێت هیچ كێشه‌یه‌ك شیكار (تیۆری) و چاره‌سه‌ر (زانستیانه‌)بكرێت، ئینجا ئه‌مه‌ جیهانی بێت یان خۆجێیی.

یه‌هودیه‌ت به‌و سیفه‌ته‌ی هێزی ستراتیژی ماددی و ستراتیژی ئایدیۆلۆژییه‌ له‌ ئاواكردنی مۆدێرنیته‌و ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌دا پێگه‌یه‌كی دیارتری هه‌یه‌. له‌كاتێكدا له‌رێگه‌ی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌وه‌ یەهودیەت ناوه‌ڕۆكه‌ سه‌رمایه‌دارییه‌ ره‌هاكه‌ی مۆدێرنیته‌ ئاشكرا ده‌كات و ئاوای ده‌كات، له‌میانه‌ی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌وه‌ به‌و سیفه‌ته‌ی دۆخی یه‌كگرتووی پاوانه‌كانی بازرگانی، فیانس، پیشه‌سازی و ده‌سه‌ڵاته‌، مۆدێرنیته‌ به‌رجه‌سته‌و مسۆگه‌ر ده‌كات. هه‌ڵبه‌ته‌ یه‌هودیەکان خوداوه‌ندی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ نین. به‌ڵام له‌سه‌رده‌می هۆزایه‌تیه‌وه‌ تا رۆژی ئه‌مڕۆمان، واتا له‌و دۆخه‌ی وەک ئاولەمە له‌ منداڵدانی دایكیدابوو تا ئه‌مڕۆ كه‌ گه‌وره‌بووه‌و به‌ته‌مه‌نی پیری و پووكانه‌وه‌ گه‌یشتووه‌ له‌ مه‌یدانی شاره‌زایی خۆیدا په‌ره‌ی پێداوه‌.

[1]  سه‌فاردیم یان سه‌فارد(Sephadim): یه‌هودییه‌ رۆژهه‌ڵاتیه‌كانن، بنه‌چه‌یان بۆ ئه‌و یه‌هودیانه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ له‌ سه‌ده‌كانی پازده‌هه‌م و شازده‌هه‌م له‌ ئیسپانیا و پورتوگال دوورخرانه‌وه‌، له‌ حه‌وزی ده‌ریای سپی ناوه‌ڕاست و به‌لقان و هه‌ندێك ناوچه‌ی دیكه‌ گیرسانه‌وه‌، به‌ تایبه‌تیش له‌ سه‌لانیك، ئه‌ستانه‌، ئه‌زمیر، ئه‌درنه‌، قاهیره‌ و ئێران(وەرگێڕ).

[2]  ئه‌شكینازیم یان ئه‌شكیناز(Ashkenazim): یه‌هودییه‌كانی رۆژئاوان. كۆن به‌وه‌ ناسرابوون كه‌ زمانی یه‌دیشی به‌كاردێنن، كه‌ له‌ شێوه‌ زارێكی كۆنی ئه‌ڵمانی پێكهاتبوو و كاریگه‌ری زمانی عیبری و زمانه‌ سلافیه‌كانی له‌سه‌ر هه‌بوو. ئه‌شكینازه‌كان زۆربه‌ی زۆری یه‌هودییه‌ هاوچه‌رخه‌كان پێكدێنن. به‌ پێی لێتوێژینه‌وه‌كان ده‌ستنیشان كراوه‌ كه‌ هه‌موویان سامی نین و بنه‌چه‌یان بۆ رۆژهه‌ڵاتی ناوین ناگه‌ڕێته‌وه‌، به‌ڵكو به‌ نه‌ژاد توركی ـ مه‌غۆلین. له‌ شاره‌ ئه‌وروپیه‌كانی وه‌ك لاهای، رۆتردام، هارلم، به‌ تایبه‌تیش له‌ ئه‌مستردام نیشته‌جێبوون(و).

[3]  ئه‌نجوومه‌نی كرستیانی كاسۆلیكی: مه‌به‌ست سێیه‌مین ئه‌نجوومه‌نی لاترانه‌ (Lateran Konsey) كه‌ له‌ ساڵی 1179 بڕیاری كۆكردنه‌وه‌ی یه‌هودیه‌كانی له‌گیتۆكاندا. هه‌روه‌ها بڕیاریاندا كه‌ په‌رستیاره‌ كرستیانه‌كان خزمه‌تی یه‌هودیه‌كان نه‌كه‌ن، ئه‌مه‌ش له‌ چوارچێوه‌ی هه‌ڵمه‌تێكی دژایه‌تیكردنی یه‌هودیه‌كان ده‌ستیان پێكردبوو، هۆكاره‌كانیشی ئابووری بوو، به‌ڵام له‌ ژێر ده‌مامكی ئایینیه‌وه‌ ئه‌نجامدرا(وەرگێڕ).

[4]  گیتۆكان (Getto): گه‌ڕه‌كی داخراون له‌ ناوچه‌ دووره‌ده‌سته‌كانی شار ئاواكراون. به‌ زۆره‌ملێیی یه‌هودییه‌كانی تێدا نیشته‌جێ‌ كراوه‌، بۆ ئه‌وه‌ی تێكه‌ڵ به‌ خه‌ڵكانی دیكه‌ نه‌بن. به‌ تایبه‌تیش له‌ سه‌رده‌می هیتله‌ر به‌ شێوه‌یه‌كی به‌ربڵاو جێبه‌جێ‌ كراوه‌(وەرگێڕ).

[5]  بزاوتی هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ دۆنمه‌  Sabatarianism: مه‌زهه‌بی یه‌هودییه‌ هه‌ڵگه‌ڕاوه‌كانه‌. ناوه‌كه‌ی بۆ دامه‌زرێنه‌ره‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌بتای تسفی (1626-1675)، كه‌ له‌ ساڵی 1648 خۆی به‌ مه‌سیح راگه‌یاند. دادگایی كرا، له‌ كاتی دادگایی كردن ئیسلامبوونی خۆی راگه‌یاند، بۆیه‌ سوڵتان محه‌مه‌دی چواره‌م لێی ده‌بورێت، به‌مجۆره‌ سه‌بتای ناوی خۆی كرد به‌ محه‌مه‌د عه‌زیز ئه‌فه‌ندی. به‌ هه‌ڵگه‌ڕاوه‌ ناوبران چونكه‌ له‌ رووخساردا خۆیان وه‌ك موسڵمان پیشانده‌ده‌ن، به‌ڵام له‌ ناوه‌ڕۆكدا یه‌هودین. ئه‌م ره‌وته‌ رۆڵێكی كاریگه‌ری له‌ رووخاندنی ده‌وڵه‌تی عوسمانی و ئاواكردنی كۆماردا بینی، له‌ ناو كۆمه‌ڵه‌ی ئیتیحاد و ته‌ره‌قیدا كاریگه‌ربوون(وەرگێڕ).

[6] ئه‌ستێر(Ester): ره‌مز و پارێزه‌ری یه‌هودیه‌كانه‌، پێغه‌مبه‌رێكه‌ و له‌ په‌رتووكی پیرۆزیشدا باسكراوه‌. به‌ زمانی هیندی به‌ واتای خانمه‌ بچكۆلانه‌كه‌ دێت، به‌ زمانی كوردیش واتای ئه‌ستێره‌یه‌. ئه‌ستێر ناوێكی دیكه‌ی عیبرانیشی هه‌یه‌(هه‌دسه‌) كه‌ به‌ واتای رووه‌كی رێحان دێت (وەرگێڕ).

[7]    سه‌لجوق به‌گی كوڕی ده‌قاق: دامه‌زرێنه‌ری ناوكی ده‌وڵه‌تی سه‌لجۆقی ده‌وروبه‌ری ساڵانی 1000 زایینی. وه‌ك باس ده‌كرێت چوار كوڕی هه‌بووه‌: میكایل، یونس، موسا و ئه‌رسه‌لان. تۆغرل به‌گی نه‌وه‌كه‌شی دامه‌زرێنه‌ره‌ راسته‌قینه‌كه‌ی ده‌وڵه‌تی سه‌لجۆقییه‌، كه‌ وڵاتی فارس و ئێراقی داگیركرد (وەرگێڕ).

[8]  وێرنه‌ر سۆمبارت (Werner Sombart): ئابوریزان و سۆسیۆلۆگێكی ئه‌ڵمانییه‌، له‌ به‌ناوبانگترین كۆمه‌ڵناسه‌كانی چاره‌گی یه‌كه‌می سه‌ده‌ی بیسته‌مه‌ (1863-1941). داكۆكی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كردووه‌ كه‌ ئابووری قۆناخێكی مێژووییه‌، بۆیه‌ ناشێت یاسای ئابووری گه‌ردوونی جێگای باس بێت. له‌ گرنگترین به‌رهه‌مه‌كانی: ئه‌شق و خۆشگوزه‌رانی و سه‌رمایه‌داری، روانگه‌ی جیهانی بۆ زانست و ئابوری، سه‌رمایه‌داری و یه‌هود. سومبارت به‌رگری له‌ زانستێكی ئابوری ده‌كات كه‌بنه‌ما مێژوویی ـ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان كۆڵه‌كه‌كه‌ی پێكبێنن (وەرگێڕ).

تاگه‌كان

بابه‌تی په‌یوه‌ندیدار

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

Back to top button
Close
Close
%d هاوشێوەی ئەم بلۆگەرانە: