و .  ئاماده‌كردنی: لوقمان عه‌بدوڵڵا

به‌گوێره‌ی گیدنس بۆ یه‌كه‌مجار له‌مێژوودا سه‌رمایه‌داری له‌ئه‌وروپا سه‌ریهه‌ڵداوه‌، بێگومان زۆرینه‌ی زۆری زانا كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانی ئه‌وروپا له‌مباره‌وه‌ هاوفیكرن. بەگوێرەی ئەوانە له‌ هیچ شوێن و قۆناخێكی مێژوودا پەرەسەندنێکی هاوشێوه‌ی ئەمە نه‌بینراوه‌. ئه‌و سه‌رمایه‌داریه‌ی باس ده‌كرێت سه‌رمایه‌داری ئه‌مستردام ـ هۆڵه‌ندا و له‌نده‌ن ـ ئینگلته‌رایه‌ كه‌ له‌سه‌ده‌ی شازده‌هه‌م وه‌ك ناوه‌ندی هێزی هه‌ژموونگه‌رایی جیهان هه‌ڵكشاوه‌. به‌شی واقیعی لێره‌دا شاراوه‌یه‌ كه‌ ئه‌مستردام و له‌نده‌ن له‌م سه‌ده‌یه‌ به‌دواوه‌ هه‌ژموونگه‌رایی شارستانیه‌تی ناوه‌ندی جیهانی كلاسیكیان وه‌رگرتووه‌. هه‌رچی سه‌باره‌ت به‌ بابەتی چۆنیه‌تی گواستنه‌وه‌ی هه‌ژموونگه‌راییه‌، مێژووی جیهان به‌رفراوانترین ماتریاڵی ده‌رهه‌ق به‌م قۆناخه‌ له‌به‌ر ده‌ستدایه‌، ته‌نانه‌ت به‌رفراوانترین تاقیگه‌ی هه‌یه‌. نه‌ ده‌رفه‌تی دووباره‌كردنه‌وەی ئەوانەی‌ هه‌یه‌، نه‌ پێویستی به‌مه‌ ده‌كات، ته‌نیا ئاماژه‌ی پێده‌كه‌ین. له‌ به‌رگه‌كانی پێشووتری بەرگرینامەکەمدا تۆزێك باسی ئەم بابەتەمان كردبوو. لایه‌نه‌ هه‌ڵه‌و ناته‌واوه‌كانی ئه‌م دەستنیشان کردنەش گرنگی خۆی هەیە.

 أ ـ بانگه‌شه‌ی تاكانه‌یی سه‌رمایه‌داری راست نییه‌، به‌شێوه‌یه‌كی به‌رفراوان شیکارم کردبوو كه‌ یه‌كه‌مین پاوانی سه‌رمایه‌ له‌ په‌رستگا (زه‌قوره‌ له‌وانه‌یه‌ یه‌كه‌مین بانك و كارگه‌ بێت)ی کاهینی سۆمه‌ر پێكهاتووه‌. گرێدراو به‌مەشە‌وه‌ به‌ دڵنیاییه‌وه‌ دەکرێ بڵێین له‌ پێكهاتنی یه‌كه‌مین هه‌ژموونگه‌رایی سێیانه‌ی شار ـ چین ـ ده‌وڵه‌تدا به‌ شێوه‌ی پاوان قه‌رزداری سۆمه‌ریه‌كانن. به‌تایبه‌تیش دوای خوێندنه‌وه‌و ئاشنابوونم به‌ بۆچوونه‌كانی ئه‌ندری گونده‌ر فرانك و هاوڕێ نزیكه‌كانی ده‌رهه‌ق به‌ شارستانیه‌تی ناوه‌ندی و سیسته‌می دونیا، بڕوام به‌ بۆچوونه‌كانی خۆم تۆكمه‌و پته‌وتر بوو. بەڵام به‌ سووربوونه‌وه‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كه‌م كه‌ پاوانی ده‌سه‌ڵاتیش شێوه‌یه‌كی جیاوازتری پاوانی سه‌رمایه‌یه‌. جه‌ختم له‌سه‌ر ده‌رككردن به‌و خاڵه‌ كرده‌وه‌ كه‌ دەسەڵات یه‌كێك له‌ چوار چه‌شنه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی كه‌ڵه‌كه‌كردنه‌. یه‌كه‌مین پاوان له‌سەر كشتوكاڵ‌ ئاواكراوه‌ كه‌ به‌رهه‌مه‌كه‌ی زیادی كردووه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ناوچه‌كه‌ زێدە – بایی كردووه‌ به‌ ناچارییه‌ك، ده‌رفه‌تی په‌ره‌سه‌ندنی پاوانی بازرگانیش ره‌خساوه‌. هه‌روه‌ها یه‌كه‌مین پاوانی پیشه‌سازی له‌سه‌ر پیشه‌كاره‌كانی شار ـ په‌رستگا جێگای باس بوو. هه‌رچی فه‌رمانڕه‌وایه‌تی شاره‌ كه‌ له‌بواری سه‌ربازی و ئیداریدا ئه‌ركی وه‌رگرتبوو، له‌ پێگه‌ی به‌هێزترین پاوانی ده‌سه‌ڵاتدا بوو كه‌ لەگەڵ سێیانه‌كه‌ی سه‌ره‌تا له‌ناو په‌یوه‌ندیه‌كی توندو تۆڵدا بوو. جیاوازی راده‌و ئاستی هێزه‌كانیان په‌یوه‌ندی هه‌ژموونگه‌رایی ده‌كرد به‌ ناچارییه‌ك. لەکاتێکدا ‌سه‌ره‌تا هه‌ژموونگه‌رایی کاهینە‌كان به‌هێز بوو، دواتر به‌ڕیزه‌ ئه‌و دۆخه‌ گۆڕانكاری به‌سه‌رداهات. به‌كورتی كاراكته‌رو خه‌سڵه‌تی پاوان و هه‌ژموونگه‌رایی هه‌ر له‌ قۆناخی ئاواكردندا لە ئارادایە. له‌ به‌رگه‌كانی پێشووتری بەرگرینامەکەمدا هه‌وڵمدا په‌ره‌سه‌ندنه‌ مێژووییه‌كه‌ی ئەم راستینەیە له‌ شێوه‌ی ئه‌ڵقه‌ی سه‌ره‌كی پێشكه‌ش بكه‌م. هه‌روه‌ها ده‌ستنیشانكردنێكی زۆر گرنگ سه‌باره‌ت به‌ پاوانه‌كانی شارستانیه‌ت ئه‌وه‌یه‌، چه‌نده‌ له‌نێوان خۆیان له‌ناو ناكۆكی و پێكداداندا بن، به‌ڵام به‌رامبه‌ر ده‌ره‌وه‌ (هێزه‌كانی شارستانێتی دیموكراتی) به‌ یه‌كه‌وه‌و به‌ سیفه‌تی ئه‌ڵقه‌ مێژووییه‌كانی زنجیرێك ده‌جووڵێنه‌وه‌. ئه‌گه‌رمیراسی ئه‌وانه‌ی پێشووتر له‌ ئارادا نه‌بێت هیچ شارستانیه‌تێك سه‌ریهه‌ڵنه‌ده‌دا. باسی سیسته‌مێكی شارستانیه‌تی ناوه‌ندی ده‌كه‌م نه‌ك شارستانیەتی چین و ئینكاكان.

 پێشتر هه‌وڵمدا به‌درێژی باسی چیرۆكی پێكهاتنی ئه‌ڵقه‌ی شارستانیه‌تی ئه‌وروپا بكه‌م. به‌ گرنگیه‌وه‌ ئاماژه‌م به‌ په‌یوه‌ندیه‌كه‌ی لەگەڵ شارستانیه‌تی خۆرهه‌ڵات (ته‌نانه‌ت لەگەڵ نیولیتیكه‌كه‌ی) و رۆڵی گوێزه‌ره‌وه‌ی ڤێنسیا بۆ بەهاکان كرد كه‌ نزیكه‌ی سێ‌ سه‌ده‌ به‌رده‌وام بوو. گرنگترین خاڵ كه‌ ده‌توانرێت سه‌باره‌ت به‌ تاكانه‌یی شارستانیه‌تی (به‌ واتای مۆدێرنیته‌كه‌ی) ئه‌وروپای دوای سه‌ده‌ی شازده‌هه‌م بانگه‌شه‌ی بۆ بكرێت ماهیه‌تی پاره‌ ـ سه‌رمایه‌یه‌ كه‌ پێگه‌یشتووتره‌. بێگومان له‌م سه‌ده‌یه‌ بەدواوه‌ پاوانی پاره‌ ـ سه‌رمایه‌ یه‌كه‌مین پاوانی هه‌ژموونگه‌رایی خۆی له‌ ئه‌وروپا ئاواكردووه‌. له‌م لایه‌نه‌وه‌ ده‌شێت باس له‌ تاكانه‌یی و بێ‌ هاوتابوونی بكرێت. به‌ڵام راستیه‌كی حاشاهه‌ڵنه‌گره‌ كه‌ ناتوانرێت بگووترێت ئه‌وروپا لانكه‌ی پاره‌ ـ سه‌رمایه‌یه‌و ئه‌و قۆناخه‌ش مێژووه‌كه‌یه‌تی. چونكه‌ یه‌كه‌مین شته‌كانی له‌ پاره‌ ده‌چوون زۆر به‌ر له‌ شارستانیه‌ت هەبوون. ئه‌و پسپۆڕانه‌ی توێژینەوە سەبارەت بەچاخه‌كانی یه‌كه‌م(كۆن) دەکەن، له‌و باره‌یه‌وه‌ هاوفیكرن كه‌ ئۆبسیدیه‌ن و مادده‌ هاوشێوه‌كانی رۆڵی یه‌كه‌مین پاره‌یان بینیوه‌. چه‌ندین مادده‌و شتوومه‌كی به‌نرخ له‌ كۆمه‌ڵگاكانی كۆمۆنه‌ی سه‌ره‌تاییدا رۆڵێكی هاوشێوه‌ ده‌بینن. هه‌ر كه‌سێك که‌ په‌یوه‌ندی به‌م بابه‌ته‌وه‌ هه‌بێت ده‌زانێت لێدانی یه‌كه‌مین سکه‌ی دراو ـ پاره‌، دراوه‌ زێڕیه‌كانی كریوزۆسی پادشای لیدیا بووه‌ كه‌ له‌سه‌ده‌ی حه‌وته‌می پ.ز له‌ رۆژهه‌ڵاتی ئیجه‌ ئاواكراوه‌. ده‌توانرێت هه‌مان شت سه‌باره‌ت به‌ كه‌ڵه‌كه‌كردنی پاره‌- سه‌رمایه‌ش بگووترێت. چونكه‌ كه‌ڵه‌كه‌كردن (كۆكردنه‌وه‌) نه‌ریتێكی زۆر كۆنه‌. له‌م چوارچێوه‌یه‌دا به‌درێژایی مێژوو كانزاو مادده‌ به‌نرخه‌كان كۆكراونه‌ته‌وه‌. تۆماره‌ شوێنه‌وارناسیه‌كان له‌م باره‌وه‌ نموونه‌یه‌كی زۆری پێشكه‌ش كردووین. گوته‌ی”هێنده‌ی قارون ده‌وڵه‌مه‌ند” ئه‌م راستیه‌ ده‌رده‌بڕێت. هیچ شتێك وه‌ك قاروونه‌كانی ئاشوور (پاره‌، بازرگانی، بازاڕ، واتایه‌كی هاوشێوه‌ی كۆگای به‌رهه‌مه‌كانی هه‌یه‌) به‌شێوه‌یه‌كی ره‌سه‌ن و سه‌رنجڕاكێش به‌كارهێنانی پاره‌ ـ سه‌رمایه‌ به‌ ئامانجی قازانج روون ناكاته‌وه‌. چه‌ندین شاری رۆژهه‌ڵاتی هه‌ن كه‌ هه‌زاران ساڵ به‌ر له‌ ڤێنسیا، ئه‌مستردام و له‌نده‌ن رۆڵی لانكه‌ی پاره‌ ـ سه‌رمایه‌یان بینیوه‌.

 ئه‌و تایبه‌تمه‌ندیه‌‌ی له‌ پاره‌ ـ سه‌رمایه‌ی ئه‌وروپادا تاكانه‌یه‌، هه‌ڵكشانێتی و بۆ یه‌كه‌مجار ئاواكردنی هه‌ژموونگه‌راییه‌كه‌یه‌تی. كارل ماركس ئه‌م چه‌شنه‌ هه‌ژموونگه‌راییه‌ی سه‌رمایه‌و مۆرك لێدانی له‌ مۆدێرنیته‌ به‌ ئه‌رێنی و رۆڵێكی پێشكه‌وتنخواز هه‌ڵده‌سه‌نگێنێت. كاتێك والرشتاینیش ئه‌م هه‌ژموونگه‌راییه‌ به‌و شێره‌ ده‌چوێنێت كه‌ له‌قه‌فه‌س ده‌ركه‌وتووه‌، به‌ بایه‌خه‌وه‌ پێویستی ئاماژه‌كردن به‌ رۆڵه‌ ئه‌رێنیه‌كه‌ی ده‌بینێت. ته‌نانه‌ت كاتێك هۆكاره‌كانی سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌م هه‌ژموونگه‌راییه‌ به‌ لاوازبوونی كڵێساو پادشایه‌تییه‌كان و داگیركاری مه‌غۆله‌كان له‌ رۆژهه‌ڵات ده‌به‌ستێته‌وه‌، وه‌ك بڵێی دان به‌وه‌ داده‌نێت كه‌ رووبه‌ڕووی نیشانه‌ی پرسیاری گه‌وره‌ بۆته‌وه‌. وه‌ك ده‌ره‌نجام به‌ خاڵێك گه‌یشتووه‌ كه‌ بژاره‌كه‌ی بۆ مێژوو به‌هیچ شێوه‌یه‌ك باش نییه‌. ئێره‌ ئه‌م شوێنه‌ گونجاوه‌ نییه‌ كه‌ ئاماره‌ تۆقێنه‌ره‌كه‌ی چوار سه‌ده‌ی پاره‌ ـ سه‌رمایه‌ هەڵڕێژرێت و بخرێتە روو. به‌ڵام ته‌نیا كاتێك ژماره‌ی كوژراوو برینداری شه‌ڕه‌كان، ژماره‌و ماوه‌ی شه‌ڕه‌كان، ئه‌نجامه‌ وێرانكاریه‌كانی قه‌یرانه‌ ئابووریه‌كان، راده‌ی بێ‌كاری و هه‌ژاری، گرنگترینیشیان بەشی لە وێرانكردنی ژینگه‌و كاره‌ساته‌كان تۆمار بكرێت، ئه‌و كاته‌ شیمانه‌كردنی چۆنیه‌تی ئه‌و هه‌ژموونگه‌راییه‌ هێنده‌ زه‌حمه‌ت نییه‌ كه‌ رووبه‌ڕوومان بۆته‌وه‌.

 ب ـ ئه‌و بانگه‌شه‌ی مۆدێرنیته‌ی پشتبه‌ستوو به‌ سه‌رمایه‌داریی وه‌کو تاقانه ده‌بینێت، ‌بانگه‌شه‌یه‌کی ناته‌واو و هه‌ڵه‌‌یه‌‌. ئه‌م بانگه‌شه بانگه‌شه‌ی زانستی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ که‌ ته‌وه‌ره‌و ناوه‌نده‌که‌ی ئه‌وروپایه‌و زۆر به‌رفراوان و ئابلۆقه‌ده‌ره‌. به‌و سیفه‌ته‌ی سیسته‌می ـ جیهانییه‌ ئه‌ویش له‌میانه‌ی به‌ ئه‌به‌دیكردنی هه‌بوونی خۆی و دانانی گه‌مارۆدانه‌كه‌ی به‌ “كۆتایی مێژوو” و “دواگوته‌ی” حه‌قیقه‌ت، له‌ شارستانیەتەکانی سه‌رده‌مه‌كانی پێش خۆی كه‌متر نییه‌. ته‌نانه‌ت له‌رێگای چەکی زانستیه‌وه‌ ئەو بانگەشەیە مسۆگه‌رتر دەکات. هه‌رچی هه‌ژموونگه‌رایی ئایدیۆلۆژی لیبڕالیزمه‌ له‌رێگای پاوانه‌ میدیاییه‌ گرێدراوه‌كانی خۆیه‌وه‌ هه‌موو هه‌وڵوكۆششی خۆی خستۆته‌گه‌ڕ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م بانگه‌شه‌یه‌ گشتگیربکات و به‌سه‌ر ته‌واوی مرۆڤایه‌تیداو قۆناخێك له‌ناوچاخدا (سه‌رده‌می راگه‌یاندن و زانیاری) بئافرێنێت و وه‌ك حه‌قیقه‌تێكی هاوبه‌ش به‌ڕێوه‌ی ببات. له‌كاتێكدا گرنگی به‌وه‌ ده‌دات كه‌ له‌بواری ناوه‌ڕۆك و شێوه‌دا راستی له‌ناو ره‌هه‌نده‌ مێژووییه‌كه‌ی پێشكه‌ش بكات، له‌ ئاواكردنی فیوچه‌رۆلۆژی”ئایینده‌ناسی” یه‌كی دابڕاو له‌ رابردوو و رۆژی ئه‌مڕۆمان دوا ناكه‌وێت. به‌شێوه‌یه‌كی سه‌یر، ئێستاگه‌راییه‌. دروشمی “ئێستا بژی، ئه‌وه‌ی تر پووچه‌” وه‌ك باوه‌ڕییه‌كی بنه‌ڕه‌تی په‌سه‌ندو جێبه‌جێ‌ ده‌كرێت. ئه‌و لیبڕالیزمه‌ نوێیه‌ی له‌ میانه‌ی چه‌مكی ئاوێتەگەرایی سه‌رجه‌م قاڵبه‌ ئایدیۆلۆژیه‌كانی فیكره‌ كۆن و نوێكان پێكیهێناوه‌، به‌شێوه‌یه‌كی زۆر خراپتر دوا هه‌لومه‌رج و كه‌ش و هه‌وای رۆما به‌ بیر مرۆڤ دێنێته‌وه‌. سێیانه‌ی ـ وه‌رزش، سێكس، هونه‌ر ـ له‌ لوتكه‌ی قۆناخی به‌ ئایدیۆلۆژیابووندان. ره‌هه‌ندی ئایینی به‌ هه‌موویان دراوه‌. له‌ رۆژگاری ئه‌مڕۆماندا دۆزینه‌وه‌ی ئایینی دووه‌م زه‌حمه‌ته‌ كه‌ له‌ رێوڕه‌سمه‌كانی ئایینی ستادیۆمی تۆپی پێی رۆژی ئه‌مڕۆمان هۆشبه‌رتر بێت. لەبواری‌ بە پیشه‌سازیکردنی هونه‌ریشدا ره‌وش و په‌ره‌سه‌ندنی هاوشێوه‌ جێگای باسه‌. ته‌نانه‌ت هه‌ست و ره‌مه‌كێكی خۆڕسكی وه‌ك زایه‌ندیش بۆ پیشه‌سازی سێكس وه‌رچه‌رخێنراوه‌. سێکس یش کە كاریگه‌ری هۆشبه‌رانە (ئه‌فیۆن)ی هەیە به‌لای كه‌مه‌وه‌ هێنده‌ی سپۆڕو هونه‌ر كراوه‌ به‌ ئایین. ناوبردنی ئه‌م سێیانه‌ به‌ رێوڕه‌سمی ئایینه‌كانی مۆدێرنیته‌ی سه‌رمایه‌داری له‌ جێگای خۆیدا ده‌بێت. ئایینگه‌رایی رادیكاڵیش كه‌ به‌ ناوی سەردارێتی ئایین کەوتۆتە رێ، سه‌رباری ئه‌وه‌ی خۆی وه‌ك دژه‌ ـ مۆدێرن پێشكه‌ش ده‌كات، به‌ڵام مه‌یلێكی مۆدێرنیته‌یه‌.

كاتێك له‌ قووڵاییه‌وه‌ ته‌ماشای ئه‌و مۆدێرنیته‌یه‌ بكرێت كه‌ مۆركی سه‌رمایه‌داری پێوه‌یه‌، ئه‌وا ده‌ركی پێده‌كرێت كه‌ بێ‌ باوه‌ڕترین جۆره‌ به‌خۆی. هێنده‌ په‌نابردنی بۆ پێكه‌وه‌ لكاندن و ئاوێتەگەری ئه‌و راستیه‌ ده‌سه‌لمێنێت. هه‌رچه‌نده‌ پۆست مۆدێرنیزم وه‌ك به‌رهه‌مێكی ئه‌م باوه‌ڕ به‌خۆنه‌بوونه‌ سه‌ریهه‌ڵداوه‌، به‌ڵام نه‌بوو به‌ ئه‌ڵته‌رناتیفی مۆدێرنیته‌. ته‌نیا داخوازیه‌كه‌ی كردنه‌وه‌ی په‌نجه‌ره‌یه‌ك بوو بۆ ئه‌و رۆشنبیرانه‌ی له‌مۆدێرنیته‌ بێزار ببوون. له‌بواری شێوازی ژیانیه‌وه‌ تا بینه‌قاقای كه‌وتۆته‌ ناو مۆدێرنیته‌ی سه‌رمایه‌داریه‌وه‌. ده‌شێ‌ نموونه‌ جۆرییه‌كه‌ی له‌ ئه‌دۆڕنۆی فه‌یله‌سوفدا ببینرێت. ئه‌دۆڕنۆ كاتێك ده‌ڵێت “ژیانی چه‌وت راست ناژیێنرێت” به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر كورت مۆدێرنیته‌ی روون كرده‌وه‌. به‌ڵام له‌ پێشكه‌شكردنی ئه‌ڵته‌رناتیفدا سفر بوو. له‌به‌ر ئه‌م هۆیه‌ش تووشی تووڕه‌یی و په‌رچه‌كرداری لاوانی شۆڕشگێڕ هاتبوو. له‌ راستیشدا لیبڕالیزمی نوێ‌ ده‌یویست ببێته‌ جلوه‌و مه‌كیاژه‌ نوێیه‌كه‌ی مۆدێرنیته‌ كه‌ جلوه‌كه‌ی كه‌وتبوو. به‌ڵام چه‌نده‌ نوێبوونه‌وه‌و لكاندن ئه‌نجامبدات په‌رده‌پۆشكردنی ناكۆكیه‌كانی سه‌رده‌می پاوانی فینانسی جیهانگیری و رزگاركردنی سیسته‌مه‌كه‌ی ئاسان نییه‌.

 ئه‌ندرێ‌ گۆنده‌ر فرانك كاتێك له‌ چوارچێوه‌ی قۆناخی پێنج هه‌زار ساڵه‌ی شارستانیه‌ت پێگه‌و گرنگی شارستانیه‌تی ئه‌وروپا ده‌ستنیشان ده‌كات زۆر له‌ راستی نزیكبۆته‌وه‌. به‌ڵام سه‌رباری ئه‌وه‌ی خۆیشی له‌ قووڵاییدا ئاگاداری كه‌موكوڕیه‌كانێتی، جگه‌ له‌ هه‌ندێ‌ چوارچێوه‌ی گشتی، رێگه‌ چاره‌یه‌ك یان ئه‌ڵته‌رناتیف پێشناخات و پێشكه‌شیان ناكات. راستتر بڵێین هێشتا هیوای ماوه‌. لەگەڵ ئه‌وه‌ی فۆڕمۆڵی “یه‌كێتی له‌ناو جیاوازییه‌كان” له‌چوارچێوه‌ی شارستانیه‌تی كلاسیكدا راسته‌ به‌ڵام گشتگیریه‌كی زێده‌ڕۆییانه‌یه‌. هیچ روونكردنه‌وه‌یه‌كی له‌باره‌ی چۆنیه‌تی جێبه‌جێكردنیه‌وه‌ پێشكه‌ش نه‌كردووه‌. هه‌رچی هه‌ڵه‌كه‌یه‌تی، هێشتا هیوایه‌كی له‌و جۆره‌ی هه‌یه‌ كه‌ ده‌رفه‌تی ژیانێكی مۆدێرن و جیاواز و باشتر (به‌ تیۆری و كرداری) له‌ناو سیسته‌م له‌ ئارادایه‌. له‌م لایه‌نه‌وه‌ والرشتاین ئه‌رێنی و رادیكاڵه‌، هه‌رگیز باوه‌ڕی به‌ چاره‌سه‌ریی له‌ناو سیسته‌مدا نییه‌. راشكاوانه‌ دووباره‌ی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ئه‌و قه‌یرانه‌ی له‌ ئارادایه‌ سیسته‌ماتیك و بونیادییه‌، پێشنیار ده‌كات ئه‌ركه‌ رۆشنبیری، ئه‌خلاقی و سیاسیه‌كان له‌ باوه‌ش بگیرێن كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی راست ده‌ستنیشانی كردوون. به‌ڵام ناته‌واویه‌كه‌ی له‌وه‌دایه‌، چاره‌سه‌ری به‌رفراوانی سه‌باره‌ت به‌ پرسیاری كامه‌ سیسته‌م پێشكه‌ش نه‌كردووه‌. له‌م باره‌یه‌وه‌ ره‌خنه‌دانێكی دڵسۆزانه‌ ده‌دات. ده‌ڵێت “هه‌موومان له‌ په‌رستگا پیرۆزه‌كه‌ی بۆرژوازیدا هه‌مان شه‌ربه‌تمان خوارده‌وه‌”. هه‌روه‌ها له‌به‌ر ئه‌م هۆكاره‌ ئاماژه‌ به‌و ترسه‌ ده‌كات (به‌ واتا مه‌جازیه‌كه‌ی) كه‌ به‌رامبه‌ر غه‌زه‌ب و نه‌فره‌تی خوداوه‌نده‌كان هه‌یه‌تی. چه‌ندین خاڵ و شتی گرنگ سه‌باره‌ت به‌ راده‌ی وابه‌سته‌یی سه‌رمایه‌ی رۆشنبیری به‌ مۆدێرنیته‌ی سه‌رمایه‌داری و زه‌روره‌تی دابڕانی رادیكاڵ باس ده‌كات، كه‌ پێویسته‌ په‌ندو وانه‌ی زۆری لێوه‌ربگرین.

ئه‌و په‌نده‌ی كه‌ ده‌ڵێت “راكردن له‌ ئه‌جه‌لی له‌چاره‌نووسراو بێ‌ سووده‌” ڕه‌وشی من ڕوون ده‌کاته‌وه‌. له‌ “مۆدێرنیته‌ی سه‌رمایه‌داری” رامده‌كرد، به‌ڵام ئه‌و راکردنە به‌س نه‌بوو بۆ ئه‌وه‌ی له‌ ده‌ستی رزگارم بێت. له‌م سۆنگه‌یه‌وه‌؛ له‌جیاتی ئه‌وه‌ی به‌ده‌ستیه‌وه‌ بمرم، تاقیكردنه‌وه‌ی ئه‌ڵته‌رناتیفه‌كه‌یم زۆر واقیعی و بوێرانه‌تر بینی. به‌مجۆره‌ نه ‌وه‌ك نیچه‌ ته‌نیا به‌ گووتنی راستیه‌كانه‌وه‌ وه‌ستام، نه‌ وه‌ك میشێل فۆكۆش به‌ راگه‌یاندنی مردنی خۆم بەسیفەتی مرۆڤایه‌تی رازی بووم، نه‌ وه‌ك ئه‌دۆرنۆش که‌ نیگه‌ران و زوویر بوو به‌ شێوه‌یه‌كی قه‌ده‌رگه‌رایی گووتم “ئه‌وه‌ی به‌سه‌رت بێت په‌سه‌ندی ده‌كه‌یت”، نه‌ وه‌ك ئه‌ندرێ‌ گۆنده‌ر فرانكیش په‌نابردنه‌ به‌ر دروشمی لێگه‌ڕینی “یه‌كێتی له‌نێو جیاوازیدا “م به‌س بینی. ته‌نانه‌ت بە پێچەوانەی واڵرشتاینیش بڕوام به‌وه‌ نه‌بوو كه‌ دەست نیشانکردنی ئه‌ركی سێیانه‌ی رۆشنبیری، ئه‌خلاقی (ئه‌تیك) و سیاسی به‌سه‌. بێگومان ئەو کەسایەتیانەی فیکرو فەزیلەت کۆمەکێکی گرنگیان بە تاقیکردنەوەکەم کردو بوێرییان پێبەخشیوە. به‌ڵام ئه‌وه‌ی یه‌كلابۆته‌وه‌ هه‌رگیز گوته‌ی “ژیانی چه‌وت راست ناژیێنرێت” بۆ من جێگای باس نابێت. چونكه‌ هیچ كاتێك ژیانێکم به‌ گوێره‌ی ئه‌م گوته‌ نه‌بووه‌. زۆر رامكرد، به‌ڵام نه‌ هێزم نه‌ باوه‌ڕیم به‌شی گه‌یشتن به‌ ژیانی مۆدێرنیته‌ی سه‌رمایه‌داری نه‌كرد. چونكه‌ ئه‌وه‌ی ژیانی و به‌كاریگه‌رتر بوو بانگه‌وازی مرۆڤه‌ یاخیبووه‌كه‌ی ناخم بوو كه‌ ده‌یگووت “هه‌راجمان مه‌كه‌، له‌ هه‌رچیه‌ك ده‌گه‌ڕێیت له‌ خۆتیدا بدۆزه‌وه‌”. یاخیبوونه‌كانی خۆم ده‌نووسمه‌وه‌.

له‌وانه‌یه‌ بپرسن؛ به‌رامبه‌ر به‌م سێیانه‌ی هێزه‌كانی مۆدێرنیته‌ چیت بۆ ده‌كرێت كه‌ پێنج هه‌زار ساڵه‌ هیچ رۆح و هزرێك نه‌ماوه‌ ره‌گی خۆیان تێدا دانه‌كوتابێت، له‌م چوار سه‌د ساڵه‌ی دواییشدا له‌ ده‌ره‌وه‌و ناوه‌وه‌، له‌ ژینگه‌و هه‌واكه‌یه‌وه‌ تا ده‌گاته‌ ژێر زه‌ویه‌كه‌ی هیچ به‌هایه‌كی كۆمه‌ڵگای نه‌هێشتۆته‌وه‌ كه‌ ده‌ستی بۆ نه‌بردبێت، نه‌یكردبێت به‌ كاڵا، نه‌یكڕیبێت و هه‌راجی نه‌كردبێت، هه‌روه‌ها ملیۆنجار هێنده‌ی سیسته‌مه‌كانی فیرعه‌ون و نه‌مرود خۆی به‌هێز كردووه‌؟ بێگومان به‌مجۆره‌ پرسیاره‌كه‌ به‌ هه‌ڵه‌ ده‌پرسم. به‌و شێوازه‌ ده‌یپرسم كه‌ مۆدێرنیته‌ گه‌ره‌كیه‌تی. ئامانجم ئه‌وه‌یه‌ بێ‌ نرخی ئه‌و شتانه‌ ئاشكرا بكه‌م كه‌ ئه‌م پرسیاره‌یان هێناوه‌ته‌ ئاراوه‌و گریمانه‌كه‌ی پشت په‌رده‌ش روون بكه‌مه‌وه‌.

من نه ‌تازه‌گه‌ری دیموكراتی ده‌دۆزمه‌وه‌و نه‌ ده‌یئافرێنم. هه‌رچه‌نده‌ سه‌باره‌ت به‌ سه‌رله‌نوێ‌ ئاواكردنه‌وه‌ شتگه‌لێك هه‌بێت كه‌ بیڵێم، به‌ڵام گرنگی پێناده‌م. راستتر، خاڵه‌ گرنگه‌كه‌ له‌ شوێنێكی دیكه‌دا شاراوه‌یه‌. ئه‌ویش ئه‌مه‌یه‌و لێرانه‌دایه‌: له‌و كاته‌ی كه‌وا شارستانیه‌تی فه‌رمی ئاواكراوه‌ تازه‌گه‌ری دیموكراتی به‌شێوه‌ی دووالیزم له‌ ئارادایه‌. له‌ هه‌ر شوێن و زه‌مه‌نێكدا ئه‌م (شارستانیه‌ته‌) هه‌بێت، ئه‌ویش بوونی هه‌یه‌. هه‌رچه‌نده‌ شاره‌زاو پرۆفیشۆناڵانه‌ش نه‌بێت ئه‌وه‌ی من هه‌وڵی ئه‌نجامدانی ده‌ده‌م، پێشكه‌شكردنی نرخ و به‌های شایسته‌یه‌ به‌و شێوه‌ ژیاره‌ی (شارستانێتی دیموكراتی نافه‌رمی، ناو گرنگ نییه‌) كه‌ له‌ هه‌ر زه‌مه‌ن و شوێنێكی شارستانیه‌تی فه‌رمیدا هه‌یه‌، هه‌روه‌ها پێشخستنی روونكردنه‌وه‌ی سه‌رنج راكێشه‌ ده‌رهه‌ق به‌ ره‌هه‌نده‌ سه‌ره‌كیه‌كانی. جگه‌ له‌مه‌ش مه‌به‌ست پێشكه‌شكردنی پێناسه‌یه‌ ده‌رهه‌ق به‌ ماهییه‌ته‌كه‌ی و شێوه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی زهنیه‌ته‌كه‌ی و كۆمه‌ڵگاكه‌ی كه‌ له‌میانه‌ی بونیادو شێوازێكی ژیان له‌ ئارادایه‌.

 ئه‌و شارستانیه‌ت (مۆدێرنیته‌ی سه‌رده‌مه‌ جیاوازه‌كان)ـه‌ی بانگه‌شه‌ی تاقانه‌ییه‌كه‌ی ده‌كرێت، له‌ هه‌ر شوێنێك که ‌ده‌ستی به‌ریكه‌وتووه‌و هه‌ر زه‌مه‌نێك چه‌رخه‌كه‌ی پێیدا تێپه‌ڕیوه‌، ده‌ركه‌وتنی به‌رامبه‌ر (دژ)ه‌كه‌ی وه‌ك پێویستیه‌كی دیالیكتیكی هیچ لایه‌نێكی نییه‌ مایه‌ی تێگه‌یشتن نه‌بێت. به‌پێچه‌وانه‌وه‌، ئه‌وه‌ی ده‌ركی پێناكرێت ئه‌وه‌یه‌ بۆچی به‌درێژایی مێژووی شارستانیه‌ت ئه‌و ركابه‌رێتیه‌ سروشتییه‌ دیالیكتیكیه‌ به‌شێوه‌یه‌كی سیسته‌ماتیك گوزارشت نه‌كراوه‌و ده‌نگی به‌رز نه‌كراوه‌ته‌وه‌. له‌كاتێكدا له‌ سۆمه‌ره‌وه‌ تا میسرو هه‌راپا، له‌ چین و هیندستانه‌وه‌ تا ده‌گاته‌ رۆما هێنده‌ شارستانیه‌ت ئاواكراون، بۆچی هۆز، خێڵ و گڕوپه‌ ئایینییه‌ له‌ ژمارنه‌هاتووه‌كانی‌ بیابانی مه‌زن، بیابانه‌كانی ئاسیا،‌ سیبریاو‌ تا ده‌گاته‌ بیابانی عه‌ره‌بستان وه‌ك لافاو به‌لێشاون، ته‌نگه‌تاو و به‌كۆیله‌كراون نابێت هیچ په‌رچه‌كردار، هزرو بونیادێكی كۆمه‌ڵایه‌تی ركابه‌ریان هه‌بێت؟ ئایا ئه‌مه‌ كارێكه‌ ئه‌قڵ و ویژدان په‌سه‌ندی بكات؟ كاتێك گه‌لان له‌لایه‌ن باڵاده‌ستانی ئه‌و شارانه‌ی هه‌زاران ساڵه‌ ئاوایانكردووه‌ دووچاری هه‌ر جۆره‌ فشارو چه‌وسانه‌وه‌یه‌ك بوونه‌وه‌، بێ‌ ده‌نگ و ده‌سته‌وه‌ستان بن و سوپاسگوزاری قه‌ده‌ره‌كه‌یان بن؟ ئایا ئه‌مه‌ رێی تێده‌چێت؟

ده‌شێت هه‌زاران پرسیار ده‌رهه‌ق به‌ هه‌زاران ناوچه‌و قۆناخ بكرێت. بێگومان وه‌ڵامیشیان هه‌یه‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ی نییه‌، بۆچی له‌ هۆنینه‌وه‌و رستنی ئه‌م وه‌ڵامانه‌وه‌ سیسته‌می (ئاواكردنی فیكر، تیۆری) شارستانیه‌تێك ئاوا نه‌كراوه‌. هه‌روه‌ها بونیاده‌ ركابه‌ره‌كان (راوه‌سته‌ی كۆمه‌ڵگای ئه‌خلاقی و سیاسی) یش هه‌ن. ئه‌و شته‌ی نه‌كراوه‌و نییه‌و سه‌رنج ڕاکێشه‌، ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و په‌یوه‌ندی و هۆگرییه‌ی بۆ هه‌زاران زۆردار، ئیمپراتۆرو پاوانه‌كانی ده‌سه‌ڵات ـ سه‌رمایه‌ پیشاندراوه‌، ده‌رهه‌ق به‌ سه‌ره‌كیترین دۆخی راوه‌سته‌ی سروشتی كۆمه‌ڵایه‌تی و به‌رامبه‌ر ره‌وشی كۆمه‌ڵگای ئه‌خلاقی و سیاسی و پێشكه‌وتنه‌كه‌ی پیشان نه‌دراوه‌.

سه‌باره‌ت به‌ هه‌ر شێوه‌یه‌كی خه‌لیفه‌، سوڵتان، ئه‌میر، شێخ، شاهنشاو فه‌رمانده‌یه‌كی شارستانیه‌تی ئیسلام كه‌ باش ده‌یانناسین به‌ ورده‌كاریه‌كانیه‌وه‌ چیرۆكیان له‌باره‌وه‌ ده‌نووسرێت و باس ده‌كرێت، به‌ڵام ته‌ریقه‌ت، مه‌زهه‌ب، به‌رخودان، حه‌سره‌ت و باوه‌ڕی ئه‌و باوه‌ڕمه‌ندانه‌ی له‌ سێ‌ كیشوه‌ردا بڵاوبوونه‌ته‌وه‌ یان به‌شێوه‌یه‌كی شایسته‌ ناكرێت به‌ مێژوو یان به‌ چه‌واشه‌كراوی ده‌كرێن به‌ چیرۆك. ئاشكرایه‌ كه‌ لێره‌دا دووالیزم و پێكدادانی ناو شارستانیه‌ت له‌ ئارادایه‌. به‌ڵام له‌كاتێكدا لایه‌نێكیان به‌شێوه‌یه‌كی بێ‌ سنوور به‌ شان و باڵیاندا هه‌ڵده‌درێت و شكۆدار ده‌كرێن، ركابه‌ره‌كانیان ژێر خاك ده‌كرێن. ته‌نانه‌ت له‌ ژیانی خۆشمدا بوومه‌ شاهێدی ئه‌م دۆخه‌. چاودێری كوردی عه‌له‌وی، سووننی و ئێزدیم كرد. پێویسته‌ راشكاوانه‌و ئاشکرا بیڵێم شارستانێتی پاڵاوته‌ی هه‌زاران ساڵ، له‌ شارستانێتی ركابه‌ر زیاتر كۆمه‌ڵگای ئه‌خلاقی و سیاسیم له‌ كورده‌ عه‌له‌وی و ئێزدیه‌كاندا بینی. كه‌چی گوته‌و چیرۆكه‌كانی شارستانیه‌تی كلاسیك سه‌باره‌ت به‌ عه‌له‌وی و ئێزدیه‌كان پڕه‌ له‌ سووكایه‌تی پێكردن و ئه‌و ریسواكاریانه‌ی كه‌ ته‌نانه‌ت مرۆڤ به‌ زمانیدا نایه‌ت دووباره‌یان بكاته‌وه‌. هه‌ڵبه‌ته‌ لێره‌دا مه‌به‌ستم زه‌حمه‌تكێشه‌ سوننیه‌كان، كولتووری هۆزو خێڵه‌كانیان نییه‌. جێگای ته‌واوی ئه‌م توێژانە‌ له‌ قه‌فه‌سی شارستانیەتدا تازه‌گه‌ری دیموكراتییه‌. ده‌شێت له‌ هه‌ر شوێن و زه‌مانێك نموونه‌كانی ئه‌مه‌ بخرێته‌ڕوو. وابزانم بۆ رۆشنكردنه‌وه‌ی ئامانجه‌كه‌مان ئه‌مه‌ به‌سه‌.

 پێویسته‌ ئاماژه‌ به‌ گرنگی روونكردنه‌وه‌ی خاڵێكی دیكه‌ی سه‌باره‌ت به‌ مۆدێرنیته‌ بكه‌م. به‌ واتایه‌ك له‌ واتاكان دەستەواژەی مۆدێرنیته‌ی سه‌رمایه‌داری راست نییه‌. پێویسته‌ سه‌رنج بده‌ن كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی مه‌رجدار زاراوه‌كه‌ به‌كاردێنم. هه‌ر وه‌كو چۆن دەستەواژەی كۆمه‌ڵگای سه‌رمایه‌داری نادیاره‌و مه‌ترسی په‌رده‌پۆشكردنی راستی هه‌یه‌، له‌وانه‌یه‌ دەستەواژەی مۆدێرنیته‌ی سه‌رمایه‌داریش مه‌ترسیه‌ هاوشێوه‌كانی زیاتربێت. به‌واتا گشتیه‌كه‌ی مۆدێرنیته‌ شێوازی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی سه‌رده‌مێكه‌. به‌ سیفه‌تی كولتووری ماددی و مه‌عنه‌وی، ته‌واوی فاكته‌ره‌كانی ته‌كنیك، زانست، هونه‌ر، سیاسه‌ت و مۆدێل له‌ خۆوه‌ ده‌گرێت كه‌ مۆركی خۆی له‌ قۆناخێك داوه‌. له‌م واتایه‌دا ئه‌گه‌ر مۆدێرنیته‌ بكرێته‌ موڵكی سه‌رمایه‌داری هه‌ڵه‌یه‌كی گه‌وره‌یه‌، ته‌نانه‌ت له‌میانه‌ی زۆرێك له‌ فاكته‌ره‌كانیه‌وه‌ دژی سه‌رمایه‌دارییه‌ كه‌ پاوانێكه‌. هه‌روه‌كو چۆن كۆمه‌ڵگای ئه‌خلاقی و سیاسی شێوازی سه‌ره‌كی ژیانی سروشتی كۆمه‌ڵگا به‌گشتی دژی شارستانیه‌ته‌و به‌تایبه‌تیش دژی شارستانیه‌تی سه‌رمایه‌دارییه‌، ئه‌وا له‌ مۆدێرنیته‌ (تازه‌گه‌ری)شدا راوه‌سته‌یه‌كی هاوشێوه‌ جێگای باسه‌. كۆمه‌ڵگای مۆدێرن (هاوچه‌رخ) كۆمه‌ڵگای سه‌رمایه‌داری نییه‌. ئه‌ی بۆچی ده‌سته‌واژه‌ی مۆدێرنیته‌ی سه‌رمایه‌داریم به‌كارهێنا؟ چونكه‌ پاوانی سه‌رمایه‌داری لەگەڵ هاوپه‌یمانه‌ هه‌ژموونگه‌راكه‌ی هێنده‌ی به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگادا زاڵه‌، به‌و ئه‌ندازه‌یه‌ خوازیاره‌ مۆركی خۆی له‌ مۆدێرنیته‌ش بدات كه‌ وه‌ك شێوازی ژیانی قۆناخ په‌سه‌ند كراوه‌. بە یەکەوە لەگەڵ هاوپه‌یمانه‌ ئایدیۆلۆژی، سیاسی ـ سه‌ربازیه‌كانی وه‌ك بڵێی به‌خۆی ئافرێنه‌رو پێكهێنه‌ری شێوازی ژیانی سه‌رده‌مه‌. لەرێگای ئامرازەکانی په‌روه‌رده‌، سه‌ربازگه‌، شوێنه‌كانی عیباده‌ت و میدیا. له‌ناو هه‌وڵێكی زۆر به‌ سیسته‌مدایه‌ زهنیه‌تێكی باڵاده‌ست ده‌ئافرێنێ‌ كه‌ هه‌ر شتێك پێچه‌وانه‌ ده‌كاته‌وه‌، ئه‌وه‌ی هی ئه‌و نییه‌ ده‌یكات به‌ هی خۆی. ئه‌گه‌ر هه‌وڵه‌ پڕوپاگه‌نده‌ییه‌كانی له‌م لایه‌نه‌وه‌ سه‌ركه‌وتوو بێت، ئه‌و كاته‌ مۆركی خۆی له‌ كۆمه‌ڵگا یاخود له‌ مۆدێرنیته‌ ده‌دات.

 كاتێك ئه‌نتۆنی گیدنس سه‌رمایه‌داری به‌یه‌كێك له‌ كۆڵه‌كه‌ گرنگه‌كانی مۆدێرنیته‌ داده‌نێت، له‌وانه‌یه‌ ئاگاداری كه‌وتنه‌ ناو دووالیزمێكه‌وه‌ نه‌بێت. ئه‌و پرسیاره‌ی پێویستی به‌ پرسین هه‌یه‌: كامه‌یان ئه‌وی تریانی ئافراندووه‌ یاخود ده‌ستنیشان كردووه‌؟ ناشێت بیر له‌وه‌ بكرێته‌وه‌ كه‌ مۆدێرنیته‌ سه‌رمایه‌داری ئافراندووه‌، وه‌ك سه‌رده‌مێكی تایبه‌تی سروشتی كۆمه‌ڵگا ژیان ده‌كرێت. به‌ڵام كاتێك پاوانه‌كانی فشارو چه‌وسانه‌وه‌ له‌ ژێر ناوو سیفه‌تی شار ـ چین ـ ده‌وڵه‌تدا پێكدێت مۆركی خۆیان له‌ شێوازی ژیانی قۆناخه‌كه‌ ده‌ده‌ن و خوازیارن بیكه‌ن به‌ موڵكی خۆیان. پێویسته‌ په‌سه‌ند بكرێت و دانی پێدا بنرێت كه‌ زیاتر له‌م دۆخه‌دا سه‌ركه‌وتوون. ئه‌وه‌ی رووده‌دات سه‌ركه‌وتنی پڕوپاگه‌نده‌یه‌. سه‌رده‌مێكی زل و زه‌به‌لاح كراوه‌ته‌ موڵكی حه‌رامزاده‌كان. كاتێك دەستەواژەی مۆدێرنیته‌ی سه‌رمایه‌داری به‌كاردێنین پێویسته‌ به‌رده‌وام ئەو واقیعە ره‌چاو بكرێت. به‌ڵام هیچ كاتێك سروشتی كۆمه‌ڵگا ره‌نگی ته‌واوو شێوازی هه‌بوونی سه‌رمایه‌داری یاخود پاوانێكی دیكه‌ وه‌ك ناسنامه‌ی خۆی په‌سه‌ند ناكات. ته‌نانه‌ت له‌ بواری تیۆریشه‌وه‌ ئاستەمە سروشته‌كانی كۆمه‌ڵگا له‌ خۆیانه‌وه‌ بۆ تۆڕێکی پاوانی فشارو چه‌وسانه‌وه‌ وه‌رچه‌رخێن. هه‌روه‌كو چۆن سه‌لماندمان ناشێت سه‌رمایه‌داری ساف و په‌تی هه‌بێت، ئه‌وا ئاوابوونی شارستانیه‌تی سافیش مه‌حاڵه‌. ئه‌گه‌ر هه‌ندێ‌ كه‌س بڵێن ده‌كرێ‌ هه‌بێت، پێویسته‌ لێیان بپرسین: ئه‌گه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌ك له‌ ئارادا نه‌بێت كه‌ بچه‌وسێندرێته‌وه‌و به‌ڕێوه‌ببرێت، ئه‌ی سێیانه‌ی شار ـ چین ـ ده‌وڵه‌ت ته‌نیا به‌خۆیان چۆن ده‌ژین؟ ساده‌ترینیان ئه‌وه‌یه‌، چۆن به‌رده‌وامی به‌ ژیانی ماددی خۆیان ده‌ده‌ن؟ لەوانەیە ئه‌مانه‌ مۆركی خۆیان له‌ سروشتی كۆمه‌ڵگای قۆناخ بده‌ن، له‌وانه‌یه‌ ئیستیغلالیشی بكه‌ن. به‌ڵام كاتێك ئه‌وروپا جێگای باس بوو ناتوانین رێنسانس، ریفۆرم و رۆشنگه‌ری بكه‌ینه‌ موڵكی سه‌رمایه‌داری. چونكه‌ هیچ كاتێك سه‌رمایه‌داره‌كانی ـ پاره‌و ده‌سه‌ڵاته‌كان ئافرێنه‌ری رێنسانس نه‌بوون، به‌ڵام هه‌موو كاتێك خواستوویانه‌ به‌هێزی ده‌سه‌ڵات و پاره‌ مۆركی خۆیانی لێبده‌ن. چونكه‌ باش ده‌زانن ئه‌گه‌ر له‌مه‌دا سه‌ركه‌وتووبن ئه‌وا پاره‌و ده‌سه‌ڵاتێكی زیاتر به‌ده‌ستدێنن.

كۆمه‌ڵگاش كه‌ بۆته‌ ئامانجی پاره‌ ـ سه‌رمایه‌و ده‌سه‌ڵاته‌كان، به‌ سیفه‌تی ركابه‌ر ده‌توانێت مۆركی خۆی له‌ شێوازی ژیانی سه‌رده‌م بدات. چه‌ندین رێگاو نموونه‌ی ئه‌مه‌ش هه‌ن. خودی سروشتی كۆمه‌ڵایه‌تیش مه‌یلی به‌م لایه‌نه‌وه‌یه‌. كۆمه‌ڵگا به‌ زۆری دژه‌ ـ سه‌رمایه‌دارییه‌، چونكه‌ به‌شێوه‌یه‌كی رۆژانه‌ له‌ناو زۆرداری و چه‌وسانه‌وه‌ی پاوانی سه‌رمایه‌دا ده‌ژی و به‌ده‌ستیه‌وه‌ ده‌ناڵێنن. لاوان، ژنان، بێ‌كاران، گه‌له‌ كۆڵۆنیكراوه‌كان، چه‌ندین گروپی ئایینی، هه‌ر جڤاتێك به‌ ره‌نجی خۆی گوزه‌ران ده‌كات و به‌شی بنه‌ڕه‌تی (DIMOS) كۆمه‌ڵگای مێژوویی ئه‌و توێژانه‌ن كه‌ ره‌نگی سه‌ره‌كی به‌ مۆدێرنیته‌و شێوازی ژیانی سه‌رده‌م ده‌ده‌ن. به‌ ئامانجی ئاسانكاری ته‌واوی ئه‌م توێژانه‌ به‌ گه‌ل (DIMOS) ناو ده‌به‌ین. هه‌رچی دیموكراسییه‌ ده‌بێته‌ ناوی ئه‌و به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیه‌ی كه‌ ئه‌م توێژانه‌ له‌ڕێگایه‌وه‌ خۆیان به‌ڕێوه‌ ده‌به‌ن. سه‌رباری ئه‌وه‌ی دەستەواژەیەکی سیاسین، به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و گۆڕه‌پان و توێژانه‌ی له‌ خۆیه‌وه‌ ده‌گرن به‌شێكی سه‌ره‌كی كۆمه‌ڵگا پێكدێنن، دەستەواژەکانی كۆمه‌ڵگای دیموكراتی و تازه‌گه‌ری دیموكراتی دەستەواژە‌یه‌كن له‌ راستی و ناوه‌ڕۆكه‌كه‌یه‌وه‌ نزیكترن. هه‌ر بۆیه‌ پێویسته‌ به‌ سنگفراوانیه‌وه‌ پێشوازی له‌ زۆر به‌كارهێنانم بۆ ئه‌م زاراوه‌یه‌ بكرێت. كاتێك باس له‌ ئه‌ڵته‌رناتیفێتی تازه‌گه‌ری دیموكراتی ده‌كه‌م مه‌به‌ستم ئه‌م راستیه‌یه‌. له‌ دۆخێكی به‌مجۆره‌دا مۆدێرنیته‌ی تاقانه‌ی شێوازی ئه‌نتۆنی گیدنس، به‌تایبه‌تیش زاراوه‌ی مۆدێرنیته‌ كه‌ مۆركی سه‌رمایه‌داری پێوه‌یه‌، زاراوه‌یه‌كی زۆر نادیارو ئاڵۆزه‌، تا راده‌یه‌كی مه‌زن پۆتانسێلی چه‌وتی و هه‌ڵه‌ له‌خۆوه‌ ده‌گرێت.

ئه‌وه‌ی ره‌نگی مۆدێرنیته‌یه‌ك دیاری ده‌كات بانگه‌شه‌، بونیاد، تێكۆشان و ئاستی سه‌ركه‌وتنی جه‌مسه‌ره‌ دژه‌كانه‌. به‌ڵام ئه‌گه‌ر بگووترێت به‌ ته‌واوه‌تی سه‌رمایه‌دارییه‌ یان دیموكراته‌ ده‌بێته‌ مۆدێلێكی قه‌به‌و كوێرانه‌ی میتۆدی بچووككردنه‌وه‌. هه‌ڵبه‌ته‌ كاتێك كۆمه‌ڵگا ده‌بێته‌ جێگای باس پێویسته‌ به‌شێوه‌یه‌كی وشیارو ورد وشه‌ی “ته‌واو” یان “هه‌موو” به‌كاربهێنرێت. چونكه‌ سروشتی كۆمه‌ڵایه‌تی زۆر تێكه‌ڵه‌و هیچ كاتێك یه‌ك شت یان یه‌ك ره‌نگ په‌سه‌ند ناكات. پێویسته‌ له‌ بیری نه‌كه‌ین كه‌ ناكۆكی جیاوازی گه‌ره‌كه‌. هه‌رچی جیاوازییه‌ واتای ژیانه‌. له‌و ئان و ساته‌ی ناكۆكی وه‌ستا، له‌م سۆنگه‌یه‌وه؛‌ له‌و ساته‌وه‌ كه‌ جیاوازییه‌كان وه‌ستان كه‌واته‌ ژیانیش كۆتایی پێهاتووه‌. ته‌نانه‌ت خودی مردنیش جگه‌ له‌ سه‌لماندنی مانای ژیان گوزارشت له‌ واتایه‌كی دیكه‌ ناكات. ئایا ده‌توانین بیر له‌وه‌ بكه‌ینه‌وه‌ ژیانێك مردنی تێدا نه‌بێت، مه‌حكومی نه‌مری ئه‌به‌دی بێت شتێكی چه‌نده‌ مه‌ترسیدار ده‌بێت؟ راستتر، ژیانێكی به‌مجۆره‌ ده‌بوو به‌ئه‌شكه‌نجه‌یه‌كی گه‌وره‌. به‌رده‌وام گه‌ڕان به‌دوای لێكچوون، ئه‌گه‌ر ئامانجی سه‌ركوتكردنی ركابه‌ران له‌خۆوه‌ نه‌گرێت، نكوڵیكردنه‌ له‌ ژیان. جگه‌ له‌ مۆدێل (نموونه‌ی مۆدێل فریوده‌رترین جۆری هونه‌ره‌ كه‌ بۆ په‌رده‌پۆشكردنی دژایه‌تی سه‌رمایه‌داری به‌رامبه‌ر به‌ ژیان داهێنراوه‌و له‌رێگای ئه‌شكه‌نجه‌ی لێكچوواندنه‌وه‌ ئه‌نجامده‌درێت) هه‌وڵی فاشیزم و مۆدێرنیته‌ی سه‌رمایه‌داری بۆ له‌ناوبردنی ته‌واوی جیاوازییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانی و گۆڕینی بۆ میتۆدی بچووككردنه‌وه‌ی یه‌كڕه‌نگی، نموونه‌یه‌كی دیكه‌ی سه‌لمێنه‌ره‌ بۆ دژایه‌تیكردنی ژیان.

 وه‌ك ئه‌نجام كاتێك دەستەواژەی مۆدێرنیته‌ پێناسە دەکەین كه‌ ده‌سته‌واژه‌یه‌كی ئاڵۆزو نادیاره‌، ده‌ستنیشانكردنی چوارچێوه‌و ماوه‌كه‌ی گرنگه‌. یه‌كتاكردنیان هه‌ڵه‌ی گه‌وره‌ له‌خۆوه‌ ده‌گرێت. له‌كاتێكدا مۆدێرنیتە وه‌ك سیفه‌تی هه‌نووكه‌یی و هاوچه‌رخێتی شارستانیه‌ت پێناسه‌ ده‌كرێت، پێویسته‌ به‌شێوه‌یه‌كی زۆر وردو هه‌ستیارانه‌ مه‌غزاو چوارچێوه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كه‌ی ده‌ستنیشان بكرێت. له‌م لایه‌نه‌وه‌ هه‌ڵه‌و كه‌موكوڕییه‌ گه‌وره‌كانی زانسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان به‌رچاون. دەشێ ئەمە ته‌نیا له‌میانه‌ی پشتبه‌ستنی پاوانه‌كانی سه‌رمایه‌و ده‌سه‌ڵات بە هێزی پارەو سەرکوتکردنه‌وه‌ روون بكه‌ینه‌وه‌. هه‌روه‌كو چۆن ده‌سه‌ڵات زاده‌ی زانسته‌، سه‌رمایه‌ش زاده‌ی ده‌سه‌ڵاته‌، پێچه‌وانه‌كه‌شی راسته‌. سه‌رباری ئه‌مه‌، به‌و سیفه‌ته‌ی به‌شه‌ سه‌ره‌كیه‌كه‌یه‌تی سروشتی كۆمه‌ڵگا له‌سه‌رده‌می هه‌ژموونگه‌رایی سه‌رمایه‌داریدا دیموكراتیكه‌. له‌م سۆنگه‌یه‌وه‌ وه‌ك شێوازی ژیانی سه‌رده‌م دیموكراتیزه‌ نه‌بوونی مۆدێرنیته‌ بابه‌تێكه‌ بیری لێناكرێته‌وه‌. دیموكراتیبوونی تازه‌گه‌ری له‌بواری قه‌باره‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی (كۆمه‌ڵگا) چه‌ندین قات له‌ مۆدێرنیته‌ی سه‌رمایه‌داری و به‌كرێگیراوه‌كانی باڵاتره‌. ته‌نیا ئه‌وه‌ی پێویسته‌ ئه‌وه‌یه‌ به‌ ئامانجی تێگه‌یشتن بزانین به‌شێوه‌یه‌كی راست بیر بكه‌ینه‌وه‌.

Leave a Reply

Your email address will not be published.