و .  ئاماده‌كردنی: لوقمان عه‌بدوڵڵا

 

راستیه‌كی به‌رچاوه‌ كه‌ سه‌رده‌مه‌كه‌مان (شێوازی ژیانی هاوچه‌رخمان) تا راده‌یه‌ك گرێدراوی پیشه‌سازییه‌ كه‌ نموونه‌كه‌ی نه‌بینراوه‌. نكوڵی له‌وه‌ش ناكرێت كه‌ دوای شۆڕشی كشتوكاڵ، شۆڕشی پیشه‌سازی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م دووه‌مین گه‌وره‌ شۆڕشی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌. هه‌روه‌كو له‌ كه‌ڵه‌كه‌بوونی سه‌رمایه‌دا له‌ ئارادایه‌، ئه‌و بانگه‌شه‌ش زێده‌ڕۆییه‌ كه‌ ده‌ڵێ پیشه‌سازیبوون تاقانه‌یی و بێ‌ هاوتابوونێكی مۆدێرنیته‌مانه‌. له‌وانه‌یه‌ به‌ پێوانه‌و قه‌باره‌ی ئه‌وه‌ی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م نه‌بێت، به‌ڵام چه‌ندین هه‌ڵمه‌تی پیشه‌سازی به‌گشتی له‌ سروشتی كۆمه‌ڵایه‌تی، به‌تایبه‌تیش له‌ كۆمه‌ڵگای كشتوكاڵی نیولیتیك و كۆمه‌ڵگاكانی سه‌رده‌می شارستانیه‌ت ئه‌نجامدراون. به‌و سیفه‌ته‌ی سه‌رجه‌م پێشكه‌وتنه‌كانی ته‌كنیك (ئامراز) جۆرێك له‌ هه‌نگاوه‌كانی پیشه‌سازین، له‌م چوارچێوه‌یه‌دا پەرەسەندن به‌رده‌وامه‌. هه‌رچی ئه‌وه‌یه‌ له‌ قۆناخه‌كانی هه‌ڵمه‌تدا رووده‌دات ته‌قینه‌وه‌و قه‌ڵه‌مبازی چۆنایه‌تییه‌. ده‌توانرێت هه‌زاران دۆزینه‌وه‌ی بواری پیشه‌سازی له‌ جۆری پیشه‌سازی ده‌فرو دیزه‌، ده‌ستاڕ، ده‌زگاكانی ڕستن و چنین، چه‌رخ، داس، ته‌ور، چه‌كوش، چه‌قۆ، شمشێر، ئاش، پاپیرۆس، كاغه‌زو ئامرازی كانزا هه‌مه‌جۆره‌كان بژمێردرێت. به‌ڵام ئه‌وه‌ش راستیه‌كی حاشا هه‌ڵنه‌گره‌ كه‌ گه‌وره‌ترین شۆڕشی پیشه‌سازی له‌ سه‌ره‌تاكانی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م به‌ رێبه‌رایه‌تی ئینگلته‌را هه‌ڵمه‌تێكی مه‌زنی ئه‌نجامداوه‌. لەگەڵ ئه‌وه‌ی ئه‌م رەوشە جیاوازیه‌كی گرنگی مۆدێرنیته‌یه‌، به‌ڵام تاقانه‌ییه‌كه‌ی گه‌رانتی ناكات، تەنیا جیاوازیه‌كه‌ی ده‌خاته‌ڕوو.

له‌ پیشه‌سازیه‌وه‌ گوزه‌ركردن بۆ ئیندوستریالیزم ره‌وشێكی جیاوازتره‌. ئیندوستریالیزم گوزارشت له‌و پیشه‌سازیه‌ ده‌كات كه‌ ماهیه‌تی ئایدیۆلۆژی به‌ده‌ستهێناوه‌. پیشه‌سازیگه‌رایی كه‌ له‌سه‌ر حیساب و دژی گوندو كشتوكاڵ به‌ره‌و پێشه‌وه‌چوو، هه‌روه‌ها دژایه‌تی پیشه‌كارانی شاریشی كرد، له‌ كاتی سه‌رهه‌ڵدانیه‌وه‌ تا رۆژی ئه‌مڕۆمان سه‌رچاوه‌و ریشه‌ی ته‌واوی نه‌خۆشیه‌كانی مۆدێرنیته‌ پێكدێنێت، له‌سه‌رووی هه‌مووشیانه‌وه‌ وێرانكاری و كاره‌ساته‌ ئیكۆلۆژیه‌كان. هه‌ڵبه‌ته‌ پیشه‌سازیگه‌رایی (ئیندوستریالیزم) ئایدیۆلۆژیای پاوانه‌كانی سه‌رمایه‌یه‌. كاتێك له‌ كۆتاییه‌كانی سه‌ده‌ی هه‌ژده‌یه‌مدا گۆڕه‌پانه‌كانی به‌كارهێنانی ئه‌و پاره‌ ـ سه‌رمایه‌یه‌ ته‌سك بوویه‌وه‌ كه‌ به‌ بڕێكی زۆر له‌ده‌ستیاندا كۆببوویه‌وه‌، هه‌نگاونانیان بۆ پیشه‌سازی به‌ ئامانجی به‌ربه‌ستكردنی كه‌مبوونه‌وه‌ی راده‌ی قازانج و ته‌نانه‌ت به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاستی قازانج (یاسای قازانج) بوو. به‌تایبه‌تیش پیشه‌سازی رستن و چنین به‌مجۆره‌یه‌. كاتێك به‌رهه‌می میكانیكی لەگەڵ سه‌رچاوه‌ نوێیه‌كانی وزه‌ (خه‌ڵوز ـ هه‌ڵم ـ كاره‌با) به‌ یه‌كگه‌یشتن ئه‌و به‌رهه‌مه‌ی ته‌قینه‌وه‌ی به‌خۆوه‌ بینی له‌ناكاو راده‌ی قازانجی گه‌یانده‌ به‌رزترین ئاست. دیارده‌ی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌و كێبڕكێ‌ دژواره‌كه‌ی نێوانیان په‌یوه‌ندی به‌م راده‌و ئاسته‌ نوێیه‌ی قازانجه‌وه‌ هه‌یه‌. پیشه‌سازیبوون، واته‌ ئیندوستریالیزم پێش هه‌موو شتێكی دایه‌‌وه‌. بۆخۆی بوو به‌ پیرۆزترین باوه‌ڕی ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌. ئه‌م پێشبڕكێیه‌ به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی هیچ له‌ خێراییه‌كه‌ی ون بكات تا رۆژی ئه‌مڕۆمان به‌رده‌وامه‌. هاوفیكرییه‌ك له‌باره‌ی ئه‌نجامه‌كانیه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ هه‌ر له‌ ئێستاوه‌ به‌ ئاست و ره‌هه‌ندی مه‌ترسیدار گه‌یشتووه‌. مه‌سه‌له‌كه‌ به‌واتا بەرته‌سكه‌كه‌ی ته‌نیا كاولكارییه‌ ئیكۆلۆژییه‌كان ناگرێته‌وه‌، به‌ڵكو كۆمه‌ڵكوژییه‌ جه‌سته‌یی و كولتوورییه‌ ریشه‌داره‌كانیش ده‌گرێته‌وه‌، ئه‌و شه‌ڕانه‌ی لەگەڵ هیچ قۆناخێكی مێژوودا به‌راورد ناكرێت و ره‌هه‌ندی جیهانگیری، هه‌رێمی و خۆجێیی به‌ده‌ستهێناوه‌، ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ی هه‌نگاو به‌ هه‌نگاو له‌میانه‌ی ئه‌و په‌یڕه‌وانه‌ی ئایدیۆلۆژیا ـ میتافیزیك و ده‌سه‌ڵات زیاد ده‌كات له‌ناسنامه‌ی ئه‌خلاقی و سیاسی خۆی دابڕێنراوه‌، له‌م سۆنگه‌وه‌؛ كۆمه‌ڵگاكوژییه‌كان له‌ نزیكه‌وه‌ گرێدراوی مه‌یل یاخود ئایینی ئیندوستریالیزمه‌. له‌به‌ر ئه‌م هۆكاره‌یه‌ كه‌ ئه‌و زانست و ته‌كنۆلۆژیا (ئامراز)یه‌ی پیشه‌سازی به‌كاریدێنێت به‌ڕاده‌یه‌ك ماهیه‌تی ئایدیۆلۆژی به‌ده‌ستهێناوه‌ لەگەڵ هیچ قۆناخێكی دیکەی مێژوودا به‌راورد ناكرێت.

ئیندوستریالیزم به‌و سیفه‌ته‌ی تاقانه‌ بێ‌هاوتاكه‌ی مۆدێرنیته‌یه‌، گه‌وره‌ترین هه‌ڕه‌شه‌ی ناواخن و به‌رده‌می كۆمه‌ڵگا پێكدێنێت. ئیندوستریالیزم رۆڵی فاكته‌ری سه‌ره‌كی ده‌بینێت له‌ زیادبوونی هه‌ره‌س ئاسایانه‌ی ده‌سه‌ڵات كه‌ کۆمەڵگای كشتوكاڵ و گوندی رووخاندووه‌، هاوشێوه‌ی شێرپه‌نجه‌ شاری گه‌وره‌كردووه‌، سه‌رجه‌م كۆمه‌ڵگای خستۆته‌ ژێر چاودێری و كۆنترۆڵی خۆیه‌وه‌ و هیچ مه‌میله‌یه‌كی کۆمەڵگا نه‌ماوه‌ تێیدا بڵاو نه‌بووبێته‌وه‌. ده‌وڵه‌ت ـ نه‌ته‌وه‌ به‌و سیفه‌ته‌ی فۆڕمی سه‌ره‌كی هه‌ژموونگه‌رایی ده‌سه‌ڵاتی ئیندوستریالیزمه‌ له‌ ته‌واوی ئه‌م قۆناخ و پرۆسانه‌دا رۆڵی سه‌ره‌كی ده‌بینێت.

 مرۆڤایه‌تی له‌ كه‌سایه‌تی سروشتی كۆمه‌ڵایه‌تیدا له‌مێژه‌ كه‌وتۆته‌ ژێر هه‌ڕه‌شه‌ مه‌حشه‌ریه‌كه‌ی ئیندوستریالیزمه‌وه‌ که‌ یەکێکه‌ لە تاقانه‌ بێ‌هاوتاكانی مۆدێرنیته‌‌. ئه‌و كاره‌ساتانه‌ی ده‌ركه‌وتوون ته‌نیا ئه‌و فیشه‌كانه‌ن كه‌ نیشانه‌ی هه‌ڕه‌شه‌ی كاره‌ساته‌كانن. له‌مه‌دا زۆر ئاشكرایه‌ كه‌ ئه‌و سه‌رمایه‌یه‌ی لەسەر بنەمای “یاسای بەدەستهێنانی زۆرترین قازانج” ئاره‌زووی كه‌ڵه‌كه‌كردن و گه‌وره‌بوونی به‌رده‌وامی هەیە چه‌نده‌ دژی كۆمه‌ڵگایه‌. چونكه‌ به‌رده‌وام سه‌پاندنی یاسای كه‌ڵه‌كه‌كردن به‌سه‌ر سروشتی كۆمه‌ڵگادا خودی كۆمه‌ڵگاكوژییه‌. ژینۆسایده‌ ماددی و كولتوورییه‌كان بوونه‌ته‌ یه‌كه‌مین هه‌نگاوی ئه‌م قۆناخ و پرۆسه‌یه‌. ئه‌و ئه‌نجامه‌ هاوبه‌شه‌ی هه‌ر زانایه‌كی خاوه‌ن ئه‌قڵ و به‌ ویژدان پێیگه‌یشتووه‌، ئه‌گه‌ر رێگری لێنه‌كرێت و ته‌گبیر وه‌رنه‌گیرێت راسته‌وڕاست به‌ره‌و مه‌حشه‌ر ده‌چێت. له‌م سۆنگه‌یه‌وه‌؛ به‌ سیفه‌تی بێ‌هاوتاكه‌ی مۆدێرنیته‌یه‌و وه‌ك دووه‌مین تاقانه‌كه‌ی پیشه‌سازیگه‌رایی “جمكی سێیانه‌” و به‌یه‌كه‌وه‌ لەگەڵ سه‌رمایه‌داری ته‌نیا به‌مه‌وه‌ ناوه‌ستن مۆركی خۆیان له‌ مۆدێرنیته‌ بده‌ن، له‌رێگای مۆدێرنیته‌وه‌ ته‌نیا رێگا له‌پێش قه‌یرانه‌ ئابوورییه‌كان ناكه‌نه‌وه‌، به‌ڵكو رۆڵی سه‌ره‌كی له‌ شێرپه‌نجه‌ی ته‌واوی توخم و شانه‌ ژیانیه‌كانی ناو كۆمه‌ڵگادا ده‌بینن.

 ته‌واو لەو چوارچێوه‌یه‌دا به‌ هه‌موو روونی و پێویستیه‌كه‌وه‌ پێگه‌ی تازه‌گه‌ری دیموكراتی له‌ هه‌بوون و ژیانی كۆمه‌ڵگادا ده‌رده‌كه‌وێته‌ روو. یان ئەوەتا كۆمه‌ڵگا به‌هه‌موو خێراییه‌كه‌یه‌وه‌ به‌ره‌و مه‌حشه‌ر به‌رده‌وامی به‌ ئاراسته‌كه‌ی خۆی ده‌دات، یاخود له‌ میانه‌ی هه‌ڵمه‌تی سه‌رله‌نوێ‌ ئاواكردن، شكۆداری و خۆپێچان له‌ تازه‌گه‌ری دیموكراتیه‌وه‌ به‌م راكردنه‌ ده‌ڵێت بوه‌سته‌. چونکە خشین و مانەوە له‌ناوه‌ڕاستی مه‌یداندا رۆژ به‌ڕۆژ خه‌رجی و باجه‌كه‌ی وه‌ك هه‌ره‌سی به‌فر گه‌وره‌ ده‌بێت.

ئه‌م ده‌ستنیشانكردنانه‌ به‌و مانایه‌ نایه‌ت كه‌ پیشه‌سازی به‌ ته‌واوی واتای نه‌رێنییه‌. به‌ڵكو سه‌رنج ڕاده‌كێشێته‌ سه‌ر كاره‌ساته‌كانی ئیندوستریالیزم كه‌ به‌دوای قازانجه‌وه‌یه‌. هه‌روه‌ك له‌ په‌یوه‌ندی ئه‌قڵی ئه‌نالیتیكیشدا بینرا، كاتێك پیشه‌سازیش به‌ ئاراسته‌ی كۆمه‌ڵگای ئه‌خلاقی و سیاسی به‌كاربهێنرێت، ده‌شێ‌ به‌ره‌و ژیانێكی به‌هه‌شت ئاسات ببات. پیشه‌سازیه‌ك لەگەڵ ئیكۆلۆژی و كشتوكاڵدا ده‌ستی یه‌كتر بگرن، هه‌ڵمه‌ته‌كه‌ی ته‌نیا به‌چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ ئابوورییه‌ سه‌ره‌كیه‌كان ناوه‌ستێت، به‌ڵكو ده‌توانێت ته‌واوی كاریگه‌ریه‌ نێگه‌تیفه‌كانی كێشه‌كان بۆ لایه‌نی ئه‌رێنی وه‌رچه‌رخێنێت. ته‌نیا كاتێك بازرگانی زێده‌ڕۆییانه‌ی ئۆتۆمبێل و پارچەکانی بوه‌ستێت کە بە دۆخێکی زێدەڕۆییانە گەیشتووە، له‌ بواره‌كانی په‌تڕۆڵه‌وه‌ تا ده‌گاته‌ رێگاكانی گواستنه‌وه‌، له‌ پیسبوونی ژینگه‌وه‌ تا ده‌گاته‌ بایۆلۆژیای مرۆڤ له‌چه‌ندین بواردا مه‌زه‌نده‌كردنی به‌ده‌ستهێنانی ئه‌نجامێك كه‌ له‌ ماهیه‌تی شۆڕشدا بێت ئاسته‌م نییه‌. ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ ره‌چاو بكرێت له‌ دۆخێكدا پیشه‌سازی ده‌ریا به‌م خێراییە‌ به‌رده‌وام بێت، ئه‌وا ده‌ریاو زه‌مین كه‌ڵكیان نامێنێت، ئه‌و كاته‌ باشتر ده‌ركی پێده‌كرێت كه‌ سنووردانان بۆ بارو گواستنه‌وه‌ چه‌نده‌ گرنگیه‌كی ژیانی هه‌یه‌. هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م چه‌ند دێڕانه‌ نابنه‌ جێگای باسه‌ درێژو ورده‌كاریه‌كانی ده‌ره‌نجامی ئه‌و گۆڕانكارییه‌ ریشه‌ییانه‌ی كه‌ سنوورداركردنی هه‌زاران لقی پیشه‌سازیگه‌رایی رێگای له‌پێش ده‌كاته‌وه‌، له‌سه‌رووی هه‌مووشیانه‌وه‌ پیشه‌سازی ناوه‌كی و كولتووریشی له‌ناودا. ته‌نانه‌ت سه‌رنج ڕاكێشان بۆ دەره‌نجامی سنورداركردنی پیشه‌سازیگه‌رایی و تێگه‌یشتنی ره‌هه‌نده‌ شۆڕشگێڕیه‌كانی بایه‌خه‌ مه‌زنه‌كه‌ی بابه‌ته‌كه‌مان بۆ روون دەکاتەوە.

هه‌ڵبه‌ته‌ راوه‌ستاندنی یاسای قازانج پێویستی به‌ كرده‌و چالاكیه‌كی مه‌زنی كۆمه‌ڵگا هه‌یه‌. به‌گوێره‌ی ئه‌وه‌ی ره‌مه‌كی بنه‌ڕه‌تی و فاكته‌ره‌ بزوێنه‌ره‌كه‌ی تازه‌گه‌ری دیموكراتی قازانج نییه‌، له‌به‌ر ئه‌م هۆكاره‌یه‌ كه‌ وه‌ك گونجاوترین بژاری ژیارو شارستانێتی بایه‌خدار ده‌بێت. سیسته‌می كۆمه‌ڵگای ئه‌خلاقی و سیاسی كه‌ پشت به‌ سیسته‌می چین ـ سه‌رمایه‌ ـ قازانج نابه‌ستێت نیگه‌رانییه‌ سه‌ره‌كیه‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ چۆن بتوانێت ناسنامه‌ی خۆی به‌ ئازادی بهێڵێته‌وه‌، له‌م پێناوه‌شدا ئامرازه‌كانی سیاسه‌تی دیموكراتیانه‌ به‌زیندوویی بهێڵێته‌وه‌. هه‌رچی لیبڕالیزمه‌ به‌شێوه‌یه‌كی بێ‌ سنوور حه‌سره‌تی قازانج ده‌خاته‌ پێش تاك، له‌م پێناوه‌شدا به‌رده‌وام مژده‌ی ئه‌وه‌ ده‌دات كه‌ سه‌رمایه‌داری و مۆدێرنیته‌ی پیشه‌سازی تاكه‌ شێوازی ژیانن. وه‌ك جۆرێك له‌ ئایینه‌كانی چاخی یه‌كه‌م پێویستی پیرۆزكردنی سیسته‌م ده‌بینێت. پیشه‌سازیگه‌رایی كولتوور شێوه‌ نوێیه‌كه‌ی ئه‌م پیرۆزكردنه‌ سنوور نه‌ناسه‌یه‌. لێره‌دا ململانێی چینایه‌تی ئابووری، هه‌موو جۆره‌كانی تێكۆشان به‌رامبه‌ر ده‌سه‌ڵات، هه‌روه‌ها بزاوته‌ ئیكۆلۆژی و فێمێنیستیه‌كان ته‌نیا له‌میانه‌ی تازه‌گه‌ریه‌وه‌ ده‌توانن مۆدێرنیته‌ بوه‌ستێنن كه‌ به‌ ڕه‌هه‌ندو ئاستێكی بڵندو زه‌به‌لاح گه‌یشتووه‌. چوار سه‌د ساڵی هه‌ژموونگه‌رایی سه‌رمایه‌داری به‌پێی پێویست ئه‌م راستیه‌ی روونكردۆته‌وه‌.

 بۆ تێگه‌یشتنی ئه‌و راستیه‌ی كه‌ هه‌ره‌سهێنانی ریال سۆسیالیزم سه‌رچاوه‌كه‌ی بۆ پێشنه‌خستنی مۆدێرنیته‌ی ئه‌ڵته‌رناتیف ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، پێویست ناكات زانایه‌كی گه‌وره‌ی سۆسیۆلۆژیا بیت. به‌ دڵنیاییه‌وه‌ ده‌توانین مه‌زنده‌ بكه‌ین ئه‌گه‌ر ریال سۆسیالیزم چاره‌سه‌ری بۆ کێشەی ئیندوستریالیزم دۆزیبایه‌وه‌ ئه‌وا ده‌یتوانی باڵابوونی خۆی بپارێزێت. سەرجەم گڕوپه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی ئۆپۆزسیۆن (ئۆتۆپیاگه‌راكان، ئه‌نارشیسته‌كان، بزووتنه‌كانی رزگاری نیشتیمانی، بزاوته‌ ئیكۆلۆژی و فێمێنیستیه‌كان) له‌سه‌رووشیانه‌وه‌ ئه‌وانه‌ی له‌سه‌ر رێبازی ریال سۆسیالیزم بوون، به‌لای كه‌مه‌وه‌ ئه‌گه‌ر له‌پێناو سه‌ركه‌وتنی ئه‌و شه‌ڕه‌ی كه‌ هه‌ژموونگه‌رایی سه‌رمایه‌داری به‌دوایه‌وه‌ بوو و هه‌موو شتێكی ته‌رخانكردبوو بۆ ئه‌وه‌ی مۆركی خۆی لێبدات، له‌پێناو تێكۆشانی تازه‌گه‌ری خۆیان له‌بواری تیۆری و پراكتیكی چوارچێوه‌و ئاراسته‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تییان جێگیر كردبوایه‌، به‌هه‌ر حاڵ رووخسارو دیمه‌نی مۆدێرنیته‌ی ئه‌مڕۆی جیهان زۆر جیاوازتر ده‌بوو. ئه‌و تاكه‌ خاڵه‌ هاوبه‌شه‌ی تێیدا ژێر كه‌وتن ئەوەبوو کە پرسیاری “كامه‌ مۆدێرنیته‌؟” یان له‌ خۆیان نه‌پرسی و به‌یه‌كه‌وه‌ له‌پێناو وه‌ڵامه‌كه‌ی به‌دوای رێبازێكی تیۆری و كرداری و سیستەماتیكدا نه‌گه‌ڕان؛ تا بینه‌قاقا ژیانیان له‌ناو ئه‌و شێوه‌یه‌ی ژیاندا زیانبه‌خش و خراپ نه‌بینی كه‌ سه‌رمایه‌داری و ئیندوستریالیزم پێشكه‌شیان ده‌كرد. له‌وه‌ زیاترو گرنگتر له‌جیاتی ئه‌وه‌ی وه‌ك فاكته‌رێكی مۆدێرنیته‌ نه‌ته‌وه‌په‌رستی ـ ده‌وڵه‌ت ره‌خنه‌ بكه‌ن، دوای ئه‌وه‌ی وه‌ك فۆرمی سه‌ره‌كی شێوه‌ی ژیان په‌سه‌ندیان كرد، هه‌ڵبه‌ته‌ ئیتر سه‌ركه‌وتنی ئۆپۆزسیۆن به‌گشتی، به‌تایبه‌تیش سه‌ركه‌وتنی ئۆپۆزسیۆنی چه‌پ له‌ دۆزێكی سه‌ره‌كی، نادیارو زه‌حمه‌تدا ده‌بێت.

بابه‌تێكیش كه‌ لام جێگای سه‌رسووڕمانه‌ سه‌باره‌ت به‌ دروشمی “ده‌شێت دونیایه‌كی دیكه‌ ئاوا بكرێت”ـه‌. پێشكه‌شكردنی ئه‌م دروشمه‌ وه‌ك بڵێی دۆزینه‌وه‌، په‌یام یاخود زهنیه‌تێك سه‌رسووڕمانه‌كه‌م زیاتر ده‌كات. له‌كاتێكدا كێشه‌ زل و زه‌به‌لاحه‌كانی مۆدیرنیته‌ ئاشكرابووه‌، له‌ هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ سیسته‌م درزی تێکه‌وتووه‌و ئاوی تێچووه‌و پووڵ پووڵ هه‌ڵده‌وه‌رێت، ته‌نانه‌ت كڕۆك و رووی زه‌مین له‌یاخیبووندان، پێشکەشکردنی دروشمێکی بەمجۆرە وەک دۆزینەوەیەکی نوێ مرۆڤ ناچار ده‌كات بڵێت “هێواش، به‌سه‌”. ئایا له‌مرۆڤ ناپرسن له‌كاتێكدا مۆدێرنیته‌ی زاڵ (ئه‌و مۆدێرنیته‌یه‌ی سه‌رمایه‌داری و ئیندوستریالیزم مۆركی خۆیان لێداوه‌) به‌ته‌واوی كێشه‌و سه‌رشێتیه‌كانی (مه‌به‌ست شێوازی ژیانێتی) له‌مه‌یدانه‌، تۆ به‌كامه‌ ئه‌ڵته‌رناتیفه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ فاكته‌ره‌ سه‌ره‌كیه‌كانه‌وه‌ ته‌نیا به‌ڕه‌خنه‌كانته‌وه‌ سنووردار نابیت، به‌ڵكو ده‌بیت به‌ وه‌ڵام، یان ده‌توانیت وه‌ڵام بده‌یته‌وه‌؟

سه‌رجه‌م ئایین، فه‌لسه‌فه‌و باوه‌ڕییه‌ ئه‌خلاقیه‌كان و دانا فه‌زیڵه‌تداره‌كان له‌پێناو وه‌ڵامدانه‌وه‌ی كێشه‌كانی مۆدێرنیته‌ی سه‌رده‌می خۆیان سه‌ریانهه‌ڵداوه‌و پێشخراون. ده‌شێت گفتوگۆ له‌باره‌ی به‌سبوونیان یان به‌سنه‌بوونیانه‌وه‌ بكرێت. به‌ڵام ئه‌وه‌ی گرنگه‌ هیچ كاتێك هه‌وڵه‌كانی كۆمه‌ڵگای ئه‌خلاقی و سیاسی كه‌م نه‌بۆته‌وه‌. ته‌نیا كاتێك له‌ژێر رۆشنایی ته‌واوی ئه‌م ئه‌زموونانه‌ تازه‌گه‌ری دیموكراتی له‌میانه‌ی شیكاری به‌رفراوان و وه‌ڵامدانه‌وه‌ی مۆدێرنیته‌ی سه‌رمایه‌داری و كێشه‌ تایبه‌ته‌كانی رووبه‌ڕووی ده‌بێته‌وه‌ واتایه‌كی ده‌بێت. به‌پێچه‌وانه‌ی مه‌زنده‌كان مێژوو و ئێستا گۆڕه‌پانی باڵاده‌ستی ره‌های هێزه‌كانی شارستانیه‌ت نییه‌. ئه‌و بانگه‌شانه‌ی مێژوو به‌مجۆره‌ له‌ قه‌ڵه‌مده‌ده‌ن، به‌ پڕوپاگه‌نده‌ باركراون، هه‌روه‌كو چۆن هه‌ر مێژووێكی نووسراو راست نییه‌، ئه‌وه‌ی زانستی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌باره‌ی مۆدێرنیته‌ی رۆژی ئه‌مڕۆمانه‌وه‌ گووتویه‌تی هه‌مووی راست نییه‌، تا راده‌یه‌كی زۆر ره‌وانبێژی شێواندن، كوێركردن و دۆگماكردنی هه‌ژموونگه‌رایی ئایدیۆلۆژییه‌. به‌واتا به‌رته‌سكه‌كه‌ی سیاسه‌تی دیموكراتیانە ته‌نیا ئامرازی كاراكردنی كۆمه‌ڵگای سیاسی نییه‌، به‌ڵكو چالاكی روونكردنه‌وه‌ی ته‌واوی لایه‌نه‌كانی كۆمه‌ڵگای مێژووییه‌. ته‌نیا كاتێك روونكردنه‌وه‌ی مۆدێرنیته‌ی سه‌رمایه‌داری و ئیندوستریالیزم له‌رێگای سیاسه‌تی دیموكراتیانه‌ لەگەڵ حه‌قیقه‌ت به‌یه‌ك گه‌یشتن ده‌شێت هێزی بڕیارو چالاكی كۆمه‌ڵگای ئه‌خلاقی و سیاسی بێته‌ ئاراوه‌. ئه‌و كاته‌ پرسیاری “چۆن مۆدێرنیته‌و ژیانێكی هاوچه‌رخ ؟” به‌ وه‌ڵامی شایسته‌ی خۆی ده‌گات. ئه‌زموونی ئه‌م چوار سه‌د ساڵه‌ی دوایی هه‌ژموونگه‌رایی سه‌رمایه‌داری سه‌لماندوویه‌تی كه‌ هیچ په‌یڕه‌وێكی دیكه‌ وه‌ڵامێكی پێویست و ئه‌وتۆی نه‌داوه‌ته‌وه‌ كه‌ سه‌ركه‌وتن لەگەڵ خۆیدا بهێنێت. به‌ڵام تازه‌گه‌ری دیموكراتی له‌میانه‌ی كرداره‌ نموونه‌یی و به‌ بانگه‌شه‌كانی وه‌ڵامێكی به‌هێزو تۆكمه‌ی ئه‌م ئه‌زموونه‌ مێژووییه‌یه‌.

Leave a Reply

Your email address will not be published.