وەرگێڕان

ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌، مۆدێرنیته‌و كۆنفیدڕالیزمی دیموكراتیك

عه‌بدوڵڵا ئۆجالان/په‌رتوكی ڕۆژهه‌لاتی ناوین 

له‌ توركییه‌وه‌: لوقمان عه‌بدوڵڵا

 

 

ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ به‌و سیفه‌ته‌ی سێیه‌مین و گرنگترین نابه‌رده‌وامی مۆدێرنیته‌یه‌ سه‌ره‌كیترین شێوه‌ی چالاكی و كرده‌یی ده‌ستبه‌سه‌رداگرتن و كۆڵۆنیكردنی كۆمه‌ڵگایه‌ له‌لایه‌ن سه‌رمایه‌داریه‌وه‌. له‌كاتێكدا لیبڕالیزم خۆی وه‌ك یه‌كگرتوویی (هه‌مووێتی) ئامانجه‌كان (كۆی بانگه‌شه‌كان) پێشكه‌ش ده‌كات، ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ش وه‌ك شێوه‌و فۆرمی سه‌ره‌كی ده‌سه‌ڵات واتادار ده‌بێت. ئه‌گه‌ر فۆرمی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ نه‌بێت ئه‌و فه‌تح و كۆڵۆنیكردنه‌ به‌رفراوانه‌ی ناوه‌وه‌و ده‌ره‌وه‌ ئه‌نجامگیر نابێت كه‌ كۆمه‌ڵگا له‌مێژووی خۆیدا دووچاری ‌هاتووه‌.

 دیسان ئه‌و بابه‌ته‌ی زانسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان زیاترین بێ‌نرخكردن، شێواندن و دۆگمای له‌باره‌وه‌ پێشخستووه‌ ده‌وڵەت ـ نه‌ته‌وه‌یه‌. تا ئێستاش زه‌حمه‌ته‌ بگوترێت كه‌ شیكارێكی به‌رفراوان له‌باره‌ی ده‌وڵه‌ته‌وه‌ كراوه‌. ته‌نانه‌ت ماركسیستێكی وه‌ك لینین یش كاتێك به‌ره‌و یه‌كێك له‌ گه‌وره‌ترین شۆڕشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانی مێژوو ده‌چێت، له‌ رزگاركردنی شیكاره‌كانی “كێشه‌ی ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵات” له‌ پێچكه‌ی ده‌وڵەت ـ نه‌ته‌وه‌ی مۆدێرنیته‌ سه‌ركه‌وتوو نابێت. جگه‌ له‌وه‌ی سه‌ركه‌وتوو نابێت، سه‌رباری سه‌رجه‌م ره‌خنه‌كانی، ته‌نانه‌ت وه‌رچه‌رخان و گۆڕینی سۆڤێته‌كان ــ رێكخستنه‌كانی كۆمه‌ڵگای دیموكراتی ــ بۆ ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌، وه‌ك قایمكردن و پته‌وكردنی شۆڕش هه‌ڵده‌سه‌نگێنێت. ده‌وڵەت ـ نه‌ته‌وه‌ی چین كه‌ ئه‌مڕۆ گه‌وره‌ترین خزمه‌ت به‌ سه‌رمایه‌داری جیهان ده‌كات نموونه‌یه‌كی گه‌وره‌ی هه‌مان هه‌ڵوێسته‌.

سه‌رباری ئه‌وه‌ی هه‌ڵوێستی ئه‌نتۆنی گیدنس سه‌باره‌ت به‌ یه‌كانه‌یی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ لایه‌نی واقیعیش له‌خۆوه‌ ده‌گرێت، به‌ڵام له‌باره‌ی په‌یوه‌ستبوونی زنجیریانه‌ی به‌ پاوانه‌كانی ده‌سه‌ڵاتی كه‌ڵه‌كه‌بووی مێژوو باسێكی زۆر ناته‌واوه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ به‌رگه‌كانی پێشووتری بەرگرینامەکەمدا به‌ به‌رفراوانی هه‌وڵی پێناسه‌كردنی ده‌وڵەت ـ نه‌ته‌وه‌مان دابوو، لێره‌دا دووباره‌ی ناكه‌مه‌وه‌. ته‌نیا له‌ گۆشه‌نیگای جیاوازه‌وه‌ بابه‌ته‌كه‌ رۆشن ده‌كه‌ینه‌وه‌، له‌ڕێگای ئه‌و ئه‌نجامانه‌ی به‌ده‌ستی دێنین باسه‌كه‌ تۆكمه‌تر ده‌كه‌ین.

به‌ر له‌ هه‌موو شتێك پێویسته‌ ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ وه‌ك گه‌وره‌ترین (به‌رزترین) فۆرم و شێوه‌ی ده‌سه‌ڵات بیری لێبكرێته‌وه‌. چونكه‌ هیچ شێوه‌یه‌كی ده‌وڵه‌ت هێنده‌ی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ (به‌ نه‌ته‌وه‌ی ـ ده‌وڵه‌ت ناو ببرێت ده‌شێ‌ راستتر بێت) چوارچێوه‌و ده‌سه‌ڵاتی به‌رفراوانی نییه‌. سه‌ره‌كیترین هۆكاری ئه‌مه‌ش، به‌ راده‌یه‌كی زیاده‌وه‌ وابه‌سته‌بوونی توێژی سه‌رووی چینی ناوینه‌ به‌ قۆناخ و پرۆسه‌ی تاكانه‌ییه‌وه‌. پێویسته‌ هیچ كاتێك ئه‌وه‌ له‌بیر نه‌كه‌ین كه‌ خودی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ سه‌رتاسه‌ر هه‌مووی پاوانه‌. چونكه‌ له‌ قۆناخی ده‌وڵەت ـ نه‌ته‌وه‌دا پاوانخوازی بازرگانی، پیشه‌سازی و فینانس لەگەڵ پاوانخوازی ده‌سه‌ڵات زۆرترین دۆخی رێككه‌وتنیان هه‌یه‌، تەنانەت پێشكه‌وتووترین یه‌كێتی كۆی پاوانه‌كان جێگای باسە‌. له‌م چوارچێوه‌یه‌دا پێویسته‌ وه‌ك به‌شێكی دانه‌بڕاوی پاوانی ده‌سه‌ڵات بیر له‌ پاوانی ئایدیۆلۆژی بكرێته‌وه‌.

یه‌كێك له‌و گۆڕه‌پانانه‌ی زانسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان زیاترین گفتوگۆی له‌باره‌وه‌ ده‌كات‌ پاوانه‌كانه‌. گرنگییه‌كی تایبه‌ت به‌وه‌ ده‌ده‌ن كه‌ ئامێره‌كان(ده‌زگاكان)ی ده‌سه‌ڵات له‌سه‌رووی ـ ئابووری ـ پاوانه‌كانی بازرگانی، پیشه‌سازی و فینانس جێگیر بكه‌ن. به‌مجۆره‌ ده‌خوازن به‌گشی ده‌سه‌ڵات، به‌تایبه‌تیش ده‌وڵه‌ت وه‌ك دیارده‌ی جیاوازتر له‌ دیارده‌ی پاوان پێشكه‌ش بكه‌ن. ئه‌مه‌ یه‌كێك له‌و خاڵه‌ سه‌ره‌كیانه‌یه‌ كه‌ زانسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانی په‌كخستووه‌و به‌ ناته‌واوی هێشتۆته‌وه‌. جیاوازی نێوان پاوانه‌كانی سه‌رووی ئابووری و پاوانه‌كانی ده‌سه‌ڵات ته‌نیا ده‌توانرێت له‌ چوارچێوه‌ی دابه‌شكردنی كاردا روون بكرێته‌وه‌. جگه‌ له‌مه‌ ئه‌و یه‌كێتی و یه‌كپارچه‌ییه‌ی نێوانیان مێژووییه‌و مسۆگه‌ره‌. ناچارم رسته‌یه‌كی فرناند براودل لێره‌دا باس بكه‌م كه‌ زۆر ‌كاریگه‌ره‌ به‌لامه‌وه‌. براودل ده‌ڵێت “ده‌سه‌ڵاتیش وه‌ك سه‌رمایه‌ كه‌ڵه‌كه‌ ده‌كرێت”. وه‌ك بڵێی به‌ یه‌كێتی نێوانیان گه‌یشتووه‌. وه‌ك ده‌زانرێت كه‌سایه‌تیه‌كی دانایه‌و له‌زۆر لایه‌نه‌وه‌ روونكردنه‌وه‌ی ده‌رهه‌ق به‌ بابه‌ته‌كه‌ كردووه‌.

 ده‌سه‌ڵات ته‌نیا وه‌كو سه‌رمایه‌ كه‌ڵه‌كه‌ ناكرێت، به‌ڵكو هه‌مان دۆخی هۆمۆژه‌ن، پاڵاوته‌و كه‌ڵه‌كه‌بووی مێژوویی سه‌رمایه‌ له‌ به‌رزترین ئاستدا هه‌یه‌. ئه‌گه‌ر به‌ پیتی گه‌وره‌ بینووسم: ده‌سه‌ڵات دۆخی سه‌رمایه‌یه‌كی هۆمۆژه‌ن و پاڵاوته‌یه‌ كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی مێژوویی كه‌ڵه‌كه‌ كراوه‌. ته‌واوی سه‌رمایه‌كانی دیكه‌ی سه‌رووی ئابووری به‌شێوه‌یه‌كی جیاوازتر كه‌ڵه‌كه‌ ده‌كرێت، له‌ دۆخی ده‌ستگۆڕكێ‌ و رێكخستنیدایه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌موویان له‌سه‌ره‌وه‌ی ئابوورین و ماهیه‌تی ده‌ست به‌سه‌رداگرتنی به‌ها كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان، به‌تایبه‌تیش زه‌وتكردنی (زه‌وتكردن = پاوان) زێده‌ ـ به‌هاكانی كۆمه‌ڵگایان هه‌یه‌ وه‌ك پاوان سه‌یر ده‌كرێن و واتادار ده‌كرێن. ئه‌گه‌ر قازانج به‌شێوه‌ی باج، خستنه‌كار یان تاڵانێكی زۆر ئاشكرابێت، ته‌واوی ئه‌و دزینه‌‌ی له‌ كۆمه‌ڵگا ده‌كرێت ماهیه‌تی پاوانی هه‌یه‌. له‌به‌ر ئه‌م هۆكاره‌ دەستەواژەی پاوان له‌ شوێنی خۆیدایەو پێویسته چاك ده‌ركی پێبكرێت.

 جیاوازی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ له‌مێژوودا، به‌شێوه‌یه‌كی تۆكمه‌ ته‌واوی ئه‌م پاوانانه‌ی له‌ چوارچێوه‌ی خۆیدا كردووه‌ به‌ یه‌ك. ده‌بێته‌ به‌رزترین یه‌كپارچه‌یی (یه‌كگرتوویی) سه‌رمایه‌و هێزی خۆیشی له‌م پێگه‌یه‌ وه‌رده‌گرێت. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌م پێگه‌یه‌شی بووه‌ به‌ به‌كاریگه‌رترین ئامرازی كه‌ڵه‌كه‌كردنی سه‌رمایه‌. كاتێك ئه‌و ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ی پارتی به‌لشه‌فیك ئاوایكردبوو دوای حه‌فتا ساڵ له‌ دامه‌زراندنی وه‌ك ته‌رمێكی زه‌به‌لاحی سه‌رمایه‌ی یه‌كگرتوو رووبه‌ڕوومان بوویه‌وه‌، بۆ هه‌مووشمان جێگای حه‌په‌سان بوو. كه‌چی كاتێك له‌ روانگه‌ی شیكاری ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ ته‌ماشای بابه‌ته‌كه‌ بكه‌ین، ئه‌م ره‌وشه‌ تا دواڕاده‌ مایه‌ی تێگه‌یشتنه‌. چونكه‌ رێكخستنی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌، قه‌دبڕترین دۆخ و نموونه‌ییترین رێكخستنی سه‌رمایه‌یه‌ به‌شێوه‌ی ده‌وڵه‌ت. تایبه‌تترین سه‌رمایه‌داری له‌ رێگای ده‌وڵەت ـ نه‌ته‌وه‌وه‌ رێكده‌خرێت نه‌ك سۆسیالیزم. چه‌نده‌ ده‌رفه‌ت هه‌یه‌ هێستر بكرێت به‌ ئه‌سپ، هێنده‌ ده‌شێت ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ بكرێت به‌ سۆسیالیست یان بە سۆسیالیست له‌ قه‌ڵه‌م بدرێت.

 سه‌رباری ئه‌مه‌ش له‌میانه‌ی دابڕاندنی له‌ فۆرمه‌ مێژووییه‌كانی دەوڵەتەوە ناتوانرێت تاكه‌نه‌یی ده‌وڵەت ـ نه‌ته‌وه‌ روونبكرێته‌وه‌. جیاوازییه‌كه‌ی له‌گه‌ڵ فۆڕمه‌ مێژووییه‌كانی ده‌وڵه‌تانی پێشووتر چه‌نده‌ پێشكه‌وتووش بێت، به‌ڵام دیسان ئه‌وه‌ی یه‌كلاییكه‌ره‌وه‌یه‌ كه‌ڵه‌كه‌بوونه‌ مێژووییه‌كه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌. با سه‌یرێكی ئینگلته‌را بكه‌ین كه‌ یه‌كه‌مین وڵاته‌ ده‌وڵەت ـ نه‌ته‌وه‌ی رێكخستووه‌: له‌ سه‌ره‌تاكانی سه‌ده‌ی شازده‌هه‌مدا ئینگلته‌را له‌ناو مه‌نگه‌نه‌ی ده‌سه‌ڵاتی ئیسپانیا، فه‌ره‌نساو نۆرمانه‌كاندا[1] بوو. ئه‌گه‌ر خۆی وه‌ك ده‌وڵەت ـ نه‌ته‌وه‌ رێكنه‌خات، ئه‌وا مه‌ترسی و هه‌ڕه‌شه‌كانی له‌ناوچوون زۆر ئاشكرایه‌. بۆخۆی سیسته‌مه‌كه‌ی پاشایه‌تییه‌، یه‌ك به‌دوای یه‌ك خانه‌دانه‌كان دێن و ده‌چن. ئابوورییه‌كه‌ی له‌لایه‌ن ئه‌و كۆچانه‌وه‌ ئاوا ده‌كرێت كه‌ له‌سه‌رده‌می نیولیتیكه‌وه‌ بۆ ئه‌وروپا له‌ ئارادایه‌. جیاوازیه‌كه‌ی لەگەڵ وڵاتانی دیكه‌ی ئه‌وروپا، له‌ بنه‌ڕه‌تدا هه‌ڵكه‌وته‌كه‌ی وه‌ك دوورگه‌یه‌كه‌. له‌رێگای پشتبه‌ستن به‌م هه‌لومه‌رجه‌ مێژوویی و به‌رجه‌ستانه‌ ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ی خۆی ئاواكرد. مێژوو به‌شێوه‌یه‌كی كۆنكرێتی و روون و ئاشكرا باس له‌م قۆناخه‌ ده‌كات كه‌ زیادبوونی هێزی سته‌رلین[2] و پاوانه‌ مه‌زنه‌كه‌ی به‌سه‌ر ئابوورییه‌وه‌ چۆن به‌یه‌كه‌وه‌ به‌ڕێوه‌چوو. هه‌روه‌ك ده‌زانرێت له‌پێناو هه‌ژموونگه‌راییەوە ئینگلتەرا هه‌نگاوی بۆ شۆڕشی پیشه‌سازی هاوێشت. كه‌واته‌ ئه‌گه‌ر پشتبەستن بە مێژووی ئینگلیز نەبێت، به‌تایبه‌تیش مێژووی خانه‌دانێتی و خانه‌دان به‌خۆی نه‌بێت، نه‌ك ته‌نیا ناشێ‌ ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ی ئینگلیز ئاوابكرێت، ئاشكرایه‌ كه‌ هه‌رگیز بیری لێناكرێته‌وه‌. به‌درێژایی مێژوو خانه‌دانێتی به‌رفراوانترین و درێژخایه‌نترین شێوه‌ی ده‌وڵه‌ته‌. تا ئێستاش ده‌ستبه‌رنه‌دانی ئینگلته‌را له‌ پایه‌و نمایشی خانه‌دانێتی گرێدراوی ئه‌م لایه‌نه‌ی مێژووه‌كه‌یه‌تی. دیموكراسی و كۆمارییه‌كان زۆر سنووردارن. ئیمپراتۆریه‌ته‌كان فۆرمێكی جیاوازترن. ئه‌گه‌ر كه‌ڵه‌كه‌بوونی ده‌سه‌ڵات نه‌بێت كه‌ به‌هه‌زاران ساڵ وه‌ك پاوانێكی پاڵاوته‌ هاتووه‌، به‌گشتی ده‌وڵه‌ت، به‌تایبه‌تیش ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌كان ئاوا ناكرێن.

زۆر كه‌م باسی په‌یوه‌ندی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ به‌ سه‌رچاوه‌ تیۆلۆژیه‌كانه‌وه‌ كراوه‌، به‌ڵام ئه‌م بابه‌ته‌ تا دواڕاده‌ گرنگه‌. كارل سمیت كاتێك ده‌ڵێت؛ سه‌رجه‌م دەستەواژە سیاسییه‌ هاوچه‌رخه‌كان سه‌رچاوه‌كه‌یان ئیلاهیات (خوداناسی)ـه‌، له‌ڕوانگه‌یه‌كه‌وه‌ راستی رۆشنكردۆته‌وه‌. هه‌ر كه‌سێك که‌خاوه‌ن قاڵبوونه‌وه‌یه‌كی وردی سۆسیۆلۆژیانه‌ بێت له‌ ده‌ستنیشانكردنی ئه‌و راستیه‌دا زه‌حمه‌تی نابینێت که‌ ئایین و سیمبۆڵی خوداوه‌ند كۆنترین شێوه‌ی ناسنامه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌. له‌وه‌ زیاتر كه‌ ئایین و خوداوه‌ند هه‌ر یه‌كه‌و ناسنامه‌یه‌كی وێناكراوی سیمبۆلی بن، پێویسته‌ وه‌ك پێداویستیه‌كی قۆناخی زهنیه‌تی خۆیان ده‌ركی پێبكرێت. وێناكردنی هاوبه‌ش له‌میانه‌ی دەستەواژە‌ پیرۆزه‌كانه‌وه‌ وه‌ك یه‌كێك له‌ رێگاكانی خۆ به‌ناسنامه‌كردنی کۆمەڵگا بینراوە، کۆمەڵگا ئەو بە ناسنامەبوونەی وەک رێگایەکی له‌سه‌رپێ‌ مانه‌وه‌ بینیوە. پیرۆزكردنی هه‌بوون و ژیانی كۆمه‌ڵگا له‌ ژێر ئیلاهیبووندا شاراوه‌یه‌. كاتێك به‌پێی قۆناخ جیابوونه‌وه‌ی نێوان ده‌سه‌ڵات و ده‌وڵه‌ت لەگەڵ كۆمه‌ڵگا له‌ناو پرۆسه‌كه‌دا خێرا ده‌بێت، پیرۆزی و ئیلاهیبوون له‌ دۆخی ناسنامه‌ی هاوبه‌شی ته‌واوی كۆمه‌ڵگا ده‌رده‌خرێت، ده‌كرێت به‌ موڵكی ده‌سه‌ڵاتداران و خاوه‌نه‌كانی ده‌وڵه‌ت. لێره‌دا هه‌ژموونگه‌رایی ئایدیۆلۆژی رۆڵێكی گرنگ ده‌بینێت. چونكه‌ بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ ده‌كرێت كه‌ خوداوه‌ند سه‌رچاوه‌ی ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵاته‌، لەو سۆنگەیه‌وە؛ به‌و سیفه‌ته‌ی خاوه‌نی ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵاتن، رێگای ئه‌وه‌ش ده‌كرێته‌وه‌ خۆیشیان به‌پیرۆزو ئیلاهی راگه‌یه‌نن. ئیتر گه‌یشتن به‌ ده‌سته‌واژه‌كانی پادشا ـ خوداوه‌ند و ده‌وڵه‌تی خوداوه‌ند زه‌حمه‌ت نییه‌. زاراوه‌كانی سێبه‌ری خوداو په‌یامبه‌ری خوداش یه‌ك به‌دوای یه‌كدا دێن و دره‌نگ ناكه‌ون.

هه‌رچه‌نده‌ دەستەواژەی ده‌وڵه‌تی عه‌لمانی خوازیاره‌ خۆی وەها پیشانبدات کە له‌ده‌ره‌وه‌ی ئه‌م پرۆسه‌یه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ راست نییه‌. عه‌لمانیه‌ت كه‌ پره‌نسیپی سه‌ره‌كی گروپه‌ ماسۆنییه‌ به‌ بنه‌چه‌ یه‌هوودیه‌كانه‌ كه‌ له‌كاریگه‌ری كڵیسا‌ ناڕه‌حه‌ت بوون، هه‌ڵبه‌ته‌ كاتێك به‌ سیفه‌تی جه‌مسه‌ری دژه‌ پره‌نسیپی رۆحانی تا راده‌یه‌كی مه‌زن سه‌رچاوه‌ی هه‌بوونی خۆی له‌م ژێدەرە‌ وه‌رده‌گرێت، ئه‌مه‌ پێویستیه‌كی سروشته‌كه‌یه‌تی. پێویسته‌ زۆر راشكاوانه‌ بڵێین، نه‌وه‌ك مه‌زنده‌ ده‌كرێت عه‌لمانیه‌ت هێنده‌ دونیایی ـ سكۆلاره‌، نه‌هێنده‌ی مه‌زه‌نده‌ش ده‌كرێت رۆحانیه‌تیش ئاخیره‌تییه‌. هه‌ر دوو زاراوه‌ش دونیایین، كۆمه‌ڵایه‌تین. دۆگما ئایینیه‌كانە کە جیاوازی نێوان هه‌ردووكیانی مه‌زن كردو‌وه‌.

له‌م سۆنگه‌وه‌؛ هه‌روه‌كو چۆن به‌درێژایی چاخه‌كان خه‌یاڵی ئیلاهیبوون وه‌ك سه‌رچاوه‌ی ده‌سه‌ڵات و ده‌وڵه‌ته‌كان له‌ ئارادا بووه‌، چاوه‌ڕوانی ده‌كرێت وه‌ك خۆی ره‌نگدانه‌وه‌ی له‌م سه‌رده‌مه‌شماندا هه‌بێت. ده‌وڵه‌تی هاوچه‌رخیش به‌م ره‌نگدانه‌وه‌ كاریگه‌ر بووه‌. به‌درێژایی مێژوو زاراوه‌كه‌ به‌مجۆره‌ شێلدراوه‌. دەستەواژەكانی ده‌وڵه‌تی عه‌لمانی ناكۆك و ئاڵۆزن.

له‌ مه‌زه‌نده‌كان زیاتر ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ به‌ دەستەواژە‌ ئیلاهیه‌كان باركراوه‌. به‌ڕاده‌یه‌ك وابه‌سته‌ی رێوڕه‌سمه‌كانی پیرۆزاندنه‌ كه‌ له‌هیچ قۆناخێكی مێژوودا نه‌بینراوه‌. دەستەواژه‌ی له‌ جۆری “نیشتیمان، ئاڵا، ناوەندێتی، سه‌ربه‌خۆیی، پیرۆزی، سروودی نەتەوەیی، چیرۆكه‌كانی قارەمانێتی” كه‌ پشتیان پێده‌به‌ستێت و وه‌ك سیمبۆل و ره‌مز هه‌ڵیبژاردوون، له‌ پادشا ـ خوداوه‌نده‌كان زیاتر خاوه‌ن پایه‌ی ئیلاهین‌. هیچ شێوه‌یه‌كی ده‌وڵه‌ت هێنده‌ی ده‌وڵەت ـ نه‌ته‌وه‌ به‌ قه‌ڵغانی ئایدیۆلۆژی، حقوقی، سیاسی، ئابووری و ئایینی په‌رده‌پۆش نه‌كراوه‌. هۆكاری سه‌ره‌كی ئەمە بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ رێچكه‌ی سه‌ره‌كی گوزەرانی ئه‌و بیرۆكراسییه‌ سڤیل ـ سه‌ربازیه‌یه‌ كه‌ زۆر قه‌ره‌باڵغ بووه‌. كورسیه‌كانی ده‌وڵه‌ت له‌ژێر بیرۆكراته‌كان ده‌ربخرێت (به‌ڕه‌ی ژێر پێیان ده‌ربخرێت) هه‌موویان وه‌ك ماسی له‌ ئاو ده‌رهێنراویان لێدێت. بۆ بیرۆكراسی ده‌وڵه‌ت مه‌سه‌له‌ی مان و نه‌مانه‌. گه‌یاندنی ده‌وڵه‌ت به‌ ئه‌وپه‌ڕگه‌ری پایه‌ی خوداوه‌ندێتی، له‌نزیكه‌وه‌ وابه‌سته‌ی ئه‌م خه‌سڵه‌ته‌ی بیرۆكراسییه‌. مۆدێرنیته‌ی سه‌رمایه‌داری له‌كاتێكدا هێنده‌ هه‌ڵوه‌سته‌ له‌سه‌ر ده‌وڵه‌ت ده‌كات و باوو باهۆز لەپێناویدا هه‌ڵده‌كات كه‌ له‌ هیچ مۆدێرنیته‌یه‌كی دیكه‌دا نه‌بینراوه‌، دیسان هۆكاره‌كه‌ی گۆڕانكاری بونیاده‌ چینایه‌تیه‌كه‌یه‌تی. پەیوەندی مۆدێرنیته‌، ده‌وڵەت ـ نه‌ته‌وه‌، به‌تایبه‌تیش پەیوەندیەکی نزیکی نێوان “یه‌کگرتوویی ـ ناوه‌ندێتی” و دەستەواژەی یه‌كێتی خوداوه‌نده‌وه‌ هه‌یه‌. هه‌روه‌كو چۆن له‌مێژوودا هەندێک لە هۆزو قه‌ومه‌كان به‌یه‌كه‌وه‌ لەگەڵ خوداوەندەکانیان له‌ناوده‌بران و له‌ناو هۆز یاخود قه‌ومی زاڵدا توێنراونه‌ته‌وه‌، خوداوه‌نده‌كه‌شیان له‌ناو خوداوه‌ندی هۆزو قه‌ومی زاڵدا توێنراونه‌ته‌وه‌. كاتێك له‌ میانه‌ی ئه‌م راستیه‌ سۆسیۆلۆژییه‌وه‌ ته‌ماشای زاراوه‌ی یه‌كێتی خوداوه‌ند بكه‌ین، ئه‌وا به‌شێوه‌یه‌كی ئاسانتر به‌ واتاكه‌ی ده‌گه‌ین. داگیركه‌ری و ئاسیمیلاسیۆن (تواندنه‌وه‌) له‌ خۆوه‌ ده‌گرێت.

مێژووی ناوه‌ندێتی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌كی زۆر خه‌ست ئیلاهییه‌. بێ‌ چه‌ككردنی ته‌واوی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ی له‌سروشته‌كه‌یدا هه‌یه‌و گواستنه‌وه‌ی سه‌رجه‌م پاوانی چه‌ك بۆ ده‌وڵه‌تی مۆدێرن، له‌كاتێكدا رێگا له‌پێش ناوه‌ندێتی ده‌وڵه‌ت ده‌كاته‌وه‌، له‌ناوه‌ڕۆكدا ئه‌وه‌ی رووده‌دات چه‌وسانه‌وه‌، داگیركاری و پاوانخوازێتیه‌كی سه‌رسووڕهێنه‌ره‌. تیۆریسیه‌نه‌كانی سه‌روه‌ری له‌سه‌رووی هەمووشیانه‌وه‌ هۆبزو ماكیافیلی كاتێك به‌ناوی زانستگه‌راییەوە ده‌وڵه‌تی مۆدێرن پێناسه‌ ده‌كه‌ن، گرنگترین خزمه‌ت پێشكه‌ش به‌ پاوانخوازێتی سه‌رمایه‌داری ده‌كه‌ن. هه‌روه‌ها له‌ژێر ناوی ئارامی كۆمه‌ڵگا كۆكردنه‌وه‌و چڕكردنه‌وه‌ی سه‌رجه‌م چه‌كه‌كان له‌ بونیادێكی تاكخوازدا، به‌ڕاده‌یه‌ك به‌واتای داماڵینی كۆمه‌ڵگا له‌ هێزه‌ سیاسیه‌كه‌ی، داماڵینی له‌ هه‌بوونه‌ ئابوورییه‌كه‌ی دێت كه‌ له‌ هیچ قۆناخێكی مێژوودا نه‌بینراوه‌. به‌گوێره‌ی ئه‌وه‌ی له‌دوا شیكاردا ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵات وه‌ك پاوانێك ده‌كه‌ونه‌ گه‌ڕ، له‌میانه‌ی ئه‌و هێزه‌ چه‌كدارانه‌ی به‌ده‌ستیانه‌وه‌ چڕبۆته‌وه‌ هیچ به‌هایه‌كی كۆمه‌ڵگا نامێنێت كه‌ به‌ده‌ستی نه‌هێنن. به‌و شێوه‌یه‌ی خوازیارن شێوه‌ به‌ كۆمه‌ڵگا ده‌ده‌ن، ئه‌وانەش‌ له‌ناوده‌به‌ن كه‌ خوازیاریان نین. له‌ راستیدا ئه‌وه‌ی له‌ مێژوودا روویداوه‌ له‌سه‌ر ئه‌م رێڕه‌وه‌ به‌ڕێوه‌چووه‌. لەو چوارچێوەیەشدا ژینۆسایدگەلێک روویداوە کە بە ئەقڵ و خەیاڵی مرۆڤدا نایەت.

ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ به‌و سیفه‌ته‌ی هاوبه‌شێتی سه‌رجه‌م پاوانه‌كانه‌ ته‌نیا به‌ ئاوابوون له‌سه‌ر بنه‌مای زه‌وتكردن، فه‌تحكردن و داگیركردنی كولتووری ماددی ناوه‌ستێت، به‌ڵكو له‌ تواندنه‌وه‌ی كولتووری مه‌عنه‌ویشدا رۆڵێكی دیاریكه‌ر ده‌بینێت. له‌ژێر ناوی كولتووری نه‌ته‌وه‌یی پێوانه‌و رێسای كولتووری ئه‌تنیكێك یان گڕوپێكی ئایینی ده‌سه‌ڵاتدار فه‌رمی ده‌كات، شه‌ڕ به‌رامبه‌ر ته‌واوی قه‌واره‌ كولتووریه‌كانی دیكه‌ راده‌گه‌یه‌نێت. له‌ژێر بانگه‌شه‌ی “زیانی بۆ یه‌كێتی نه‌ته‌وه‌یی هه‌یه‌” له‌رێگای توندوتیژی یان هاندانی ماددیه‌وه‌ كۆتایی به‌و زمان، كولتوور، نه‌ته‌وه‌، قه‌وم، ئایین و ئه‌تنیكانه‌ دێنێت كه‌ به‌هه‌زاران ساڵه‌ هه‌ن. چه‌ندین زمان، ئایین، مه‌زهه‌ب، ئه‌تنیك، خێڵ، قه‌وم و نه‌ته‌وه‌ به‌جۆرێك بوونه‌ قوربانی ئه‌م سیاسه‌ته‌، راستتر بوونه‌ قوربانی ژینۆساید كه‌ له‌هیچ قۆناخێكی دیكه‌ی مێژوودا رووینه‌داوه‌. به‌ به‌راورد به‌ ژینۆسایده‌ مه‌عنه‌ویی(کولتوری)ـه‌كان ژینۆسایدی ماددی (جه‌سته‌یی) زۆر که‌مه‌و وه‌کو ئه‌وه‌یه‌ که‌ گوێچکه‌ی حوشتر به‌ حوشتربه‌راورد بکه‌یت. لەمیانەی سه‌رشێتی چالاکی پیرۆزی ئافراندنی “یه‌كێتی نه‌ته‌وه‌یی” به‌های ئه‌و زمان و كولتوورانه‌ی به‌هه‌زاران ساڵ له‌ بێژنگ دراون و تا رۆژی ئه‌مڕۆمان هاتوون به‌یه‌كه‌وه‌ لەگەڵ گڕوپه‌كانیان كراونه‌ته‌ قوربانی.

چه‌مكی “نیشتیمان”ی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ زۆر به‌كێشه‌تره‌. ئه‌و سنووره‌ جوگرافیه‌ی لە هەرکام رێگاو رێبازەوە ده‌خرێته‌ ژێر فه‌رمانڕه‌وایی ده‌وڵه‌ت، واته‌ ده‌خرێته‌ ژێر پاوانی ده‌وڵه‌ت، وه‌ك “نیشتیمانی پیرۆز” وێنا ده‌كرێت. له‌راستیدا نیشتیمان كراوه‌ به‌ موڵكی هاوبه‌شی هاوپه‌یمانێتی پاوانه‌كان. ئه‌و سیسته‌مه‌ی له‌سه‌ری ئاوایان كردووه‌ داگیركاریه‌كه‌ زۆر له‌ داگیركاری كۆڵۆنییه‌ كۆنه‌كان قووڵتره‌. ئه‌گه‌ر جاران یه‌ك وڵاتی داگیركه‌ر هه‌بوو، به‌ڵام له‌ ده‌وڵەت ـ نه‌ته‌وه‌ی مۆدێرندا به‌ قه‌ده‌ر ژماره‌ی پاوانه‌كان جۆری داگیركاری له‌سه‌ر “نیشتیمانی پیرۆز”ی خۆی هه‌یه‌. وه‌ك چۆن گه‌له‌ كۆڵۆنیه‌كان بێ‌ چه‌ك كرابوون، گه‌لی “نیشتیمانی پیرۆزی”ش بێ‌ چه‌ك ده‌كرێت و به‌رامبه‌ر هه‌موو جۆره‌كانی چه‌وسانه‌وه‌ ده‌خرێنه‌ دۆخی بێ‌به‌رخودانی و ده‌سته‌مۆییه‌وه‌. سه‌رجه‌م پێكهاته‌كانی كولتووری ماددی و مه‌عنه‌وی له‌سه‌روویانه‌وه‌ هێزه‌كانی كار، دووچاری چه‌وسانه‌وه‌یه‌كی چه‌ند قاتی ده‌بنه‌وه‌. به‌جۆرێكی دیكه‌ ناتوانن پاوانه‌كانی بیرۆكراسی تێر بكه‌ن، كه‌ وه‌ك وه‌ره‌م گه‌وره‌بووه‌.

هه‌رچی دیبلۆماسی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌یه‌ له‌پێناو فەراهەمکردنی هه‌ماهه‌نگی لەگەڵ ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌كانی دیكه‌ (پاوانه‌ ده‌ره‌كیه‌كان) و به‌دواداچوونی كاروباری سیسته‌می ده‌وڵەت ـ نه‌ته‌وه‌كانی جیهان رێكده‌خرێت. ئه‌گه‌ر له‌ ده‌ره‌وه‌ لەلایەن ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌كانەوە دانی پێدانه‌نرێت مه‌حاڵه‌ تاكه‌ ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌یه‌كیش 24 كاتژمێر خۆی له‌سه‌ر پێ‌ رابگرێت. هۆكاری ئه‌مه‌ش له‌ لۆژیكی سیسته‌می سه‌رمایه‌داری جیهاندا شاراوه‌یه‌. ئه‌گه‌ر ره‌زامه‌ندی هێزی هه‌ژموونگه‌رایی نه‌بێت، هه‌بوونی هیچ ده‌وڵەت ـ نه‌ته‌وه‌یه‌ك سه‌قامگیرو هه‌میشه‌یی نابێت. چیرۆكی هه‌موویان له‌ ده‌فته‌ری هه‌ژمووندا نووسراوه‌. ئه‌وه‌ی له‌ رێساكان لابدات یان دووچاری چاره‌نووسه‌كه‌ی سه‌ددام ده‌كرێت، یان له‌ڕێگه‌ی گه‌مارۆ و ئابڵۆقه‌كانه‌وه‌ مایه‌پووچ ده‌كرێت و ده‌ڕووخێنرێت. شیمانه‌ ده‌كرێت هه‌ر ده‌وڵەت ـ نه‌ته‌وه‌یه‌ك باش ده‌زانێت له‌كاتی ئاواكردن یان دواتر ئه‌گه‌ر مۆڵەت و ره‌زامه‌ندی هێزی هه‌ژموونگه‌رایی نه‌بێت، هه‌بوونی هیچ ده‌وڵەت ـ نه‌ته‌وه‌یه‌ك هه‌میشه‌یی نابێت. ته‌نانه‌ت ده‌وڵه‌ته‌كانی یه‌كێتی سۆڤێت و چینیش له‌ده‌ره‌وه‌ی ئه‌م رێسایه‌ نه‌ماونه‌ته‌وه‌……..

 یه‌كێك له‌ خه‌سڵه‌ته‌ سه‌ره‌كیه‌كانی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌، بونیاده‌كه‌ی چه‌نده‌ی بڵێی به‌رامبه‌ر فره‌لایه‌نی و قه‌واره‌ سیاسیه‌ جیاوازه‌كان داخراوه‌. هۆكاری ئه‌مه‌ش ئاشكرایه‌و مایه‌ی تێگه‌یشتنه‌. چونكه‌ فره‌لایه‌نی و قه‌واره‌ سیاسیه‌ جیاوازه‌كان له‌ناو سنووره‌ دیاریكراوه‌كاندا ده‌بنه‌ كۆسپ له‌به‌رده‌م چه‌وسانه‌وه‌ی پاوانه‌كان. وه‌ك پێویستی سروشته‌كه‌ی كۆمه‌ڵگای ئه‌خلاقی و سیاسی پێكهاته‌یه‌كی سیاسی جیاوازه‌، به‌تایبه‌تیش ئه‌گه‌ر له‌میانه‌ی پێكهاته‌ سیاسیه‌ دیموكراتیه‌كانه‌وه‌ ببێته‌ خاوه‌ن هه‌بوون، تاڕاده‌یه‌كی مه‌زن مه‌یدانی پاوانخوازه‌كان بەرته‌سك ده‌بێته‌وه‌. هه‌روه‌ها هه‌بوونی سه‌روه‌ری، یه‌كپارچه‌یی وڵات و بونیادی ناوه‌ندی وه‌کو زاراوه‌ له‌م پێناوه‌دا دروستكراون. مه‌به‌ست دابه‌شنه‌كردنی به‌هاكانی وڵاته‌ لەگەڵ گه‌لی خۆی و گڕوپه‌كانی كۆمه‌ڵگا. ئه‌م بیانووه‌ رۆڵێكی سه‌ره‌كی له‌ له‌ناوبردنی كولتووری مه‌عنه‌ویشدا ده‌بینێت. سه‌رباری ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر بنه‌مای ئازادی و جیاوازیه‌كان فره‌لایه‌نی دیموكراتی سیاسی گونجاوترین رژێمی سیاسییه‌، به‌ڵام هەر چالاکیەکی گوایه‌ “یه‌كپارچه‌یی وڵات و رژێمه‌كه‌ی ده‌خاته‌ مه‌ترسیه‌وه‌”. بەم ئاراستەیە بێت وه‌ك بۆچوون و چالاكیه‌كی ده‌ره‌وه‌ی یاسا پیشانده‌درێت.

ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ له‌میانه‌ی ناسنامه‌ی نه‌ته‌وه‌په‌رستیه‌وه‌ كه‌ هه‌ره‌ زێده‌ به‌كاریدێنێت، له‌وانه‌یه‌ له‌مێژوودا به‌كرێگیراوترین نوێنه‌ری هێزی هه‌ژموونگه‌رایی بووبێت. واته‌ له‌ژێر كراسی میللیگه‌راییدا دڵسۆزترین به‌كرێگیراوی سیسته‌می سه‌رمایه‌دارییه‌. هیچ ده‌زگاو دامه‌زراوه‌یه‌ك هێنده‌ی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ وابه‌سته‌و خزمه‌تكاری هێزی هه‌ژموونگه‌رایی، هێزی ناوه‌ندی سه‌رمایه‌داری جیهان نییه‌. به‌هۆی ئه‌م كاراكته‌ره‌یانه‌وه‌ داگیركاری ناوخۆن. ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌یه‌ك چه‌نده‌ بانگه‌شه‌ی میللیگه‌رایی بكات، واتا به‌و راده‌یه‌ خزمه‌تی هه‌ژموونگه‌رایی سیسته‌می جیهان ده‌كات. ئه‌و ده‌وڵه‌تگه‌راییه‌ی ــ نه‌ته‌وه‌ كه‌ چوار سه‌د ساڵه‌ هێزی هه‌ژموونگه‌رایی به‌ بایه‌خه‌وه‌ ئاماده‌ی ده‌كات، شێوه‌ی پێده‌دات و به‌ده‌ستی خۆی كردوویه‌تی به‌ سیسته‌م، ئه‌گه‌ر به‌ میللیگه‌راترین ده‌وڵه‌ت له‌ قه‌ڵه‌م بدرێت واته‌ هیچ شتێك له‌ شه‌ڕه‌كانی هێزی هه‌ژموونگه‌رایی سیسته‌می سه‌رمایه‌داری جیهانی تێنه‌گه‌یشتوون.

كاتێك دەستەواژەی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ شیكار ده‌كرێت، گرنگه‌ لەگەڵ هه‌ندێك بابه‌تی دیكه‌ تێكه‌ڵ نه‌كرێت و ئه‌نجامی چه‌وت به‌ده‌ست نه‌هێنرێت. به‌ر له‌ هه‌موو شتێك پێویسته‌ زاراوه‌ی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ باش پێناسه‌ بكرێت. له‌ مێژوودا ده‌وڵه‌ت خۆی وه‌ك رێكخراوێك پێناسه‌ ده‌كرد كه‌ ته‌نیا به‌ ئه‌ندامه‌ به‌شداربووه‌كانیه‌وه‌ سنوورداره‌. واتا به‌ سیفه‌تی كادیرانی ده‌وڵه‌ت ناچاربوون یه‌كتری په‌سه‌ند بكه‌ن، ئیقناع، شكۆدار، ره‌سه‌ن و ته‌نانه‌ت یه‌كتری به‌ ئیلاهی (پیرۆز) بكه‌ن. به‌ڵام لەگەڵ ده‌ركه‌وتنی ده‌وڵەت ـ نه‌ته‌وه‌ ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ گۆڕاوه‌. ئیتر به‌دۆخێك گه‌یشتووه‌ خۆی وه‌ك گه‌وره‌یی خوداوه‌ندی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌، شكۆداری و پیرۆزیه‌كه‌ی پێشكه‌ش بكات، ئه‌مجاره‌ ته‌نیا به‌ ئیقناع كردنی كادیرانی ده‌وڵه‌ته‌وه‌ نه‌وه‌ستا، به‌ڵكو به‌سه‌ر ته‌واوی كۆمه‌ڵگادا گشتگیریكرد كه‌ له‌ تاکە به‌ناو هاوڵاتیه‌كانی پێكدێت. وه‌ك بڵێی سه‌رجه‌می كۆمه‌ڵگا له‌ناو بۆته‌ی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌دا تواوه‌ته‌وه‌. ئه‌مه‌ ئه‌و بوویه‌ره‌یه‌ كه‌ به‌ زیندانیكردن له‌ناو قه‌فه‌سی ئاسنین ناو ده‌برێت. ئه‌گه‌ر ئه‌م راستییه‌ ده‌ركی پێنه‌كرێت، تێگه‌یشتنی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌و مۆدێرنیته‌ مه‌حاڵه‌. ئه‌و فاكته‌رانه‌ی تێگه‌یشتنێكی راست سه‌باره‌ت به‌ ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ ئاسته‌م ده‌كه‌ن، یه‌كه‌میان؛ به‌یه‌كه‌وه‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌یه‌ لەگەڵ كۆمار و دیموكراسی. هه‌روه‌ك چۆن ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ كۆمار نییه‌، به‌ڵكو له‌ میانه‌ی دژایه‌تیكردنی فه‌لسه‌فه‌ی كۆمار، دامه‌زراوو میكانیزمه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی به‌ره‌و پێشه‌وه‌چووه‌. ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ واتای نكوڵیكردنه‌ له‌ كۆمار. ئه‌و بۆچوونه‌ی ده‌ڵێت: “ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ی ناوه‌ندی نه‌بێت، دیموكراسی و سۆسیالیزم نابێت” كه‌ تا ئێستا له‌ ره‌وتی چه‌پدا ‌خاوه‌ن كاریگه‌رییه‌و به‌ درێژایی 150 ساڵ بۆچوونی فه‌رمی چه‌پی سۆسیالیزمی بونیادنراو بوو، خۆ فریودانێكی مه‌ترسیداره‌. ئه‌نجامه‌ مه‌ترسیداره‌كانی ئه‌مانه‌، به‌تایبه‌تی له‌ ئه‌ڵمانیا، له‌میانه‌ی له‌ناوبردنی چه‌ندین سۆسیالیست و دیموكراته‌وه‌ بینرا، له‌سه‌رووشیانه‌وه‌ رۆزا لوكسه‌مبۆرگ، هه‌روه‌ها له‌ هه‌ره‌سهێنانی سیسته‌می سۆسیالیزمی بونیادنراویشدا بینرا. هیچ فریودان و خه‌ڵه‌تاندنێك تا ئه‌م ڕاده‌یه‌ زیانی به‌ سۆسیالیزم و دیموكراسی نه‌گه‌یاندووه‌. كۆمارو دیموكراسی ته‌نیا له‌ میانه‌ی قه‌واره‌ فره‌لایه‌نه‌كانی سیاسه‌تی دیموكراتیانه‌وه‌ به‌رامبه‌ر پاوانخوازێتی ده‌وڵه‌ت – نه‌ته‌وه‌ به‌واتا راسته‌قینه‌كه‌ی خۆیان ده‌گه‌ن. ته‌نیا ئه‌و كاته‌ له‌میانه‌ی سیسته‌مێكی فره‌لایه‌نی سیاسه‌تی دیموكراتی كۆماری دیموكراتی نیشتیمانپه‌روه‌ریه‌كی واتادارو پێكه‌وه‌ژیان له‌ناو جیاوازیه‌كاندا به‌دیدێت.

 له‌ هه‌لومه‌رجه‌كانی رۆژگاری ئه‌مڕۆماندا كه‌ پاوانه‌كانی سه‌رمایه‌ی فینانسی جیهانگیری به‌دوای هه‌ژموونگه‌راییه‌وه‌ن وه‌ك ده‌بینرێت خوازیارن ئه‌و ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وانه‌ی ستاتۆی كۆنیان هه‌یه‌ سه‌رله‌نوێ‌ ئاوایان بكه‌نه‌وه‌. ئه‌گه‌ر ئه‌م مه‌یله‌ی نیولیبڕالیزم ئامانجی جیاوازیشی هه‌بێت (به‌تایبه‌تیش ده‌مامكه‌ فریوده‌ره‌كه‌ی دیموكراسی) مایه‌ی تێگه‌یشتنه‌. له‌ زۆر لایه‌نه‌وه‌ پاوانی نه‌ته‌وه‌یی ناتوانێت له‌گه‌ڵ پاوانی جیهانگیری بگونجێت، ناتوانێت پێویستیه‌كانی سیاسه‌تی جیهانگیری جێبه‌جێ‌ بكات و بەخێرایی پراکتیزەیان بکات. له‌م سۆنگه‌یه‌وه‌؛ هۆكاری بنبه‌ستبوونی به‌رده‌م كامڵبوونی سیسته‌مه‌. واته‌ هەوڵەکانی سه‌رله‌نوێ‌ ئاواكردنه‌وه‌ له‌پێناو له‌ناوبردنی ده‌وڵەت ـ نه‌ته‌وه‌دا نییه‌، به‌ڵكو به‌ ئامانجی گوێڕایه‌ڵی كردنێتی بۆ داخوازییه‌ نوێیه‌كانی سه‌رمایه‌داری فینانسی هه‌ژموونگه‌رایی جیهانگیری.

 ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ هیچ دوودڵیه‌ك له‌و هه‌ژموونه‌ ئایدیۆلۆژییه‌ ناكات كه‌ له‌ناو كۆمه‌ڵگادا بڵاوی كردۆته‌وه‌و بێ‌ سڵه‌مینه‌وه‌ هه‌ر چوار فۆرمه‌ سه‌ره‌كییه‌ ئایدیۆلۆژیه‌كه‌ به‌شێوه‌ی ئاوێتەگەری له‌ناو یه‌كدا به‌كاردێنێت. میللیگه‌رایی كه‌ فۆرمی سه‌ره‌كی ئایدیۆلۆژیای ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌یه‌ ته‌واو به‌ ناوه‌ڕۆكێكی ئایینی گه‌یه‌ندراوه‌. ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ چه‌نده‌ مۆدێرنیته‌یه‌كی سه‌رمایه‌داری بێت، به‌و راده‌یه‌ میللیگه‌رایش ئایینێكی مۆدێرنیته‌یه‌. به‌ سیفه‌تی ئایینی كۆمه‌ڵایه‌تی فه‌لسه‌فه‌ی پۆزێتیفیست ئاماده‌كراوه‌. به‌و سیفه‌ته‌ی نیشتیمانپه‌روه‌ری سروشتی كۆمه‌ڵگایه‌، پێویسته‌ وه‌ك دژی كۆمه‌ڵگای نه‌ته‌وه‌پەرستی ببینرێت و بیری لێبكرێته‌وه‌. له‌م چوارچێوه‌یه‌دا میللیگه‌رایی ئایدیۆلۆژیایه‌كه‌ له‌ به‌رزترین ئاستدا دژی نه‌ته‌وه‌یه‌. كاتێك میللیگه‌رایی نه‌ته‌وه‌ ـ كه‌ دیارده‌یه‌كی دیموكراتیكه‌ ـ ده‌خاته‌ ژێر هه‌ژموونگه‌رایی ئایدیۆلۆژیای سه‌رمایه‌داری، گه‌وره‌ترین خزمه‌ت به‌ پاوانه‌كانی چه‌وساندنه‌وه‌ ده‌كات. به‌مجۆره‌ سه‌رجه‌م نه‌ته‌وه‌ ده‌كات به‌ موڵكی هاوبه‌شی ئه‌و پاوانانه‌ی له‌ دۆخی رێككه‌وتندان (پاوانه‌كانی ده‌سه‌ڵات، فینانس، پیشه‌سازی و بازرگانی). ئه‌م ئه‌ركه‌ش به‌تایبه‌ت له‌ ژێر كراسی ئایینی میللیگه‌رایی پۆزێتیفیست جێبه‌جێ‌ ده‌كات.

 ئه‌گه‌ر له‌م لایه‌نه‌وه‌ وه‌ك ناكۆكیش دیار بێت، به‌ڵام میللیگه‌رایی به‌و سیفه‌ته‌ی ئایینی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌یه‌، له‌ دۆخی دوو دیارده‌دا خۆی ده‌خاته‌ روو كه‌ له‌ بناخه‌دا هه‌مان شتن. یه‌كه‌میان؛ به‌شێوه‌ی خوداوه‌ندێتی “ده‌وڵه‌تی ناوه‌ندی” یه‌. به‌و سیفه‌ته‌ی ده‌وڵه‌تی تاكه‌ خوداوه‌نده‌، له‌ناو نه‌ته‌وه‌دا زۆر هه‌ستیاره‌. ئه‌م شێوه‌یه‌ی تاكه‌ خوداوه‌ند له‌ گۆڕه‌پانی نێو ده‌وڵه‌تیدا، به‌شێوه‌ی هه‌ژموونگه‌رایی سوپه‌ر ره‌نگده‌داته‌وه‌. (جۆرج ده‌بڵیو بۆشی سه‌رۆكی هه‌ژموونگه‌رایی سوپه‌ر كاتێك ده‌ڵێت به‌ناوی خوداوه‌ند ئه‌ركدار كراوم، به‌ڵگه‌ی ئه‌م راستیه‌یه‌). به‌ گوته‌ی هیگل هه‌ژموونگه‌رایی سوپه‌ر “دۆخی به‌ڕێوه‌چوونی خوداوه‌نده‌ له‌سه‌ر زه‌وی” (گه‌رچی له‌ قۆناخی خۆیدا ئه‌م ده‌سته‌واژه‌ی سه‌باره‌ت به‌ ناپلیۆن و فه‌ره‌نسا به‌كارهێنابوو). دووه‌میان؛ هه‌ر ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌یه‌ك بتی نه‌ته‌وه‌ی هه‌ژموونگه‌رایی سوپه‌ره‌ كه‌ سیفه‌تی خوداوه‌ندێتی به‌ده‌ستهێناوه‌. كاتێك به‌مشێوه‌یه‌ خۆی زیاد ده‌كات، به‌واتای پارچه‌كردنی یه‌كێتیه‌كه‌ی و گوزه‌ركردن بۆ سیسته‌می فره‌خوداوه‌ندی نایه‌ت، به‌ڵكو به‌ واتای زیادكردنی بته‌كان دێت. سه‌رچاوه‌ فه‌لسه‌فیه‌كه‌ی ئه‌مه‌ش پۆزێتیڤیزمه‌. واته‌ دووه‌مین ئایدیۆلۆژیای ئاوێتەگەری ده‌وڵەت ـ نه‌ته‌وه‌ زانستگه‌رایی پۆزێتیڤیسته‌. نزیكترین سه‌رچاوه‌ی ئایدیۆلۆژییه‌ بۆ میللیگه‌رایی. هه‌ر دووكیان یه‌كتر تێرده‌كه‌ن و كار له‌یه‌كتر ده‌كه‌ن. خودی دامه‌زرێنه‌ره‌كه‌ی ئۆگست كۆمته‌ ویستبووی پۆزێتیڤیزم وه‌ك ئایینێكی گه‌ردوونی سكۆلار ئاوا بكات. به‌ڵام به‌قه‌ده‌ر ماركسیزم جێگیر نه‌بوو. دیسان له‌ پێگه‌ی سه‌ره‌كیترین ئایینی عه‌لمانیه‌تدایه‌. سه‌رباری ئه‌وه‌ی بانگه‌شه‌ی دژایه‌تیكردنی ده‌كرد، به‌ڵام كاتێك نیچه‌ له‌جێگای خۆیدا ئامانج ده‌پێكێت و پۆزێتیڤیزم (کە خۆی بە دژە میتافیزیک دادەنێت) وه‌ك قه‌به‌ترین میتافیزیكی تاڵانكار هه‌ڵده‌سه‌نگێنێت، چه‌سپاندنێكی گرنگ ده‌كات. به‌و سیفه‌ته‌ی یه‌كێك له‌ بەرهەمە ئایدیۆلۆژیه‌كانی گلێنه‌ی چاوی مۆدێرنیته‌یه‌، له‌ پێگه‌ی ئایدیۆلۆژیایه‌كی هه‌ژموونگه‌رادایه‌ كه‌ هه‌ره‌ زێده‌ زانستی كۆمه‌ڵایه‌تی چه‌واشه‌و نابیناكردووه‌، كردووێتی به‌ بت.

 هه‌روه‌ها وه‌ك دۆخی زانست (زانستگه‌رایی) پۆزێتیڤیزمیش فه‌لسه‌فه‌ی قه‌به‌ترین دیارده‌گه‌راییه‌. دیارده‌ دیمه‌نی راستییه‌، به‌ڵام له‌ پۆزیتیفیزمدا دیاردە خودی راستییه‌، له‌م سۆنگه‌وه‌؛ هه‌ر شتێكی دیارده‌ نه‌بێت واقیعی نییه‌. له‌ڕێگای فیزیای كوانته‌م، ئه‌ستێره‌ناسی و بایۆلۆژی، ته‌نانه‌ت له‌ خودی گه‌وهه‌ری هزریشه‌وه‌ ئاگادارین و ده‌زانین كه‌ راستی زیاتر له‌و جیهانانه‌دا جێگای باسه‌ كه‌ له‌ودیوی بوویه‌ره‌ بینراوه‌كانه‌وه‌ رووده‌ده‌ن. له‌ په‌یوه‌ندی نێوان چاودێرو چاودێریكراودا راستی (حه‌قیقه‌ت) به‌ ماهیه‌تێكی هێنده‌ نهێنی گه‌یشتووه‌ كه‌ ناكه‌وێته‌ ناو هیچ پێوانه‌و پێناسه‌یه‌كی فیزیاوه‌. به‌و سیفه‌ته‌ی نكوڵیكردنی ئه‌م قووڵاییه‌یه‌، پۆزێتیڤیزمیش هه‌ره‌ زێده‌ به‌ بتگه‌رایی (پاگانیزم)ی چاخی یه‌كه‌م ده‌چێت. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی وه‌ك دیارده‌ بتیش دیمه‌نی هه‌یه‌، په‌یوه‌ندی هاوبه‌شی نێوان پاگانیزم و پۆزێتیڤیزم پیشانده‌دات. له‌به‌ر ئه‌م هۆكاره‌شه‌ سه‌رجه‌م ئه‌و زیهنانه‌ی له‌ناو ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ به‌ ئایینی میللیگه‌رایی شۆراونه‌ته‌وه‌ جیهان به‌دیمه‌ن و رووخسار (دیارده‌)ی ساده‌ داده‌نێن، وه‌ك جۆرێك له‌ جۆره‌كانی په‌رستن ده‌ركی پێده‌كه‌ن. ئاڵووده‌بوونی كۆمه‌ڵگای به‌كاربردن به‌ “ئۆبژه‌ (شتوومه‌ك)” خودی ئه‌م په‌رستنه‌یه‌. له‌م لایه‌نه‌وه‌ شێوه‌گرتنی كۆمه‌ڵگای به‌كاربردن وه‌ك به‌رهه‌مێكی ناوه‌نده‌كانی ده‌وڵەت ـ نه‌ته‌وه‌ تا دواڕاده‌ گرنگه‌و مایه‌ی تێگه‌یشتنه‌. به‌مجۆره‌ له‌لایه‌كه‌وه‌ سه‌رجه‌م تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگا وه‌ك دیلی كاڵا (له‌ ده‌وڵەت ـ نه‌ته‌وه‌ و كۆمه‌ڵگای به‌كاربردن كاڵا ته‌واو كراوه‌ به‌ بت) و به‌كاربه‌ری زێده‌ڕۆ ده‌رفه‌تی قازانجی هه‌ره‌ زۆر پێشكه‌ش به‌ پاوانه‌كانی سه‌رمایه‌داری ده‌كه‌ن، له‌لایه‌كه‌ی دیكه‌شه‌وه‌ له‌ڕێگای به‌كاربردنه‌وه‌ كه‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كانی دیمه‌نی ئایینی به‌ده‌ستهێناوه‌ كۆمه‌ڵگا دیل كراوه‌، ئه‌م كۆمه‌ڵگایه‌ش ده‌خرێته‌ ره‌وشێكی گوێڕایه‌ڵ (ماڵیكراو) و ئاسیمیله‌ كراو كه‌ به‌ ئاسانترین شێوه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌برێت. ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ی گیرۆده‌ی زیهنێكی میللیگه‌رایی مه‌ترسیدارو دروشمدان (هوتافات) هاتووه‌ به‌شێوه‌یه‌كی زۆر روون و ئاشكرا گوزارشت له‌م راستییه‌ ده‌كات.

 سێیه‌مین فۆرمی گرنگی ئایدیۆلۆژی ره‌گه‌زپه‌رستی كۆمه‌ڵایه‌تی (کۆمەڵگا)یه‌. به‌درێژایی مێژوو ره‌گه‌ز(گه‌رایی) په‌رستی ئه‌و چه‌كه‌ بووه‌ كه‌ هه‌ره‌ زێده‌ له‌لایه‌ن سیسته‌مه‌كانی شارستانیه‌ته‌وه‌ دژی كۆمه‌ڵگای ئه‌خلاقی و سیاسی به‌كارهێنراوه. كۆڵۆنیكردنی ژن بۆ زۆر ئامانجی جۆراوجۆر به‌كاریگه‌رترین نموونه‌ی ئه‌م باسه‌یه‌. ژن وه‌چه ‌ده‌خاته‌وه‌، كرێكاری بێ‌ كرێیه‌، خاوه‌نی به‌ په‌ژاره‌ترین و سه‌ختترین كاره‌و گوێڕایه‌ڵترین كۆیله‌یه‌. هه‌روه‌ها له‌دۆخی ئۆبژه‌ی هه‌میشه‌ییكردنی ئاره‌زووی زایه‌ندیدایه‌. ئامرازی ریكلامه‌. به‌نرخترین كاڵایه‌، بگره‌ شاژنی گشت كاڵاكانه‌. وه‌ك ئامرازی لاقه‌كردنی به‌رده‌وامی پیاو دیمه‌نی ئه‌و كارگه‌یه‌ ده‌دات كه‌ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی ده‌سته‌به‌ر ده‌كات. وه‌ك ئۆبژه‌ی جوانی، دەنگ خۆشی و رازانه‌وه‌ له‌ بواری مه‌عنه‌ویه‌وه‌ درێژه‌پێده‌ری كۆمه‌ڵگای پیاوسالارییه‌. له‌ناو ئه‌و كۆمه‌ڵگا پیاوسالارییه‌ی له‌ بونیادی ده‌وڵه‌ت ــ نه‌ته‌وه‌دا هه‌یه‌ به‌ڕاده‌یه‌كی هه‌ره‌ به‌رز له‌م لایه‌نانه‌وه‌ ژن به‌م پێگه‌ داڕووخاوه‌ ده‌گات. چونكه‌ خه‌یاڵی (وێنا)ی ژن له‌ كۆمه‌ڵگای ده‌وڵه‌ت ــ نه‌ته‌وه‌ به‌ سیفه‌تی خوداوه‌ند (وێناو ناسنامه‌ی هاوبه‌شی ژن) له‌ رووخساردا ئامرازو كه‌ره‌سته‌یه‌كی عیباده‌ته‌. به‌ڵام سیفه‌تی خوداوه‌نده‌ ژن “ئیلاهه‌” لێره‌دا به‌ واتای سۆزانیخانه‌ (ماڵی گشتی)و سووكایه‌تی پێكردن دێت. ژن به‌ سیفه‌تی ئیلاهه‌، ئه‌و ژنه‌یه‌ كه‌ هه‌ره‌ زێده‌ دووچاری سووكایه‌تی پێكردن هاتووه‌و بچووك خراوه‌. له‌كاتێكدا ره‌گه‌زپه‌رستی كۆمه‌ڵگای ده‌وڵەت ـ نه‌ته‌وه‌ له‌لایه‌كه‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌كی زێده‌ڕۆو له‌ به‌رزترین ئاستدا پیاو ده‌كات به‌ ده‌سه‌ڵاتدار، (هه‌ر پیاوێكی باڵاده‌ست به‌شێوه‌یه‌كی داپۆشراو په‌یوه‌ندی زایه‌ندی به‌واتای “ئیشی قه‌حبه‌كه‌م ته‌واو كرد”،”خراپم کرد (زاڵبووم)”له‌مێشكیدا جێگیر ده‌كات) له‌كه‌سایه‌تی ژندا كۆمه‌ڵگا ده‌خاته‌ دۆخی كه‌وتووترین كۆڵۆنیه‌وه‌، له‌م چوارچێوه‌یه‌دا له‌ ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌دا ژن له‌ دۆخی زه‌حمه‌تترین كۆڵۆنی نه‌ته‌وه‌ی كۆمه‌ڵگای مێژووییدایه‌!

 ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ به‌و سیفه‌ته‌ی نه‌ریتی به‌ر له‌ مۆدێرنیته‌یه‌ له‌ به‌كارهێنانی ئایین و ئایدیۆلۆژیای میللیگه‌رایی له‌ناو یه‌كتردا دواناكه‌وێت. هۆكاری ئه‌مه‌ش، هێزه‌ به‌كاریگه‌ره‌كه‌ی ئایینه‌ له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگاكان كه‌ تا رۆژی ئه‌مڕۆشمان هاتووه‌. سه‌باره‌ت به‌م بابه‌ته‌ به‌تایبه‌تی ئیسلام زۆر زیندووه‌. به‌ڵام له‌میانه‌ی به‌كارهێنانی له‌لایه‌ن مۆدێرنیته‌وه‌ چیتر نه‌ریتی ئایینی، ئایینی جاران نییه‌. ئه‌گه‌ر به‌ دۆخی رادیكاڵ یان میانڕه‌وی بێت، ئه‌و ئایینه‌ی له‌لایه‌ن مۆدێرنیته‌و ده‌وڵەت ـ نه‌ته‌وه‌وه‌ به‌كارده‌هێنرێت، له‌ رۆڵه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ راسته‌قینه‌كه‌ی (رۆڵه‌ گه‌وره‌كه‌ی له‌ كۆمه‌ڵگای ئه‌خلاقی و سیاسی) خۆی دابڕێنراوه‌و به‌دۆخێكی خه‌سێنراوی پێشكه‌ش ده‌كرێت. رۆڵه‌كه‌ی له‌ناو كۆمه‌ڵگادا له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و پێوانه‌دایه‌ كه‌ ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ مۆڵه‌تی پێداوه‌. كۆسپی دژواری له‌پێش داده‌نرێت تا رۆڵه‌ ئه‌رێنیه‌كه‌ی ناو كۆمه‌ڵگای ئه‌خلاقی و سیاسی نه‌بینێت. له‌م باره‌یه‌وه‌ عه‌لمانیه‌ت له‌سه‌روی ئه‌م كۆسپانه‌وه‌ دێت. له‌م سۆنگه‌یه‌وه‌؛ پێویسته‌ سه‌رسوڕماو نه‌بین كاتێك ناوه‌به‌ناوه‌ ململانێی نێوان هه‌ردووكیان ده‌ته‌قێته‌وه‌. به‌ته‌واوی ده‌ستبه‌ردارنه‌بوونی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ له‌ ئایین (به‌ سیفه‌تی نه‌ریتی كۆن) هۆكاره‌كه‌ی بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، شانبه‌شانی قورساییه‌ مه‌زنه‌كه‌ی ئایین به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگاوه‌، بونیاده‌كه‌ی بۆ به‌كارهێنان و میللیگه‌راییكردن زۆر له‌باره‌. هه‌ندێك جار خودی ئایین رۆڵی میللیگه‌رایی ده‌بینێت. ئه‌و شیعه‌گه‌راییه‌ی له‌ ئێران له‌سه‌ر شانۆیه‌، له‌ رۆژی ئه‌مڕۆماندا به‌هێزترین چه‌كی هه‌ژموونگه‌رایی ئایدیۆلۆژی ده‌وڵەت ـ نه‌ته‌وه‌ی ئێرانه‌. شیعه‌گه‌رایی نموونه‌ی پێشخراوترین میللیگه‌رایی ئایینییه‌. نموونه‌ هاوشێوه‌كانی زۆرن. له‌ توركیا سوننیگه‌رایی رۆڵی ئایدیۆلۆژیایه‌كی ئایینی ده‌بینێت كه‌ له‌ میللیگه‌رایی زۆر نزیكه‌و به‌ ئاسانی ده‌خزێت.

 ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ كه‌ ئه‌ركی جێبه‌جێكردنی چه‌وسانه‌وه‌ی پاوانی چوار چینی یه‌كگرتوو (پاوانی بازرگانی، پیشه‌سازی، فینانس و ده‌سه‌ڵات) ده‌گرێته‌ ئه‌ستۆی خۆی، بۆ به‌دیهێنانی مه‌رامه‌كانی ته‌نیا به‌ به‌كارهێنانی فاشیزمه‌وه‌ ناوه‌ستێت كه‌ سه‌رشێتانه‌ترین شێوه‌ی توندو تیژییه‌. به‌لای كه‌مه‌وه‌ به‌ ئه‌ندازه‌ی توندوتیژی سیسته‌ماتیكی فاشیزم، به‌كارهێنانی هه‌ژموونگه‌رایی هه‌ر چوار ئایدیۆلۆژییه‌ ئاوێتەکراو و پێكه‌وه‌ لكێنراوه‌كه‌ وه‌ك مه‌رج ده‌بینێت. چونكه‌ به‌بێ‌ هه‌ژموونگه‌رایی ئایدیۆلۆژی رژێمی فاشیست به‌رده‌وام نابێت.

تازه‌گه‌ری دیموكراتی له‌میانه‌ی ئه‌و په‌یڕه‌وانه‌ی بۆ فره‌لایه‌نی، گریمانه‌یی و ئه‌ڵته‌رناتیفه‌كان كراوه‌ن و كۆمه‌ڵگای دیموكراتی دێننه‌ ئاراوه‌، وه‌ڵامی كۆمه‌ڵگای مێگه‌ل و جه‌ماوه‌ر و مرۆڤی چوونییه‌ك(هۆمۆژه‌ن) ده‌داته‌وه‌ كه‌ ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ی مۆدێرن له‌رێگای ئه‌و هێڵه‌ی خوازیارێتی و له‌میانه‌ی په‌یڕه‌وی گه‌ردوونی، به‌ره‌و پێشچوونی راسته‌هێڵی و ره‌هاخواز (چه‌مكی ئه‌و په‌یڕه‌وه‌ی به‌رامبه‌ر ئه‌گه‌ر و ئه‌ڵته‌رناتیفه‌كان داخراون) نه‌خشیان كردووه‌و هه‌وڵی به‌دیهێنانی ده‌دات. ئه‌ڵته‌رناتیفی خۆی له‌ڕێگای بونیادێكی ئابووریه‌وه‌ پێشده‌خات كه‌ بۆ قه‌واره‌ی سیاسی هه‌مه‌جۆر كراوه‌یه‌، فره‌كولتوورییه‌، به‌رامبه‌ر پاوانخوازی داخراوه‌، ئیكۆلۆژی، فێمێنیستیەکانی و وه‌ڵامی پێویستییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ سه‌ره‌كیه‌كان ده‌داته‌وه‌و پشت به‌ ره‌فتاری جڤات ده‌به‌ستێت. ئه‌ڵته‌رناتیفی سیاسی تازه‌گه‌ری دیموكراتی به‌رامبه‌ر به‌ ده‌وڵەت ـ نه‌ته‌وه‌ی مۆدێرنیته‌ی سه‌رمایه‌داری كۆنفیدڕالیزمی دیموكراتییه‌.

بە کورتی بەمجۆرە دەتوانین تایبەتمەندێتیەکانی کۆنفیدرالیزمی دیموکراتیک بخەینە روو:

أ ـ كۆنفیدڕالیزمی دیموكراتیك: بۆ هه‌موو قه‌واره‌ سیاسییه‌ جیاوازو یه‌كجار ئاڵۆزه‌كان كراوه‌یه‌. به‌هۆی بونیاده‌ ئاڵۆزه‌كه‌ی ئێستای كۆمه‌ڵگا، قه‌واره‌ سیاسییه‌ هێشوویی و ستوونییه‌ جیاوازه‌كان ناچاریین. پێكهاته‌و قه‌واره‌ سیاسیه‌ ناوه‌ندی، هه‌رێمی و خۆجێییه‌كان به‌ یه‌كه‌وه‌ له‌ناو هاوسه‌نگیدا رایانده‌گرێت. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ر یه‌كه‌یان وه‌ڵامی هه‌لومه‌رجێكی به‌رجه‌سته‌و كۆنكرێتی ده‌ده‌نه‌وه‌، بونیادی سیاسی فره‌ لایه‌ن له‌ دۆزینه‌وه‌ی رێگه‌ راسته‌كانی چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كانی كۆمه‌ڵگا نزیكتره‌. هه‌روه‌ها خۆگوزارشتكردنی ناسنامه‌ كولتووری، ئه‌تنیكی و نه‌ته‌وه‌ییه‌كان له‌میانه‌ی پێكهاته‌و قه‌واره‌ سیاسیه‌كانه‌وه‌ سروشتیترین مافی خۆیانه‌. راستتر، پێویستی و مه‌رجی كۆمه‌ڵگای ئه‌خلاقی و سیاسییه‌. بۆ رێككه‌وتنی به‌ بنه‌ما لەگەڵ نه‌ریته‌كانی ده‌وڵه‌ت كراوه‌یه‌ ئینجا ئه‌مه‌ ده‌وڵه‌ت – نه‌ته‌وه‌، كۆمار یان شێوه‌كانی دیموكراسی بۆرژوازی بێت. له‌سه‌ر بنه‌مای ئاشتیه‌كی به‌ پره‌نسیپانه‌ ده‌توانێت به‌ یه‌كه‌وه‌ له‌گه‌ڵیدا بژی.

ب ـ پشت به‌ كۆمه‌ڵگای ئه‌خلاقی و سیاسی ده‌به‌ستێت. هه‌وڵه‌كانی پڕۆژه‌ی شێوەکانی كۆمه‌ڵگای قاڵبگه‌رایی له‌ شێوه‌ی ئه‌ندازیارێتی كۆمه‌ڵگای سه‌رمایه‌داری، سۆسیالیستی، ده‌ره‌به‌گایه‌تی، پیشه‌سازی و به‌كاربه‌ر له‌ چوارچێوه‌ی پاوانه‌كانی سه‌رمایه‌داریدا ده‌بینێت. له‌ناوه‌ڕۆكدا ئه‌مجۆره‌ كۆمه‌ڵگایه‌ بوونی نییه‌، پڕوپاگه‌نده‌كه‌ی هه‌یه‌. له‌ بنه‌ڕه‌تدا كۆمه‌ڵگاكان سیاسی و ئه‌خلاقین. پاوانه‌ ئابووری، سیاسی، ئایدیۆلۆژی و سه‌ربازیه‌كه‌ ئه‌م سروشته‌ بنه‌ڕه‌تیه‌ی كۆمه‌ڵگا ده‌كڕێنن، ته‌نانه‌ت ئامێرێكن كه‌ به‌دوای زێده‌ به‌ها و باجی كۆمه‌ڵگاوه‌ن. سه‌ربه‌خۆ به‌ته‌نیا هیچ به‌هاو نرخێكیان نییه‌. ته‌نانه‌ت شۆڕشیش ناتوانێت كۆمه‌ڵگای نوێ‌ بئافرێنێت. به‌و سیفه‌ته‌ی ئۆپه‌راسیۆنێكه‌ له‌ پێناو گه‌ڕاندنه‌وه‌ی رۆڵی راسته‌قینه‌ی شانه‌ی ئه‌خلاقی و سیاسی كۆمه‌ڵگا ـ كه‌ دووچاری بێ‌ به‌هایی و سووان هاتووه‌ ـ په‌نای ده‌برێته‌ به‌ر، ده‌توانێت رۆڵێكی ئه‌رێنی ببینێت. ئه‌وه‌ی تریش له‌لایه‌ن ئیراده‌ی ئازادی كۆمه‌ڵگای ئه‌خلاقی و سیاسیه‌وه‌ ده‌ستنیشان ده‌كرێت.

ج ـ پشت به‌ سیاسه‌تی دیموكراتیانه‌ ده‌به‌ستێت. به‌رامبه‌ر به‌ چه‌مكی حوكمڕانی و فه‌رمانڕه‌وایی ناوه‌ندێتی ره‌هاو راسته‌هێڵی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌، له‌ رێگای ئه‌و قه‌واره‌ سیاسیانه‌ی سه‌رجه‌م گڕوپه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و ناسنامه‌ كولتووریه‌كان خۆیان تێدا گوزارشت ده‌كه‌ن، به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی خودی كۆمه‌ڵگا ئاوا ده‌كات. نه‌ك له‌ میانه‌ی دامه‌زراندنی ئاسته‌ جیاوازه‌كان، به‌ڵكو له‌رێگای به‌ڕێوه‌به‌ره‌ هه‌ڵبژێردراوه‌كانه‌وه‌ كاره‌كانی راده‌په‌ڕێنێت. ئه‌وه‌ی گرنگ و سه‌ره‌كییه‌ توانای وه‌رگرتنی بڕیاره‌ له‌رێگای گفتوگۆو ئه‌نجوومه‌نه‌كانه‌وه‌. ئه‌و به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیانه‌ بێ‌كه‌ڵكن كه‌ له‌خۆیانه‌وه‌ فه‌رمان ده‌ده‌ن. چاودێری و به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی دیموكراتیانه‌ سه‌باره‌ت به‌كاره‌كانی كۆمه‌ڵگا له‌ڕێگای ده‌سته‌ی ئه‌و جڤاتانه‌وه‌ ده‌كرێت كه‌ به‌ گوێره‌ی بونیادی هه‌ر كولتوورو گڕوپێكه‌، له‌ناو فره‌ بونیادی و هه‌مه‌ڕه‌نگیه‌كاندا به‌دوای یه‌كێتیدا ده‌گه‌ڕێت، له‌ جڤاتی كۆردیناسیۆنی ناوه‌ندی گشتی (ئه‌نجوومه‌ن ـ كۆمیسیۆن ـ كۆنگره‌) تا ده‌گاته‌ جڤاته‌ هه‌رێمیه‌كان.

د ـ پشت به‌ به‌رگری گه‌وهه‌ری ده‌به‌ستێت. نه‌ك به‌ سیفه‌ت و شێوه‌ی پاوانی سه‌ربازی، به‌ڵكو یه‌كینه‌كانی به‌رگری (ره‌وا) گه‌وهه‌ری به‌ گوێره‌ی پێداویستی ئاساییشی ناوه‌وه‌و ده‌ره‌وه‌ی كۆمه‌ڵگا له‌ژێر كۆنترۆڵی توندی ئۆرگانه‌ دیموكراتیه‌كاندا هێزی بنه‌ڕه‌تییه‌. به‌و سیفه‌ته‌ی بونیادی بڕیاری ئازادی پشتبه‌ستوو به‌ یه‌كسانییه‌و له‌سه‌ر بنه‌مای هه‌مه‌ڕه‌نگی و جیاوازیه‌كان ئاواكراوه‌ ئه‌ركی كاراكردنی ئیراده‌ی سیاسه‌تی دیموكراتی كۆمه‌ڵگای ئه‌خلاقی و سیاسییه‌. هه‌روه‌ها ده‌ستێوه‌ردانی هێزه‌ ده‌ره‌كی و ناوخۆییه‌كانیش بێ‌ كاریگه‌ر ده‌كات كه‌ به‌ ئامانجی مایه‌پووچكردن و به‌ربه‌ستكردنی ئه‌م ئیراده‌یه‌ ئه‌نجامی ده‌ده‌ن. بونیادو پێكهاته‌ی فه‌رماندارێتی یه‌كینه‌كان له‌ژێر چاودێری جووته‌ی ئۆرگانه‌كانی سیاسه‌تی دیموكراتی و ئه‌ندامانی یه‌كینه‌دایه‌، كاتێك پێویست ببینرێت له‌رێگای پێشنیار و ئه‌رێكردنی دوولایه‌نه‌وه‌ به‌ ئاسانی ده‌گۆڕدرێت.

هـ ـ به‌گشتی هه‌ژموونگه‌رایی، به‌تایبه‌تیش هه‌ژموونگه‌رایی ئایدیۆلۆژی لە کۆنفیدرالیزمی دیموکراتیکدا جێگایان نابێته‌وه‌. پره‌نسیپی هه‌ژموونگه‌رایی له‌ شارستانیه‌ته‌ كلاسیكیه‌كاندا كارایه‌و په‌سه‌ند ده‌كرێت. به‌ڵام له‌ تازه‌گه‌ری و شارستانێتی دیموكراتیدا به‌سنگفراوانی و لێبوورده‌یی ته‌ماشای ئایدیۆلۆژیاو هێزه‌ هه‌ژموونگه‌راییه‌كان ناكرێت. كاتێك سنووره‌كانی ده‌ربڕینی ڕای جیاوازو به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی دیموكراتی ببه‌زێنێت، له‌رێگای به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی خۆیه‌تی و ئازادی راده‌ربڕینه‌وه‌ بێ‌ كاریگه‌ر ده‌كرێت. له‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی هاوبه‌شی كاروباره‌كانی كۆمه‌ڵگا له‌ یه‌كتری تێگه‌یشتن، رێزگرتن به‌رامبه‌ر به‌ پێشنیاره‌ جیاوازه‌كان و وابه‌سته‌بوون به‌ بنه‌ماكانی بڕیاری دیموكراتیانه‌ مه‌رجه‌. سه‌رباری ئه‌وه‌ی له‌م باره‌یه‌وه‌ چه‌مكی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی شارستانیه‌تی كلاسیكی و مۆدێرنیته‌ی سه‌رمایه‌داری لەگەڵ چه‌مكی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ به‌ یه‌ك ده‌گه‌ن، به‌ڵام جیاوازی و پێچه‌وانه‌بوونێكی مه‌زنیان لەگەڵ چه‌مكی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی تازه‌گه‌ری و شارستانێتی دیموكراتیدا هه‌یه‌. شێوازی حوكمڕانی بیرۆكراتی هه‌ڕه‌مه‌كی و شێوازی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی دیموكراتی ئه‌خلاقیانه‌ بنه‌مای ئه‌م جیاوازی و پێچه‌وانه‌ بوونانه‌ پێكدێنن.

 لە کۆنفیدرالیزمی دیموکراتیکدا هه‌رگیز هه‌ژموونگه‌رایی ئایدیۆلۆژی جێگای باس نابێت. هه‌روه‌ها فره‌ڕه‌نگی بۆچوونی جیاواز له‌نێوان ئایدیۆلۆژیه‌كانیش له‌جێگای خۆیدایه‌. به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی پێویستی به‌وه‌ نییه‌ له‌رێگای په‌رده‌و قه‌ڵغانی ئایدیۆلۆژیه‌وه‌ خۆی به‌هێز بكات. له‌م سۆنگه‌یه‌وه‌؛ هه‌روه‌ك چۆن پێویستی به‌ ئایدیۆلۆژیای میللیگه‌رایی، ئایینی، زانستگه‌رایی پۆزێتیفیست و ره‌گه‌زگه‌رایی نابینێت، دژی ئاواكردنی هه‌ژموونگه‌راییشه‌. هه‌ر بۆچوون، هزر و باوه‌ڕییه‌ك بونیادی ئه‌خلاقی و سیاسی كۆمه‌ڵگا تێكنه‌دات و به‌دوای به‌ده‌ستهێنانی هه‌ژموونگه‌راییه‌وه‌ نه‌بێت خاوه‌نی مافی راده‌ربڕین و گوزارشتی ئازادانه‌یه‌.

و ـ به‌رامبه‌ر به‌ چه‌مكی یه‌كێتیەکانی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان UN ی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌كان كه‌ له‌ژێر كۆنترۆڵی هێزی هه‌ژموونگه‌رایی سوپه‌ردایه‌، لایه‌نگری یه‌كێتی كۆنفیدڕالیزمی دیموكراتی جیهانی كۆمه‌ڵگا نه‌ته‌وه‌یی ـ نیشتیمانیه‌كانه‌. له‌میانه‌ی پێوانه‌كانی سیاسه‌تی دیموكراتیه‌وه‌ به‌ یه‌كگه‌یاندنی جڤاتێكی به‌رفراوانتر له‌بواری چه‌ندایه‌تی و چۆنایه‌تیه‌وه‌ له‌ كۆنفیدراسیۆنی دیموكراتیانه‌ی جیهاندا بۆ دونیایه‌كی ئارامتر، ئاشتیخواز، ئیكۆلۆژی، دادپه‌روه‌رو به‌ پیت مه‌رجه‌.

ئه‌نجام؛ جیاوازی و دژبەرێتیەکەی نێوان مۆدێرنیته‌ی دیموكراتی و سه‌رمایه‌داری كه‌  به‌شێوه‌یه‌كی زۆر به‌رفراوانتر ده‌توانین به‌راوردیان بكه‌ین، ته‌نیا بانگه‌شه‌یه‌ك نییه‌، به‌ڵكو دوو جیهانی زه‌به‌لاحن کە لە دۆخی بەرجەستە لە ئارادان. ئه‌م دوو جیهانه‌ کە به‌ درێژایی مێژوو له‌ ره‌وشی دژێتی دیالیكتیكیدا هه‌ندێك جار بێ‌ ئامانانه‌ له‌ناو شه‌ڕدا بوون، ئاشتی نێوانیشیان كه‌م نه‌بووه‌و تا رۆژی ئه‌مڕۆمان هاتوون، له‌رۆژگاری ئه‌مڕۆشماندا له‌رێگای په‌یوه‌ندی و ناكۆكیه‌كانیانه‌وه‌، هه‌ندێك جار شه‌ڕ ده‌كه‌ن، جارانێكیش ئاشت ده‌بنه‌وه‌. بێگومان ئه‌وه‌ی له‌م قه‌یرانه‌ بونیادیه‌ی سیسته‌مدا به‌ سیفه‌تی رۆشنبیری، سیاسی و ئه‌خلاقی قه‌ڵه‌مبازێكی راست، چاك و جوان فه‌راهه‌م بكات ئه‌نجام ده‌ستنیشان ده‌كات.

[1] نورمانه‌كان: به‌ واتای پیاوانی باكور (باكوریه‌كان) دێت. تێكه‌ڵه‌ی چه‌ند گه‌لێكی ئه‌سكه‌ندۆنافیان، له‌نێوان سه‌ده‌كانی 9-12 دا چه‌ندین جه‌ربه‌زه‌ییان ئه‌نجامداوه‌. له‌ دانیمارك، سوێد و نه‌رویج جێگیر بوون. به‌ بنه‌چه‌ جه‌رمه‌ن بوون و كولتووری تایبه‌ت به‌خۆیان هه‌بووه‌. زۆربه‌یان جووتیار بوون، به‌ڵام ده‌ریاوانیشیان كرووه‌. بتپه‌رست بوون، به‌ڵام دوای جێگیربوونیان له‌ فه‌ره‌نسا بوون به‌ كرستیان(وەرگێڕ).

[2]  ئه‌سته‌رلینی (Sterlin): یه‌كه‌ی دراوی بریتانیایه‌، واته‌ جونیه‌ی ئه‌سته‌رلینی، بۆ ئاسانكاری به‌ پاوند ناو ده‌برێت. دوای دۆلار و یۆرۆ به‌ سێیه‌مین دراوی یه‌ده‌گی جیهان داده‌نرێت(وەرگێڕ).

بابه‌تی په‌یوه‌ندیدار

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

Back to top button
Close
Close
%d هاوشێوەی ئەم بلۆگەرانە: