ڕاپۆرت

“سیاسەتکردن لەدەرەوەی ئەخلاق جگە لەنەهامەتیی هیچی تری بەدوادا نایەت”

ئا: ئاسۆ جەوهەر

نووسەر و ئەکادیمیستە سیاسییەکان رایدەگەیەنن:لە روی فیکرییەوە بە مانا زانستییەکەی سیاسەتێک فۆڕمەڵە نەبووە کە کار بۆ دونیای کوردیی بکا. هەتا بۆ ئەوەی ئەخلاق بۆ سیاسەتیش بەگەڕێتەوە، بەمانا زانستیی و ئەخلاقییەکەی دەبێ لانیکەم پێناسەی سیاسەت بکرێتەوە و گۆڕنکاریی لە پەروەردەی نەوەکاندا بکرێت لە خوارەوە بۆ سەرەوە هەتا کۆمەڵێک بەها جێگیر بکرێن.

جەختیش دەکەنەوە: لەبنەڕەتدا سیاسەت و ئەخلاق دووانەیەکن هەرگیز بێ یەکتر چاکە و سود و قازانجی گشییتان لێ ناکەوێتەوە. ئەو بێ دەنگیی و ملشۆڕییەی ئەم دەسەڵاتە پڕۆکسییە ئیقلیمییەی ئەمڕۆی کوردستانی عیراق لەبەرامبەر دەستدرێژیی و تەحەدای دەوڵەتی تورکیادا هەیەتی، هەرگیز ناچێتە خانەی سیاسەتکردنەوە.

هۆشیار عەبدوڵا، ئەندامی پارلمانی عێراق

هۆشیار عەبدوڵا، ئەندامی پارلمانی عێراق، ئاماژە بۆ ئەوە دەکات، ئەگەر سیاسەت کردەیەکی باڵا بێت بۆ ئیدارەدانی کۆمەڵگە و لە پێناو بەرجەستەکردنی چاکەی گشتیی، ئەوا بێگومان ئەوکاتە دەشبێتە کردەیەکی ئەخلاقیی باڵا و هیچ جولەیەکی سیاسیی خاڵی نابێت، لە بەها ئەخلاقییەکان. هەروەها ئەگەر ئەو پێناسە تەقلیدییە سلبییەش بێت کە سیاسەت هونەری درۆکردنە! ئەوکاتە بێگومان کردەیەکی پراگماتیکییە کە خاڵییە لە بەها ئەخلاقییەکان.

هۆشیار، ئەوەدەخاتەروو کە سیاسەتیی ئێمە لە ژێر کاریگەریی دراوسێکانیدا بووە، لە رووی فیکرییشەوە سیاسەتێک فۆڕمەڵە نەبووە، کار بۆ دونیای کوردیی بکات؟!

ئەو، بۆ ئازادیی کۆمەڵگە دوا: بە دیدی من سیاسەت لە دونیای کوردییدا کاردانەوەبووە، نەک پرۆسەیەکی سروشتیی ئاسایی، کاریگەر بووە بە جموجۆڵی ئەویتر. نەک لەم سەردەمە لە سەردەمەکانی تریشدا، سیاسەت وەک کردەیەکی سەربەخۆی کوردیی دور لە کاریگەر بوون بە دەوربەر بونی نییە. بڕوانە بیستەکانی سەدەی رابردو بە ئاشکرا کاریگەر بوون بە فیکری دیینیی و مەزهەبیی و عەشایەریی دەبینی، لە دوای شەست و حەفتاکانی سەدەی رابردو سیاسەتی کوردیی بەتەواویی لە ژێر کاریگەریی عروبەی عەرەبییدایە… لە روی فیکرییەوە بە مانا زانستییەکەی هەتا ئێستا سیاسەتێک فۆڕمەڵە نەبووە کە کار بۆ دونیای کوردیی بکات، دور لە بارگاویی بوون .

وتیشی: سیاسەت ئەگەر هونەری باش بەڕێوەبردنی وڵات بێت، پەیوەندی بە ئیدارەدانی ژیانی خەڵک لە شارەدا هەیە، بە دیدی من سیاسەتی کوردیی هەتا ئێستا عەقڵیەتی شاخی تێنەپەڕاندوە، هەر بۆیە لە بونیادنان و ئاوەدانکردنەوەدا هەتا ئێستا دەستەوەسانە .

ئەو ئەندامەی پارلمانی عێراق،  جەخت لەوەدەکاتەوە: بۆ ئەوەی ئەخلاق بۆ سیاسەت بەگەڕێتەوە، دەبێ لانیکەم دوو هەنگاوی بونیادیی بنرێت: یەکەمیان پێناسەی سیاسەت بکرێتەوە، بەمانا زانستیی و ئەخلاقییەکەی، لە هەنگاوی دووەمدا پێویستمان بە گۆڕینە لە پەروەردەدا، واتا هەتا لە حەلقەکانی خوارەوە بۆ سەرەوە لە پەروەردەی نەوەکاندا کۆمەڵێک بەها جێگیر نەکرێن، هەتا تاکێک نەیەتە کایەوە کە راستگۆیی بە کردەیەکی ئینسانی باڵا و درۆ بە کارێکی دزێو نەزانێ ناتوانین ئەمە بکەین .

هۆشیار عەبدوڵا، هێما بۆ ئەوەیش دەکات: گرنگە سیاسەت رون بێت، ئەمەش دوو ئاستی هەیە ئاستێکی جوزئیی، ئاستێکی گشتیی. یەکەمیان وێنە گەورەکە تەواو دەکا، واتا هەموو مرۆڤێک لە جوڵەیدا لەگەڵ باوکی و دایکی، منداڵەکانی مامۆستاکەی سیاسەت دەکا، واتا هەموو جوڵەیەکی مرۆڤ سیاسەتە، بەڵام سیاسەتی گشتیی کە پرۆسەی بەڕێوەبردنی دەوڵەتە لە بەرەنجامی کردەی تاکەکان پێک دێت، ناتوانی سیاسەتێکت هەبێت بەسترابێتەوە بە ئەخلاقەوە ئەگەر تاکەکانی کۆمەڵگە خۆیان مانا نەدەن بە بەها ئەخلاقییەکان. لە خۆڕا نییە لە دونیای دێمۆکراتییدا ئەوەی درۆیەکی لێ سپیی ببێتەوە ژیانی سیاسیی کۆتایی دێت، بەڵام لە دونیای ئێمەدا هەن بە شانازییەوە دەڵێن ئێمە درۆزن نیین، درۆ زانیین.

بەشێک لە نووسەرانی بواری سیاسیی، لەوەدەدوێن کە لەبنەڕەتدا سیاسەت و ئەخلاق دووانەیەکن  و بێ یەکتر چاکە و سود و قازانجی گشییتان لێ ناکەوێتەوە.

ئازاد مەلانەبیی، نووسەر

ئازاد مەلانەبیی، نووسەر، بە ئازادیی کۆمەڵگەی راگەیاند: سیاسەت لە کورتتریین و سادەترین پێناسەیدا، بریتییە لە کردارێک، یاخود هەنگاوێک لەپێناوی سود و قازانج و چاکەی گشتییدا ئەنجام دەدرێت. لەبنەڕەتدا سیاسەت و ئەخلاق دووانەیەکن هەرگیز بێ یەکتر چاکە و سود و قازانجی گشییتان لێ ناکەوێتەوە. ئەو بێ دەنگیی و ملشۆڕییەی ئەم دەسەڵاتە پڕۆکسییە ئیقلیمییەی ئەمڕۆی کوردستانی عیراق لەبەرامبەر دەستدرێژیی و تەعەدای دەوڵەتی تورکیادا هەیەتی، هەرگیز ناچێتە خانەی سیاسەتکردنەوە، چونکە مامەڵەی ئەمڕۆی تورکیا و حکومەتی هەرێمی کوردستانی عیراق،  لەسەر بنەمای ئاغا و نۆکەر و سەردەست و ژێردەستەیە.

ئازاد، وتیشی: هۆکاری سەرەکیی دروستبوونی ئەم جۆرە مامەڵەکردنەیش لەنێوان تورکیا و هەرێمدا، دەگەڕێتەوە بۆ خۆپەرستیی سیاسیی دەسەڵاتدارانی هەرێم. نیشانەی سەرەکیی خۆپەرستییش ئەوەیە کە خود لەو پڕۆسەیەدا دەبێتە خولگەی پەرستن، لێرەشەوە پەیوەندییەکانی بە بەرژەوەندیی گشتیی و کۆمەڵگەوە دەپچرێت! هۆکارەکە ئەوەیە کە دەسەڵاتدارانی هەرێم،  لە دەلاقەی بەرژەوەندییە شەخصییەکانی خۆیانەوە بۆ دونیای سیاسەت و سیاسەتکردن دەڕوانن. بێ هەڵوێستیی و ملشۆڕیی حکومەتی هەرێم لەبەرامبەر تەعەدا و دەستدرێژییەکانی تورکیادا و بێدەنگبوون لەبەرامبەر کوشتنی هاونیشتیمانییانی مەدەنیی و بێگوناح، لەلایەن ئەو دەوڵەتەوە سیاسەت و سیاسەتکردن نییە، بەڵکو سوکایەتییکردنە بە سیاسەت. 

ئەو، ئەوەشدەخاتەڕوو کە “دونیای سیاسەت پەیوەندی راستەوخۆی بە فیکر و فەلسەفەی سیاسییەوە هەیە، ئاخر سیاسەت هونەری بەدەستهێنانی زۆرترین سود و قازانجی گشتییە، بە کەمترین زەرەر و زیان. من وەک خۆم جگە لەم هەرێمی کوردستانە، لە هیچ شوێنێکی دونیادا ئەوەم بەدی نەکردووە کەسانێک خەریکی سیاسەتکردن بن کە لە فیکر و فەلسەفەی سیاسییدا بەتاڵ و حەتاڵ بن! دەسەڵاتدارە سیاسییەکانی کوردستانی عیراق بە زۆرترین زیان نەیانتوانیووە کەمترین سود و قازانجی گشتیی بەدەستبهێنن، کەچی کۆمەڵگەش لەسایەیاندا بووەتە  زەلکاو و رۆژ بەڕۆژ ژیانکردن تیایدا قورستر و زەحمەتر دەبێت! بەتاڵیی سیاسییەکانی کورد لە فیکر و فەلسەفەی سیاسیی، بووەتە هۆی شکاندنی شەرمی سیاسییان. هەربۆیەش  لە دونیای سیاسەتکردندا خاوەنی رێچکەیەکی سیاسیی دیاریکراونیین و بەردەوامیش کۆمەڵگە لە هەڵەیەکی ستراتیژییەوە، بەهەڵەیەکی ستراتیژییتر دەسپێرن.”

ئازاد مەلا نەبیی، جەخت لەوە دەکاتەوە: لە راستییدا ئەخلاق و سیاسەت دوانەیەکی لێکدانەبڕاون، سیاسەتکردن لەدەرەوەی چوارچێوەی ئەخلاقدا، بە تایبەت ئەخلاقی نیشتیمانیی و ئینسانیی، جگە لەنەهامەتیی! هیچیتری بەدوادا نایەت. ئەوە جگە لەوەی هەر سیاسییەک، سیاسەتی لەدەرەوەی ئەخلاقدا کردبێت، لە ڕیسوابوون و شەرمەزاریی زیاتر هیچیتری بۆ نەماوەتەوە و نموونەی ئەو سیاسییە ریسوایانەیش زۆر زۆرن لەمێژوو دا.

هەروەها کەسانی ئەکادیمیست روانینێکی تریان بۆ ئەخلاقی سیاسیی هەیە، ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن کە ثیۆری جیاواز بۆ فیکری سیاسیی و پراکتیکی سیاسیی هەیە و سیاسەت بۆ گرتنە دەستی دەسەڵاتە. وەک ئەوەی لە هەرێمی کوردستاندا دەبینرێت زیاتر هێز بەکاردەهێندرێت لە یەکلاکردنەوەی کێشەکاندا، زیاتر بییر لەوە دەکرێتەوە کە هێزت هەبێت نەک ئەخلاق.

رێبوار رەوف ساڵح، خوێندکاری دکتۆرا _ زانکۆی کامبرجی بریتانیا

رێبوار رەوف ساڵح، خوێندکاری دکتۆرا _ زانکۆی کامبرجی بریتانیا، ئەو، تێگەیشتنی بۆ سیاسەت بریتییە لە کۆمەڵێک بەرنامە و چالاکیی کە گرووپێک یان پارتێک ئەنجامی دەدات بۆ گرتنە دەستی دەسەڵات، جا ئیدی ئەو دەسەڵاتە لە ناوچەیەکی دیاری کراو بێت یان هەرێمێک یان وڵاتێک.

رێبوار، بۆ ئازادیی کۆمەڵگە، دوو ثیۆری سیاسیی شیدەکاتەوە: لەسەر ئەخلاق لە سیاسەت و حوکومڕانییدا، دەتوانین پشت بە دوو ثیۆریی (تیۆر) جیاواز ببەستین. یەکەم ثیۆریی ریالیزم، دووەم ثیۆریی لیبرالیزم. هەرچەند ئەم دوو ثیۆرە زیاتر پەیوەستن بە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانەوە، بەڵام دەتوانین بیبەستین بەم ئارگومێنتەشەوە. بۆ نموونە ریالیزم دەڵێت ‌هێز رۆڵ دەبینێت لە بریاردان و زاڵ بووندا. واتا بۆ ئەوەی زاڵ بیت و بڕیارت کاریگەریی هەبێت دەبێت بەردەوام هێزت هەبێت، واتا لەم حاڵەتەدا بۆ ئەوەی دەسەڵات و بڕیارت لابێت بییر لە بەکار‌هێنانی هێز دەکەیتەوە. لە بەرامبەری ئەمەشدا ثیۆری لیبرالیزم کەمتر جەخت لەسەر بەکارهێنانی هێز دەکاتەوە، لە بری ئەمە زیاتر بییر لە رێگەی دێمۆکراسیی و دامەزراوەکان و رێگەکانی دیکەی مەدەنیی دەکاتەوە بو بەدەستهێنانی دەسەڵات و بڕیاردان. کەواتە تا لە ریالیزم نزیک ببینەوە، هێز دەبینین، تا لە لیبرالیزم نزیک بینەوە ئازادیی دەبینین. ئەوەی پەیوەستە بە ئەخلاقیشەوە، زیاتر لە لیبرالیزمدا دەیبینین، چونکە بەکارهێنانی هێز بەبێ هەبوونی کاریگەریی دامەزراوەی یاسایی لە ئەخلاق داتدەبڕێت.

ئەو خوێندکارەی زانستە سیاسییەکان، جەخت لەوەدەکاتەوە: ئەوەی لە هەرێمی کوردستاندا دەبینرێت زیاتر لە ریالیزمەوە نزیکە، واتە زیاتر هێز بەکاردەهێندرێت لە یەکلاکردنەوەی کێشەکاندا، باشتریین بەڵگەش بۆ ئەمە ئەوەیە کە تا ئێستا هێز لە دەستی دەستە و تاقم و حزبدایە، نەک حکومەت. لە هەرێمی کوردستاندا زیاتر بییر لەوە دەکرێتەوە کە هێزت هەبێت نەک ئەخلاق، واتا زیاتر ماکیاڤیلییانە بییر دەکەنەوە، چونکە ‘نیکۆلۆ ماکیاڤیلی’ پێی وایە کە ئەگەر دەسەڵاتدار دوو بژاردەی هەبوو لە نێوان ئەوەی کە ترسێنەر بێت یان خۆشەویست، ئەوا ترسێنەر بێت باشترە. ئەم پرانسیپەی ماکیاڤیلی بۆ سەرکردەی کورد و دەسەڵاتدارەکانی هەرێمیش راستە، چونکە زیاتر بییر لە بەکارهێنانی هێز و ترس دەکەنەوە تاکو بەکارهێنانی یاساو ئازادیی، کەوابێت کەمتر ئەخلاقی سیاسیی رەچاو دەکرێت، بە تایبەت لە کیشە هەنوکەیی و سەرەکییەکانی ناوخۆی هەرێم و ئەو کێشانەشی کە پەیوەستن بە وڵاتە هەرێمییەکانیشەوە.

ئەو، دەڵێت: دبێگومان دەبێت لە سیاسەتدا ئەخلاق رەچاو بکرێت، بەڵام لە راستییدا لە کاتی هەبونی دەسەڵاتدا زۆرێک لە سیاسیی و سەرکردەکان ئەم بۆچونەیان دەگۆڕدرێت، ئەگەر چی لە سەرەتاشدا بانگەشەی ئازادیی و دیمۆکراسیی دەکەن، ئەم دییاریدەیەش بە تایبەت بۆ وڵاتە دواکەوتووەکان یان وڵاتانی جیهای سێیەم زۆر ڕاستە، کوردستانیس بە داخەوە خۆی لەو چوارچیوەیەدا دەبینێتەوە. هەر کاتێکیش دێینە سەر ئەزمونی هەرێمی کوردستان ئەوا هەندێک پێیان وایە لە هەریمدا نەک هەر فیکری سیاسیی بوونی نییە، بگرە پارت و کەسی سیاسییش بوونی نییە، بەڵکو ئەوەی هەیە چەند دەستە و تاقمێکی خاوەن هێز و نفوس و چەکن و هەرچی لەبەرژەوەندیی خۆیان بێت ئەوە دەکەن.

رێبوار، دەربارەی لەشکرکێشی و داگیرکارییەکانی تورکیا بۆسەر هەرێمی کوردستان دواو ئەوە دەخاتەڕوو: مەسەلەی ‌هێرشەکانی تورکیا دیسان رامان دەکێشیت بۆ ثیۆری رییالیزم، واتە لە زیادکردنی هێز، هەروەها پاراستنی هێزیش. بۆ نمونە لە هەرێمدا حکومەتی هەرێم یان باشترە بڵێین پارتێک -چونکە لە هەرێمدا حکومەت دەزگایەکی زۆر کارتۆنییە- هەوڵ دەدات ئەو هێزەی کە لە هەرێمدا هەیە بۆ خۆی پاوان بکات، کەواتە دەیەوێت خاک و خەڵک و سەروەتەکەی لەژێر دەسەڵاتی خۆیدا بێت. بۆیە هەبوون و کاریگەریی و نفوسی هیزێکی دیکە کە جێگە لەقکەر بێت، بۆ ئەو بە ترس دەبینێت لەسەر خۆی، بە تایبەت ئەگەر ئەو هێزە لەدەرەوەی سنوری هەرێمەوە هاتبێتن و لە ململانێدا بن لەگەڵ دەوڵەتی تورکیا. بۆیە لەم حاڵەتەدا بێدەنگ دەبن لە هاتنی هیزی بیانیی و بگرە هاوکاریشی دەکەن بۆ ئەوەی دەسەڵات لەدەستی خۆیان بمێنێتەوەو نەشکەوێتە بەر مەترسیی. خۆ ئەم کردەوە قێزەونە نەک هەر بەرامبەر هیزێکی کوردیی پارچەیەکی دیکەی کوردستان، بگرە هێزادەسەڵاتدارەکانی هەرێم دژی یەکتیریش هەر هەمان میثۆدیان بەکار هێنا و دەستی رژێمە بیانییەکان و دوژمنەکان دەگرن دژی یەکتر، بە دڵنیاییشەوە ئەم جۆرە کردارانە دورە لە ئەخلاقی مرۆیی و تەنانەت سیاسییشەوە.

ئەو خوێندکارەی زانستی سیاسیی، هێما بۆئەویشدەکات، باشترە لیرەدا ئەوە بوترێت کە هێزە کوردییەکان چی لە هەرێم بێت یان لە کوردستانی گەورە پێویستە هەمئاهەنگی هەبێت لە نێوانییاندا، چونکە هەمئاهەنگی و تەبایی زیاتر بەهێزیان دەکات و ئەخلاق زیاتر رەچاو دەکەن بەرامبەر بە یەکتر، لە هامانکاتیشدا کاریگەریی هێزە داگیرکەرەکان کەمتر دەکاتەوە. بوونی هەمئاهەنگی و هاوکاریی یەکتر واش دەکات کە ئەو کات سنور و دەسەڵاتی یەکر بزانن و زیاتر کارەکانییان بە شێوەی دامەزراوەیی و فەرمیی راپەڕێنن. دەکرێت کە ئەو پەیوەندییە جیاوازانەی کە پارتە کوردییەکان هەیانە لەگەڵ دەوڵەتانی دراوسێ، بیکەن بە خاڵی بە‌هێز بۆ ململانێیان لەگەڵ داگیرکەرە جیاوازەکان، بۆ نمونە ئەگەر پەیوەندی باشی پارتیی دیمۆکرات هەبێت لەگەڵ تورکیا ئەوە دەتوانێت بۆ سودی هەرێم بێت نەک بۆ خودی پارتیی، ئەگەر پەیوەندی باش هەبێت لە نێوان یەکێتیی و ئێران ئەوا باشترە بۆ سودی هەرێم بێت نەوەک بۆ خودی یەکێتیی، بە هەمان شێوە ئەمە دەکرێت بۆ کوردانی ناوچەکانی دیکەش جیبەجێ بکرێت. چونکە کاتێک هێزە داگیرکەرەکان بییر لە بەهێز بونی یەکێتیی یان پارتیی یان هەر هێزیکی دیکەی کوردیی دەکەنەوە، ئەوا ئەو کاتە بۆ سود و بەرژەوەندیی وڵاتانی خۆیان باکاری دەهێنن نەک بۆ سودی میلەتی کورد. بۆ نمونە ئەگەر ئەم شێوە لە هەمئاهەنگی هەبێت ئەوا ئەو کاتە گفتوگۆش دەبێت لە نێوان هێزە کوردییە کاریگەرەکان، ئەو کاتەش هیزە کوردییەکانی باکور و رۆژهەڵات و رۆژاواش ڕێز لە دەسەڵاتی فەرمیی هەرێم دەگرن لە چوارچێوەی دەسەڵاتی فەرمییدا و هەرێمیش بەهێزتر دەکەن دژ بە دەوڵەتانی دراوسێ.

ئەو لەوەیشدەوێت کە”بیانوهێنانەوەی هەبونی هێزو گرووپی کوردانی باکور لە سنور بۆ چاوپۆشی کردن یاخود تەنانەت هاوکاریی کردنیش بۆ هێزی تورکیا بیانویەکی گونجاو نییە، چونکە هەر لەسەردەمی عوسمانییەکانەوە هێز بەرامبەر بە کورد بەکار هێنراوە و بەردەوام وڵاتان هەڵیانداوە دەسەڵات و هەیمەنەیان بەسەر زۆرترین ناوچەی کوردییدا هەبێت، شەرعییەتدانیش بەم لەشکرکێشییە کارێکی ترسنۆکانەیە و دورە لە بەهای ئەخلاقیی.”

رێبوار رەوف، لە درێژەی لێدوانەکەیدا وتیشی: لە جیاتی ئەمە هێزە کوردییە جیاوازەکان لەسەر ئاستی کوردستانی گەورە دەبێت هەمئاهەنگ بن و بییر لە ملشکاندنی یەکتر نەکەنەوە. پێویستە هەم هێزە کوردییەکانی دەرەوەی هەرێم بییر لە پاراستنی ئەزمونی هەرێم بکەنەوە و گەشەی پێبدەن، هەم هێزەکانی هەرێمیش بییر لە پاوانخوازیی و دەسەڵاتی ماکیاڤیلانە نەکەنەوە دژ بە خودی کورد خۆی، چی لە ناوخۆی هەرێم بێت یان کوردانی پارچەکانی دیکە، ئەمەش وا دەکات کە کورد کاریگەرتر و بە‌هێزتر بێت دژ بە دەوڵەتانی دراوسێ.

بابه‌تی په‌یوه‌ندیدار

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

Back to top button
Close
Close
%d هاوشێوەی ئەم بلۆگەرانە: