گۆشه‌ی ئازاد

رۆلا باكور و رۆژهلاتا سوریه‌ د پێشه‌رۆژێ سوریه‌ و رۆژهلاتا ناڤین ده‌

دیار غه‌ریب

هه‌فت سال ب سه‌ر ره‌وشا سوریه‌ ده‌رباز بو. ب سه‌ده‌ما شه‌ڕ، مالوێرانی و كۆچبه‌ری پڕ به‌ده‌ل هاتن دانین، لێ هه‌یا نها پێشەڕۆژا سوریه‌ نه‌ زه‌لاله‌. گه‌له‌ك كه‌س پرس دكن، شه‌ڕی داعش خلاس دبه‌ ئان نا؟ ئە‌گه‌ر شه‌ڕی داعش خلاس ببه‌ وێ قه‌ده‌را سوریه‌ چ ببه‌؟ ئە‌گه‌ر شه‌ڕی داعش خلاس نه‌به‌ وێ قه‌ده‌را سوریه‌ چ ببه‌و شه‌ڕ چه‌وا به‌رده‌وام بكه‌؟ قه‌ده‌ری ئە‌سه‌د، ئیدلب و هێزێن گرێدایی توركیه‌ وێ چ ببه‌؟ هه‌مان ده‌م تێ پرسین كو قه‌ده‌را رێڤه‌بریا باكور و رۆژهلاتا سوریه‌ چ ببه‌؟ هه‌مان ده‌م ئەو ژی پرسه‌كه‌ كو قه‌ده‌را هێزێن ده‌وڵه‌تێن ده‌رڤه‌ ل سوریه‌ چ دبه‌؟ ل سوریه‌ دمێنن ئان ژی ده‌ردكه‌ڤن؟ گه‌له‌ك پرسی دن ژی هه‌یه‌ كو هه‌م گه‌لی سوریه‌ هه‌م ژی كه‌سێن كو هایه‌داری ره‌وشا سوریه‌ نه‌ دكن، د ده‌رهه‌قا جڤینێن كو ل جنێف، ئە‌ستانه‌و سۆچی و جهی دن و ئەنجامێن وان تێن كرن.

بێگومان ئەگه‌ر به‌رسڤا وان پرسا و گه‌له‌ك پرسی دن ژی كو ژیان و قه‌ده‌را گه‌لێن سوریه‌ و گه‌لێن رۆژهلاتا ناڤین ئەلاقه‌دار دكن نه‌هێن داین، نه‌ پێكانه‌ كو ل سوریه‌ ئارامی چێ ببه‌، ژیانه‌كا ب ئەوله‌هی ئاڤا ببه‌. ژ بۆ كو به‌رسڤا وان پرسا ژی بدن، پێویسته‌ ئەم بویه‌رێن سوریه‌ ژ بویه‌رێن دن ئا رۆژهلاتا ناڤین و جهانێ قوت نه‌كن، چونكو وان بویه‌را گرێدایی هه‌ڤن. هه‌ر كه‌س دزانه‌ نها دنیا ژان(ئێش)ا گۆهرتنا سیسته‌م ژیان دكه‌. رێبه‌ر ئاپۆ ئەڤ ره‌وش وه‌كه‌ پێڤاژۆیا شه‌ڕی سێیه‌مین ئا دنیا بلێڤ كر. ده‌ستوه‌ردانێن ئەوقاس ده‌وڵه‌ت و هێز ژ بۆ سوریه‌، ئەو راستی ته‌قه‌ز دكن. ئە‌ڤ یه‌ك ژی راستیه‌كا دن ژی ده‌ردخه‌ هۆلێ ئەو ژی ئەوه‌ كو چاره‌سه‌ریا بویه‌رێن سوریه‌ و پرسگرێكێن سیسته‌ما جهانی گرێدایی هه‌ڤدونه‌ و بێی هه‌ڤ چاره‌سه‌ر نابن. ژ بۆنا وی ده‌ما ره‌وشا سوریه‌ وه‌ره‌ نرخاندن پێویسته‌ وه‌كه‌ به‌شه‌ك ژ ره‌وشا جهان بگرن ده‌ست و وسا بنرخینن.

نها ل سوریه‌ شه‌ڕی داعش به‌رڤه‌ خلاس بون دچه‌، لێ وه‌كه‌ دیار دبه‌ ئەڤ شه‌ڕ ب ته‌مامی خلاس نه‌به‌، چونكو ئەو سه‌ده‌مێن كو بون بنگه‌ ژ بۆ ده‌ركه‌تنا داعش چاره‌سه‌ر نه‌بونه‌. پرسگرێك و ناكۆكیا ده‌وڵه‌ت و هێزێن جهانی و هه‌رێمی ژی هین یه‌كئالی نه‌بونه‌، هین دخازن سوریه‌ بكن جهی یه‌كئالی كرنا پرسگرێك و ناكۆكیا خوه‌، لگۆر خوه‌ ژی سوریه‌ و رۆژهلاتا ناڤین دزاین بكن. ڤان مژارا دبه‌ سه‌ده‌م كو هه‌م دناڤ جڤاك ده‌ سه‌ده‌مێن كو داعش لسه‌ر خوه‌ بده‌ ژیان كرن ده‌وام بكه‌، هه‌م ژی به‌شه‌ك ژ وان ده‌وڵه‌تێن ناكۆك هه‌ول بدن داعش ب ئاڤایه‌كا جودا بدن ژیان كرن، ئەڤ یه‌ك ژی ده‌رفه‌ت دده‌ داعش ب ره‌نگه‌كی خوه‌ بده‌ ژیان كرن و ب ته‌مامی ژ هۆلێ رانه‌به‌. لێ تشتی كو گرنگه‌ د ڤێ ده‌مێ ده‌ وه‌ره‌ دیتن ئەوه‌ كو پشتی لاوازبونا داعش و رزگار كرنا پرانیا ئاخێ سوریه‌ ژ ده‌ستی داعش، پێڤاژۆیه‌كا نوه ده‌ستپێكریه‌ و دمه‌شه‌. ئە‌و ژی پێڤاژۆیا ئەنجام گرتنێ سیاسیه‌. ژبۆنا وی ئەو هێزێن كو د ده‌ستپێكێ هه‌یا ئیرۆ خوه‌ستنه‌ خوه‌دی رۆڵ بن ژبۆ ژ نوڤه‌ ئاڤابونا سوریه‌ ده‌ هه‌ولدانی خوه‌ زێده‌تر دكن. ئە‌ڤ یه‌ك وسا دكه‌ هه‌ر ئالی بخوه‌زه‌ رۆڵا خوه‌ ئا سیاسی زێده‌تر بكه‌، لسه‌ر ڤێ ئەساس ده‌ستوه‌ردان زێده‌تر دبن، ناكۆكی كوورتر دبه‌. بێگومان نها د سه‌ر ساحەیا پراتیكی ئا سوریه‌ ده‌ 3 هێز هه‌نه‌. یه‌ك ژ وان هێزا حكومه‌تا سوریه‌ و هه‌ڤالبه‌ندا وینه‌ كو روسیا، ئیران و حزبوڵا یه‌، ئەڤ هێز نها ژ سه‌دی 50 زێده‌تری سوریه‌ د ده‌سته‌ ویدایه‌. یه‌ك هێزی دن ژی چه‌ته‌یێن نێزی توركیا‌نه‌ كو ل ئیدلب، عە‌فرین، جه‌رابلوس و باب ده‌سەڵاتدارن، هه‌رێمی د ده‌ستێ وان هێزا ده‌ یه‌ نێزی ژ سه‌دی 20 ئا ئاخا سوریه‌ یه‌. هێزه‌كی دن ژی هه‌رێمێن دبن پاراستنا قسد ده‌ یه‌و رێڤه‌بریا وی خوه‌سه‌ره‌. ئە‌ڤ هه‌رێم ژی نێزی ژ سه‌دی 30 ئاخا سوریه‌ یه‌. دناڤبه‌را وان سێ ئالی و هه‌رێم ده‌ هه‌رێمی هه‌ری ب ئەوله‌ و ب ئاڤایه‌كا دیموكراسی رێكخستن كریه،‌ هه‌رێمێ باكور و رۆژهلاتا سوریه‌ یه‌ كو ژ ئالیه‌ قسد ڤه‌ هاتیه‌ رزگار كرن. تشتی كو باڵكێشه‌ ئەوه‌ رژێما حكومه‌تا سوریه‌ ره‌واهیا خوه‌ كێم بویه‌، چونكو ئەوی بو سه‌ده‌م كو سوریه‌ بكه‌ڤه‌ ره‌وشا ئیرۆ، حكومه‌تا سوریه‌ بو. لێ ئەڤ حكومه‌ت د په‌رگالا كه‌ڤن ده‌ ئیسرار دكه‌، ب ڤێ ئاڤاهی ژی پرسگری كوورتر دكه‌، روسیه‌ و ئیران ژی وی دپارێزن. ئە‌و هێزێن كو نێزی توركیا‌ نه‌، هه‌ر كه‌س دزانه‌ كو ئەو ژی سه‌ده‌مه‌كه‌ سه‌ره‌كه‌ ئا خه‌رابی كۆمكوژینه‌ ل سوریه‌ ده‌، ب زهنیه‌تا مه‌زهه‌بگه‌راهی و میللیگه‌راهی ته‌ڤدگه‌رن، نونه‌رتی گه‌لێن سوریه‌ ناكن، به‌لكی نونه‌رتی ده‌وڵه‌تا توركیه‌و ئاكەپە-مەهەپە دكن، ژبۆنا وی ئەو ژی ت پرۆژه‌یا وان  ژ بۆ چاره‌سه‌ری پرسگرێكا سوریه‌ تونه‌یه‌. لێ گه‌له‌ك ده‌وڵه‌ت وان قه‌بول دكن و وان دپارێزن. هێزی سێیه‌مین هه‌رێمی باكور و رۆژهلاتا سوریه‌ یه‌. ئە‌ڤ هه‌رێم خوه‌سه‌ره‌، نه‌ حكومه‌تا سوریه‌ نه‌ ژی ت ئالیه‌كا ئوپۆزسیۆن ره‌ت ناكه‌، چاره‌سه‌ری پرگرێكا سوریه‌ گرێ‌ ناده‌ ب روخاندنا ده‌سه‌ڵاتی ئە‌سه‌د، به‌لكی گرێ‌ دده‌ ب قه‌بولكرنی پره‌نسیپێن دیموكراسی و مافی گه‌ل و پێكهاته‌یێن سوریه‌. ئە‌ڤ رێڤه‌بری ناخوه‌زه‌ سوریه‌ په‌رچه‌ بكه‌، خو‌دی پرۆژه‌یه‌كا دیموكراسیێ یه‌ ژ بۆ چاره‌سه‌ری. لێ هه‌یا نها رێك نادن ته‌ڤلی دانوستاندنا ببه‌. ت ئالیه‌ك ژی ب ته‌مامی وی ده‌سته‌ك ناكن. ئەمریكاو هەڤپەیمانیا ناڤده‌وڵه‌تی د ئاخافتن ده‌ دبێژن ئەم ڤێ هه‌رێم دپارێزن و ده‌سته‌ك دكن، لێ د پراتیكێ ده‌ ئەڤ یه‌ك ناهێت دیتن. ئە‌ڤ ره‌وش بویه‌ سه‌ده‌م كو هه‌یا نها دناڤبه‌را ئالیێن سوریه‌ ده‌ چاره‌سه‌ری ناڤخوه‌یی ده‌رنه‌كه‌ڤه‌.

مژاره‌كا دن كو جهی پرس و نیگه‌رانیێ یه‌، هه‌بونا هێزێن له‌شكه‌ری ئا ده‌وله‌تێن هەڤپەیمانیا ناڤده‌وله‌تی و دەوڵەتێن دنه‌ لسه‌ر ئاخا سوریه‌. حكومه‌تا سوریه‌ و روسیا پشتی كو گه‌له‌ك هه‌رێم ژ ده‌ستێ داعش و جه‌بهه‌تو نوسرا ده‌رخستن و ل سه‌ر ساحا پراتیكی پۆزسیۆنا خوه‌ خورت كرن، نها دخا‌زن مژارا هێزێن نێزی توركیا‌و قسد ژی ب ره‌نگه‌كی چاره‌سه‌ر بكن. ژ بۆنا وی ل ئالیه‌ك دخازن توركیا‌ ده‌ست ژ وان هێزا به‌ربده‌ و ب رێكا جڤینێن ئە‌ستانه‌، ته‌هران و سۆچی دخازن توركیا‌ ڕازی بكن ژبۆی كو وان هێزا ل سوریه‌ ده‌ربخه‌. هه‌مان ده‌م دخازن د گاڤێن دویه‌مین ده‌ توركیا‌ هێزی خوه‌ ئا له‌شكه‌ری ژی ژ ئاخا سوریه‌ ده‌ربخه‌. لێ وه‌كه‌ خویا دكه‌ د گاڤا یه‌كه‌من ده‌ ناخوه‌زن مژارا ده‌رخستنا هێزێن له‌شكه‌ری توركیا‌ بكن رۆژه‌ڤ. ئە‌ڤ ژی سێ سه‌ده‌مێن سه‌ره‌كه‌ وی هه‌یه‌؛ یه‌كه‌مین دزانن بێی ئالیكاریا توركیا‌ ده‌رخستنا هێزێن نێزی توركیا‌ ژ ئاخا سوریه‌ زه‌حمه‌ته‌. وه‌كه‌ تێ زانین توركیا‌ ژ بۆ كۆنترۆلكرنا حه‌له‌ب، غۆتا رۆژهلات گه‌له‌ك ئالیكاری روسیه‌ و سوریه‌ كر. سه‌ده‌ما دویه‌مین ژی ئەوه‌ كو دخازن هێزێن توركیا‌ وه‌كه‌ شوره‌ك ل هه‌مبه‌را كورد بدن شوغلاندن. سه‌ده‌ما سێیه‌مین ژی ئەوه‌ كو ناخوه‌زن توركیا‌ ده‌سته‌كێ ئەمریكا بكه‌ و د مژارا سوریه‌ ده‌ ببه‌ هه‌ڤالبه‌ندێ ئەمریكا. ل ئالیه‌كا دن روسیه‌ و سوریه‌ دخا‌زن هێزێن ئەمریكا و هەڤپەیمانی نێڤ دەوڵەتی ل باكور و رۆژهلاتا سوریه‌ ده‌رخن. ژ بۆنا وی ژی دخازن ب رێكا قسد ڤێ كار بكن، قسد وه‌كه‌ سه‌ده‌ما هه‌بونا ئەمریكا نشان دكن، ژبۆنا وی فشار دخنه‌ سه‌ر قسد و رێڤه‌بریا باكور و رۆژهلاتا سوریه‌، وان وه‌كه‌ ده‌ستی دەرڤە و هێزێن كو دخازن‌ سوریه‌ په‌رچه‌ بكه‌ن بلێڤ دكن و ب ڤێ ئاڤاهی دخازن قسد و ئەمریكا بێنن هه‌مبه‌ر هه‌ڤدو. ب ڤێ ڕێكا هه‌م رێڤه‌بری باكور و رۆژهلاتی سوریه‌ لاواز بكن و بكشینن سه‌ر خه‌تا خوه‌، هه‌م ژی ئەمریكا ل ساها سیاسی سوریه‌ دور بخن.

ل كێله‌كا وی هه‌ر چقاسی ئەمریكاو هه‌ڤالبه‌ندێ وی نها وه‌كا به‌رێ ئیسرار ناكن ژ بۆ روخاندنا ده‌سه‌لاتا ئە‌سه‌د، لێ دخازن پۆزسیۆنا وی ئا سیاسی لاواز بكن، ژ بۆنا وێ ژی لسه‌ر چه‌ند به‌ن دلزن. ل ئالیه‌ك ئیران كرنه‌ ئارمانج و دخازن هێزێن ئیران و ئالیگرێن وی ل سوریه‌ ده‌ربخن. چونكو دزانن بێی ده‌ركه‌تنا ئیران، حزبوڵاه و هێزێن نێزی وان وێ نكاربن پۆزسیۆنا روسیه‌ و سوریه‌ لاواز بكن. ل ئالیه‌كا دن دخازن ناكۆكی د ناڤبه‌را رێڤه‌بری خوه‌سه‌ر ئا باكور و رۆژهلاتا سوریه‌و سوریە زێده‌ بكن، زه‌مینا لهه‌ڤ كرن دناڤه‌را وان ده‌ لاواز بكن، ب ڤێ ئاڤاهی هه‌ردو ئالی ب ته‌نێ دێلن و زه‌مین ژ بۆ ماینده‌بونا خوه‌ چێ دكن. هه‌مان ده‌م ب ڤێ ئاڤاهی ده‌ستی توركیا‌ و ئالیگرێ وی ژی خورت دكن. هه‌رتم ژی د بن ره‌ ده‌سته‌كێ توركیا‌ و ئالیگرێ وی دكن و ل هه‌مبه‌ری رێڤه‌بری باكور و رۆژهلاتا سوریه‌ و ل هه‌مبه‌ری حكومه‌تا سوریه‌ ژی وه‌كه‌ شوره‌ك وان ددن شوخلاندن. چونكو ئەم پێویسته‌ ژبیر نه‌كن، چقاسی ناكۆكی دناڤبه‌را ئەمریكاو توركیا‌ ده‌ هه‌به‌ ژی، ئەو زێده‌تر ژ 65 ساله‌ هه‌ڤالبه‌ندی هه‌ڤدونه‌ د ناتۆ ده‌. وه‌كی دن ئارمانجا ستراته‌ژی ئەمریكاو توركیا‌ د سوریه‌ ده‌ وه‌كه‌ هه‌ڤه‌و دخازن رژێما ئە‌سه‌د لاواز بكن و بگۆهرن. د ڤێ مژارێ ده‌ ئەو دگه‌یژن هه‌ڤ و دكارن پێكڤه‌ ته‌ڤبگه‌رن. ژ بۆنا وی چقاسی ئەمریكا د سوریه‌ ده‌ خورت ببه‌ خزمه‌تا توركیا‌ دكه‌، به‌راڤاژۆیا وی چقاسی توركیا‌ ژی د سوریه‌ ده‌ خورت ببه‌ ئەوقاسی خزمه‌تا پرۆژا ئەمریكا دكه‌. د ڤێ وارێ ده‌ لستۆكه‌ك پر ب هۆسته‌یی دكن، ئاسته‌نگی ژبۆ چاره‌سه‌ریه‌كا بنگه‌هی لدار خستنه‌.

ئه‌وی دیاره‌ توركیا‌ هه‌یا نها وه‌كه‌ لستۆكه‌ك سه‌ربخوه‌ خوه‌ دده‌ دیار كرن، لێ هه‌ر كه‌س دزانه‌ ئەو ته‌ره‌فه‌كه‌ ژ پرسگرێكێن سوریه‌. توركیا‌ ژ ئالیه‌ك دخازە‌ هه‌ڤالبه‌ندێ خوه‌ زێده‌ بكه‌ و خورت بكه‌، هه‌یا ده‌ستی خوه‌ د پێشه‌رۆژا سوریه‌ ده‌ خورت بكه‌. ل ئالیه‌كا دن كورد و رێڤه‌بری باكور و رۆژهلاتی سوریه‌ كریه‌ ئارمانجا خوه‌ و دخازە‌ وان تونه‌ بكه‌، دخازە‌ وان هێزا وه‌كه‌ داعش پێناسه‌ بكه‌ و وان بكه‌ ئارمانجێن هێزێن دن ژی. ئارمانجا وی ژی ئەوه‌ كو ب ڤێ ئاڤاهی پێشیا چاره‌سه‌ری پرسگرێكا نه‌ته‌وی ب گشتی و دۆزا كورد ب ته‌یبه‌تی بگره‌، ئەڤ ژی دبه‌ سه‌ده‌م كو پرسگرێكا سوریه‌ كورتر ببن، ده‌رفه‌ت ژ بۆ ده‌ستوه‌ردانا وان زێده‌تر ببه‌. ل ئالیه‌كه‌ دن زه‌مینا لهه‌ڤ كرنا ئەو ره‌ڤه‌بری و هكومه‌تا سوریه‌ كێم بكه‌، د ئەنجامێ ده‌ هه‌ردو لاواز بكه‌. وه‌كه‌ دن دخازە‌ ب ڤێ ئاڤاهی رێڤه‌بری ئەڤ هه‌رێم وه‌كه‌ سه‌ده‌ما خه‌ته‌ری ژ بۆ خوه‌ نشان بكه‌ و ئاتمۆسفه‌ره‌كا وسا ئاڤا بكه‌ كو سه‌ده‌مێن هه‌بونا له‌شكه‌ر وان د سوریه‌ ده‌ نه‌ ژ بۆ داگیركرنه‌، نه‌ ژی ماینده‌یه‌، به‌لكی ژ بۆ ده‌مه‌كه‌، چ ده‌م خه‌ته‌ری لسه‌ر وی كێم ببه‌، ئەو ده‌م له‌شكه‌ری خوه‌ ل سوریه‌ ده‌ردخن. هه‌یا نها ئەڤ یه‌ك باندۆرا خوه‌ ل سه‌ر سوریه‌ و روسیه‌ هه‌یه‌. روسیه‌ و سوریه‌ باوه‌ر ب سیناریۆیا توركیا‌ دكن.

ده‌ما داوی ئەم دبینن كو وه‌لاتێن عەره‌ب، ب ته‌یبه‌ت ئاره‌بستانا سعودی و ئیماراتا عەره‌بی ژی دخازن رۆلا خوه‌ د پێشه‌رۆژا سوریه‌ ده‌ زێده‌ بكن. وه‌كی دن دخازن رۆلا ئیران و توركیا‌ د سوریه‌ و رۆژهلاتا ناڤین ده‌ كێم بكن. ژ بۆنا وی دخازن ل هه‌رێمێن باكور و رۆژهلاتا سوریه‌ ده‌رفه‌تا سیاسه‌ت كرن ژ بۆ خوه‌ ببین. ئە‌وی تێ دیتن هه‌یا نها د نێزیك بونا عەره‌بستانا سعودی ده‌ ژی هه‌لوه‌سته‌كا ستراته‌ژیك ناهێت دیتن.

 ژ ئالیه‌كا دن پرسه‌ك ئان ژی مژاره‌ك كو ژ هه‌می مژارێن دن گرنگتره‌ و هین نه‌ چاره‌سه‌ر بویه‌ نه‌ ژی ده‌وڵه‌ت و هێزێن سه‌رده‌ست ئاماده‌نه‌ چاره‌سه‌ریا ڤێ مژار قه‌بول بكن، ئەو ژی دۆزا كورده‌. مژاری دۆزا كورد ژی مژاره‌كه‌ نه‌ ته‌نێ سوریه‌ ئەله‌قه‌دار دكه‌، به‌لكی توركیا‌، ئیران، ئیراق و سسته‌ما سه‌رده‌ست هه‌میا ئەله‌قه‌دار دكه‌. چونكو ده‌وله‌ت و هێزێن سه‌رده‌ست ئا جهانێ د سه‌دسالا 20. ده‌ گه‌لی كورد په‌رچه‌ كرن و ئینكار ژی كرن، 95 سالا ده‌رباس بوی ژی سیاسه‌تا قركرنا فیزیكی و چاندی لسه‌ر كورد مه‌شاندنه‌، ب ڤێ ئاڤاهی خوه‌ستنه‌ گه‌لی كورد ژ هۆلێ نه‌هێلن و تنه‌ بكن. لێ گه‌لی كورد به‌رخوه‌ دا، روغمی گه‌له‌ك زه‌حمه‌تی خوه‌ گهاند سه‌دسالا 21. نها ژی گه‌لی كورد دخازە‌ ب ناسنامه‌ خوه‌ ئا خوه‌زایی ژیان بكه‌، وه‌كه‌ مرۆڤ، وه‌كه‌ نه‌ته‌وه‌، ماف، ناسنامه‌ و ئازادی یا وی وه‌ره‌ قه‌بولكرن و ژیان بكه‌. مخابن ئەو دنیا كو خوه‌ وه‌كه‌ ئازادیخوه‌ز دیار دكه‌، به‌حسا مافی پسیك، چوك و مێروستانان دكن، هین نه‌ ئاماده‌نه‌ ماف، ناسنامه‌و ئازادیا گه‌لی كورد قه‌بول بكن. ژ بۆ ڤێنا ژی هه‌لوێستا ده‌وڵه‌تا توركیا و ئە‌ردۆغان وه‌كه‌ سه‌ده‌م نشان دكن. ب نه‌رینا من ئەڤ به‌شه‌ك ژ راستیه‌، نه‌ هه‌می راستیێ یه‌. راسته‌ د ئیرۆده‌ ده‌وڵه‌تا توركیا و حكومه‌تا ئاكەپە-مەهەپە ژ هه‌ر ده‌وڵه‌ته‌ك زێده‌تر دژی گه‌لی كورده‌، ناخوه‌زه‌ د دزاینا نو ئا رۆژهلاتا ناڤین ده‌ گه‌لی كورد ببه‌ خودی ناسنامه‌و ستاتۆیا خوه‌. د كێله‌كا وی ده‌ دبه‌ ئەم ژبیر نه‌كن كو قه‌بول كرنا گه‌لی كورد ژ ئالیێ ده‌وله‌تێن سه‌رده‌ست ئا جهان ڤه‌ ژی ب ئاڤایه‌ك دن ره‌خنه‌دانه‌ ژ بۆ گه‌لی كورد و دیرۆك، چونكو سه‌دسالا ده‌رباسبوی ئەڤ گه‌ل ئینكار كرن. وه‌كه‌ دیار دبه‌ وان ده‌وڵه‌ت و هێزێن سه‌رده‌ست ژی هین ئاماده‌ نینن كو ئەڤ ره‌خنه‌دانا دیرۆكی بدن. ژبه‌ر كو گه‌لی كورد و ته‌ڤگه‌را ئازادی كورد ژی د ڤێ پێڤاژۆ ده‌ پر ئاكتیڤ رۆل لیست و نها ژی رۆل دلیزه‌ وان هێزا نكارن ڤه‌كری گه‌لی كورد و مافی وی ره‌ت بكن، ژ بۆنا وی ده‌وڵه‌تا ترك وه‌ك سه‌ده‌م نشان دكن، ده‌وڵه‌تا ترك وه‌كه‌ مه‌رتاله‌ك ژ بۆ خوه‌ و وه‌كه‌ شوره‌ك ژی ل هه‌مبه‌ری گه‌لی كورد ددن شوخلاندن. وان هێزا ئەو راستی ژی دزانن ئەگه‌ر د سوریه‌ ده‌ ئیراده‌و ناسنامه‌یا گه‌لی كورد قه‌بول بكن، پێویسته‌ ده‌وله‌تی توركیا‌، ئیران و ئیراق ژی ئەڤ یه‌ك قه‌بول بكن. ئە‌ڤ ژی دبه‌ سه‌ده‌م كو په‌رگالا ده‌وله‌ت – نه‌ته‌و كو پرۆژه‌یا مۆدێرنیته‌یا سه‌رمایه‌داریێ یه‌ ژ بۆ ده‌ستوه‌ردانا رۆژهلاتا ناڤین وه‌ره‌ هه‌لوه‌شاندن، پێڕا‌ سیسته‌ما ده‌وله‌ت- نه‌ته‌و د جهانێ ده‌ ده‌ربه‌یا مه‌زن بخوه‌ و وه‌ره‌ هه‌لوه‌شاندن. وه‌كه‌ دیار دبه‌ ده‌وله‌تێن مه‌زن و هێزێن سه‌رده‌ست هین پرۆژه‌یا وان ئا ئەلته‌رناتیڤ ژی تونه‌یه‌، ژ بۆنا وی دترسن كو ئینسیاتیف د ده‌ستێ وان ده‌ربكه‌ڤه‌ و بكه‌ڤه‌ ده‌ستی هندك هێزێن دن. د ڤی وارێ ده‌ ژی گه‌لی كورد، ته‌ڤگه‌را ئازادی گه‌لی كورد و رێبه‌ر ئاپۆ ژ بۆ خوه‌ وه‌كه‌ خه‌ته‌ری دبینن، له‌وما ئەوقاسی ب هرسن، ل هه‌مبه‌ری رێبه‌ر ئاپۆ ته‌جریدا گران كری ددن مه‌شاندن، ل هه‌مبه‌ری ته‌ڤگه‌را مه‌ و هه‌ڤالێن پێشه‌نگا مه‌ بریاری تونه‌كرن ددن، ل هه‌مبه‌ری گه‌لی مه‌ ژی بێی ناسنامیی و بێی رومه‌تی دسه‌پێنن.

پێڤاژۆیا كو ئیرۆ سوریه‌ ده‌رباس دكه‌ ژ بۆ گه‌لی كورد و گه‌لێن باكور و رۆژهلاتا سوریه‌ پر گرنگه‌. شه‌ری لهه‌مبه‌ری چه‌ته‌یێن داعش، جه‌بهه‌تو نوسرا، ئەوی ناڤی خوه‌ كرنه‌ ئارته‌شێ ئازاد بو رومه‌تا پێكهاته‌یێن باكور و رۆژهلاتا سوریه‌. نها ژی ئەو سیستەم كو هاتیه‌ ئاڤاكرن میناكه‌كا پێكڤه‌ ژیان و دیموكراسیێ یه‌. لێ ژبه‌ر كو هێزێن سه‌رمایه‌دار و سه‌رده‌ست ت جاران ناخوه‌زن سیستەمەك ئاڤا ببه‌ كو ل ده‌رڤه‌ی كۆنترۆلا وان به‌ و مافێن گه‌لا ئەساس وه‌رگره‌، نه‌ ئاماده‌نه‌ ناسنامه‌یا سیاسی و ئیداری ئەڤ هه‌رێم قه‌بول بكن. ئە‌م دبینن هه‌ر كه‌س و گروپه‌ك چه‌ته‌ ب ناڤێن جودا دبن جنێف، ئە‌ستانه‌ و سۆچی، لێ نه‌ ئاماده‌نه‌ ئیراده‌یا گه‌لی ڤێ هه‌رێمێ قه‌بول بكن و ته‌ڤلی ت جڤینه‌ك ناكن. كانتۆنا عە‌فرین كو ناڤچه‌یا هه‌ری ب ئەوله‌ بو ژ بۆ گه‌لی ئەو هه‌رێم و كه‌سێن كو ل هه‌رێمێن دن ئا سوریه‌ كۆچبه‌ر دبون، لێ مه‌ دیت د پێشیا چاڤێن هه‌می ناڤه‌ند و هێزێن دنیا یێ ده‌، ده‌وله‌تا توركیا و چه‌ته‌یێن وی ئەو هه‌رێم داگیر كرن و كه‌س ژی ده‌نگی خوه‌ ده‌ر نه‌خست. هه‌ر هێزه‌ك ئەوی دن به‌رپرس نشان كر و خوه‌ بێده‌نگ كرن. ئەمریكا دگۆت عە‌فرین دكه‌ڤه‌ رۆژاڤایێ چەمێ فرات و ئەو هه‌رێم د بن پاراستنا روسیا ده‌ یه‌، ژ بۆنا وی ئەز نكارم تشته‌ك بێژم ئان ژی بكم. روسیا ژی دگۆت ئەمریكا توركیا‌ گور دكه‌ ژ بۆی ئێرشا عە‌فرین بكه‌. روسیه‌ ژ بۆی كو پێشیا توركیا بگره‌، ژ گه‌لی عە‌فرین و رێڤه‌بریا وی دخوه‌ست كو خوه‌ راده‌ستی حكومه‌تا سوریه‌ بكن. ده‌ما كو رێڤه‌بر و گه‌لێ‌ عە‌فرین خوه‌ستن ب ئیراده‌یا خوه‌ ژیان بكن، روسیا ئەزمانا عە‌فرین ژبۆی توركیا‌ ڤه‌كر له‌مپه‌یا كه‌سك ژبۆی ئێرش كرنه‌ سه‌ر عە‌فرین ژ توركیا‌ ره‌ پێخست. لێ ده‌مه‌ك كو ده‌وله‌تا سوریه‌ خوه‌ست ئێرشی ئیدلب بكه‌، هه‌می هێزێن رۆژاڤا ئەوێن كو دناڤ كوالسیۆنێ ده‌ نه‌ هه‌لوێستا خوه‌ دیار كرن و قه‌بول نه‌كرن كو سوریه‌ ب ئالیكاریه‌ روسیا ئێرشی ئیدلب بكه‌. به‌ریا هه‌میا ئەمریكا هه‌لوێستا خوه‌ دیار كر، روغمی كو جه‌بهه‌تو نوسرا پرانی ئیدلب داگیر كریه‌ و د لستا تیرۆر ئا ئەمریكا ده‌ یه‌. وه‌كی دن ئیدلب ژی وه‌كه‌ عە‌فرین دكه‌ڤه‌ رۆژاڤایێ چه‌می فرات و د بن پاراستنا روسیا ده‌ یه‌، لێ ئەمریكا پر ب خورتی لێ خودی ده‌ركه‌ت. بێیگومان ئەڤ یه‌ك ڤه‌كری هه‌لوێستا وان هێزا دیار دكه‌. ئە‌ڤ دیار دكه‌ كو وان هێزا نه‌ دۆستی گه‌ل و پێكهاته‌یێن وان هه‌رێمانه‌ نه‌، به‌لكی دخازن وان گه‌ل و پێكهاته‌ ژ بۆ خوه‌ بدن شوغلاندن. ژبه‌ر كو هه‌یا نها ژی ئەو هه‌رێم ب ئیراده‌ و پرۆژه‌یا خوه‌ كار دكه‌، وان هێزا ناخوازن ئیراده‌یا وی قه‌بول بكن، به‌راڤۆژایا وی ئەو دخازن ئیراده‌یا وان پێكهاتا بشكینن، هه‌یا خوه‌ راده‌ستی وان بكن. ئە‌ڤ سه‌ده‌مه‌ كو ل هه‌مبه‌ر زلم و ده‌ستدرێژیا ده‌وله‌تا توركیا لسه‌ر كورد و وان هه‌رێما چاڤی خوه‌ دگرن، گۆهی خوه‌ قه‌پات دكن و ده‌نگ ژی ناكن. ب ڤێ ئاڤاهی وان هێزا دخازن ئەڤ په‌یام بدن رێڤه‌بر و گه‌له‌ن باكور و رۆژهلات سوریه‌؛ ئان پێویسته‌ لگۆر پرۆژه‌ و پلانی مه‌ ته‌ڤبگه‌رن، ئان ژی قه‌ده‌را ئەڤ هه‌رێم ژی وه‌كه‌ عە‌فرین دبه‌. ئە‌ڤ یه‌ك ژی ته‌هدیده‌كا ڤه‌كریه‌ ژ بۆ گه‌ل و پێكهاته‌یێن ئەو هه‌رێم. د ده‌ما ئۆوپه‌راسیۆنا دێره‌زۆر ده‌ د مه‌ها جۆتماهێ ده‌ ئەڤ یه‌ك جار دن ڤه‌كری هات دیتن. د ده‌مه‌كی ده‌ كو هێزێن قسد د ئۆپه‌راسیۆن ده‌ بون ژ بۆ پاقژكرنا رۆژهلاتا دێره‌زۆر، ژ ئالیه‌ك ب رێكا تۆپباران توركیا‌ ئێرش كر سه‌ر رۆژهلاتا فرات، ژ ئالیه‌كا دن هێزێن هەڤپەیمانی نێڤ دەوڵەتی و ده‌وله‌تا سوریه‌ و روسیا ژی وه‌كی به‌رێ ئێرشا داش ناكن.

ئه‌وی دیار دبه‌ ئەمریكا ژ ئالیه‌ك ژ بۆ زه‌مینی لهه‌ڤ كرن د ناڤبه‌را ئەڤ هه‌رێم و حكومه‌تا سوریه‌ لاواز بكه‌، گومان بخه‌ سه‌ر سه‌ربخوه‌ییا ئیراده‌یا ڤێ هه‌رێمێ، ژ ئالیه‌كا دن ژی ده‌وله‌تا توركیا‌ بترسینه‌ و ته‌ویزا زێده‌ ژێ بگره‌ ده‌م ده‌م هندك ئالیكاریا پراتیكی ڤێ هه‌رێم دكه‌ كو ت نرخه‌كا وی ئا ستراتیژی تنیه‌، هندك داخویانی ژی دده‌ دخازە‌ ئەڤ هه‌رێم وه‌كه‌ هه‌رێمه‌ك كو گرێدایی ئەمریكا یه‌ نشان بكه‌. بێگومان پشتی رزگار كرنا ره‌ققه‌ هه‌یا ئیرۆ هه‌رێما باكور و رۆژهلاتا سوریه‌ ژ داخویانی و نێزیكبونا ئەمریكا زرار زێده‌تر دیتیه‌. سالی ده‌رباسبوی ب سه‌ده‌ما داخویانی ئەمریكا كو دگۆت ئەم ئارته‌شه‌ك ژ 30000 كه‌س ژ بۆ پاراستنا سنورا رۆژهلاتا فرات ئاڤا دكن ترسه‌كا مه‌زن ژ ئالیێ سوریه‌، روسیا و توركیا‌ ڤه‌ چێبو. ئە‌و داخویانی بو سه‌ده‌م كو ئێدی حكومه‌تا سوریه‌ و هێزێن كو وی دپارێزن مسد و رێڤه‌بریا وان هه‌رێما وه‌كه‌ هێزێن كو دخوازن سوریه‌ په‌رچه‌ بكن بناڤ دكن. هه‌ر ئەو داخویانی توركیا‌ و روسیه‌ گهاند هه‌ڤدو، پشتی وی روسیه‌ رێك دا كو توركیا‌ ئێرشا عە‌فرین بكه‌. نها ژی هندك داخویانی تێن داین ژ ئالیێ ئەمریكا ڤه‌ مرۆڤ دده‌ فكراندن. میناكی هه‌ری داوی ئەوه‌ كو دبێژن هه‌یا نها 8000 شه‌رڤان مه‌ په‌روه‌رده‌ كریه‌ و پێویستیا مه‌ ب 40000 شه‌ڕڤانی په‌روه‌رده‌ كری هه‌یه‌ ژ بۆ پاراستنا وان هه‌رێما. هه‌مان ده‌م ب قسد ره‌ د بن ناڤی پاراستنا سنورا سوریه‌ – توركیا‌ بنكه‌(قه‌ره‌قۆل) چێ دكه‌. وه‌كی دن ژی 3 رێڤه‌بری پكك وه‌كه‌ سوچدار رادگهنه‌ و خه‌لات دیار دكه‌ ژ بۆ هه‌ر كه‌س و ئالیه‌ك كو جهی وان ئەشكه‌ره‌ بكه‌. ئە‌ڤ د ده‌مه‌ك ده‌ یه‌ كو هه‌ر كه‌س دزانه‌ پكك ته‌ڤگه‌ره‌كا ئازادیخوه‌زه‌ و هه‌یا نها كه‌دی هه‌ری زێده‌ دایه‌ ژ بۆ چاره‌سه‌ری دۆزی كورد ب رێكا ئاشتی، گه‌له‌ك كه‌د ژی رژاندیه‌ ژ بۆی گه‌شه‌دانێن دۆستانی دناڤبه‌را جڤاكێن توركیا‌ و رۆژهلاتا ناڤین. د 2014 و ڤرده‌ ژی هێزی هه‌ری ئاكتیڤ رۆل لست ژ بۆ تێكبرنا داعش و پەكەكە بوو. پەكەكە هه‌ری زێده‌ ئالیكاریا خه‌لكی شنگال كر و پاراست، پەكەكە هه‌ری زێده‌ ئالیكاریه‌ كۆبانێ كر، پەكەكە هێزی یه‌كه‌من بو كو ئالیكاریا پێشمه‌رگا باشور كر و چو مه‌خمور، كه‌ركوك، داقوق، خورماتو، جه‌له‌ولا و جهی دن. لێ نها ئەمریكا به‌رپرسێن پەكەكە وه‌كه‌ سوچدار بناڤ دكه‌ و رێك دده‌ توركیا‌ كو ئەو به‌رپرسێن پەكەكە كو ئالیكاری گه‌لی شنگال كر ته‌رۆر بكه‌. ئە‌ڤ یه‌ك واتایا وی چیه‌، مرۆڤێن هشیار و ب وژدان فێم دكن. تێ ته‌خمین كرن ئەگه‌ر شه‌ڕی داعش خلاس ببه‌ و داش د دێرازۆر ده‌ ب ته‌مامی تێك بچه‌، وان هێزا ئیداره‌یا خوه‌سه‌ر بكن ئارمانجا ئێرشا خوه‌ هه‌ول بدن كو بده‌ن ئالیه‌ك. چونكو سه‌ركه‌تنا حه‌مله‌یا رۆژهلاتا دێرازۆر ب واتایێ خورتبونا پۆزسیۆنا ئیراده‌یا رێڤه‌بریا خوه‌سه‌ر ئا وان هه‌رێمایه‌. ئە‌و ده‌م ئان دبه‌ ئەو رێڤه‌بری قه‌بول بكه‌ن و مۆدێلا وی ژی وه‌كه‌ میناك بگرن ده‌ست، ئان ژی ب ته‌مامی دژی وی بسه‌كنن و ئێرش بكن سه‌ر وی. هه‌لوێستا ئەمریكا، روسیه‌، توركیا‌ و هێزێن دن د ده‌رهه‌قی دۆزی كورد ب گشتی، رێبه‌ر ئاپۆ و پەكەكە، دۆزی سوریه‌ ده‌ دیار دكن كو وان هێزا په‌ی چاره‌سه‌ری نه‌كه‌تنه‌، به‌ره‌ڤاژۆیا وی په‌ی به‌رژه‌وه‌ندی خوه‌ كه‌تنه‌، به‌رژه‌وه‌ندی وان ل كو ده‌ر به‌، ئەو ل ور دبن. ژبۆنا وی نه‌ دوره‌ چه‌وا ئێرش دكن سه‌ر پەكەكە و دۆزی گه‌لی كورد ل باكور و توركیا‌، ئێرش بكن سه‌ر رێڤه‌بریا خوه‌سه‌ر ئا باكور و رۆژهلاتا سوریه‌.

 ژبۆنا وی گرنگه‌ كو گه‌لی سوریه‌ و حكومه‌تی سوریه‌، ب ته‌یبه‌ت رێڤه‌بر و گه‌لێ باكور و رۆژهلاتا سوریه‌ پۆزسیۆنا خوه‌ باش ناس بكن، پۆزسیۆنا هێزێن دن ژی باش ناس بكن. گرنگه‌ كو هه‌ول بدن دیالۆكا سوری- سوری پێشده‌ بدن. د ڤێ وارێ ده‌ ئەو هه‌ولدانێن ڤێ داوی مسد كو ل ئاین ئیسا پێشخست ئەرێنیه‌. گرنگه‌ به‌رفره‌هتر ببه‌ و ده‌وام بكه‌. چونكو چاره‌سه‌ری پرسه‌ن سوریه‌ نه‌ ل جنێفه‌، سۆچی، ئە‌ستانه‌، ته‌هرانه‌ و نه‌ ژی ل ئە‌نقه‌ره‌ یه‌. د ڤێ وارێ ده‌ رێڤه‌بریا هه‌رێما باكور و رۆژهلاتا سوریه‌ دكاره‌ رۆلی پێشه‌نگتی بلیزه‌، چونكو خودی پرۆژه‌یه‌كه‌ دیموكراتیكه‌. ژ بۆنا وی دبه‌ خه‌تا خوه‌ ئا سه‌ربخوه‌ بپارێزه‌، نه‌بن ب به‌شه‌ك ژ پرسگرێكا سوریه‌، به‌لكی هه‌رتم به‌شه‌ك بن ژ چاره‌سه‌ری. ژ بۆنا وی دبه‌ كو ئیراده‌یا خوه‌ بپارێزن، هه‌ولبدن ب هه‌می ئالیێن پرسگرێكێ ده‌ تێكه‌لیا وان هه‌به‌، لێ نه‌بن ته‌ره‌فا ت كه‌س و ئالیه‌ك، نه‌بن به‌شه‌ك ژ پرۆژه‌ هێزێن ده‌رڤه‌، به‌لكی ب خوه‌ ئالیه‌ خوه‌ بن و خوه‌دی پرۆژه‌یا خوه‌ بن و تێدا ئیسرار بكن. گه‌لی ئەو هه‌رێم ژی پێویسته‌ دۆستانی و یه‌كێتی خوه‌ بپارێزن. رێك نه‌دن كو ئەو ده‌وله‌ت و هێزا دناڤبه‌را وان ده‌ ناكۆكی چێبكن و وان لاواز بكن. چونكو وان هێزا ده‌ك و دۆلابی وان زێده‌یه‌، ده‌مه‌ك نكاربن ئیراده‌یا وان هه‌رێما بخن ده‌سته‌ خوه‌، ئەو ده‌م ئیحتیمال هه‌یه‌ هه‌ول بدن كو پرسگرێك دناڤبه‌را گه‌ل و پێكهاته‌یا وان هه‌رێما پێش بخن. ب ته‌یبه‌ت گه‌لی كورد و دۆستێن رێبه‌ر ئاپۆ ل سوریه‌ گرنگه‌ كه‌د و هه‌ولدانا رێبه‌ر ئاپۆ ژ بۆ چاره‌سه‌ری پرسێن سوریه‌ ژ بیر نه‌كن، ئەو راستی ژی بزانن كو ته‌جریدا كو نها گران كرنه‌ لسه‌ر رێبه‌ر ئاپۆ به‌شه‌كی سه‌ره‌كەیا وی‌ گرێدایی ره‌وشا سوریه‌ یه‌، ئەو دزانن رێبه‌ر ئاپۆ هه‌رتم خودی پرۆژه‌یه‌و دخازە‌ به‌ری گه‌لان بده‌ چاره‌سه‌ری و زه‌مینی ئاشتی ئاڤا بكه‌ و زه‌مینی ده‌سوه‌ردانا ده‌رڤه‌ ل هۆلێ راكه‌. ژ بۆنا وی ته‌جرید گران كرن. بێگومان ئەگه‌ر گه‌لی كورد و دۆستێن وی ل سوریه‌ و كه‌سێن دیموكرات د چاره‌سه‌ری ده‌ ئیسرار بكن و چاره‌سه‌ری پێش بخن، ئەو ده‌م پلان و پرۆژا وان ده‌وله‌تا كو دخازن سوریه‌ په‌رچه‌ بكن، ئان سوریه‌ د ئالۆزیده‌ ژیان بكه‌ ڤالا ده‌ردكه‌ڤه‌و ته‌جریدا كو ل سه‌ر رێبه‌ر ئاپۆ دانینه‌ وێ بشكه‌. گرنگه‌ پێكهاته‌یێن باكور و رۆژهلاتا سوریه‌ بزانن كو تێكۆشینه‌كا راست ژ بۆ چاره‌سه‌ری وێ ته‌جریدا سه‌ر رێبه‌ر ئاپۆ بشكینه‌، شكناندنه‌ ته‌جرید ژی وێ ده‌ری چاره‌سه‌ری و ئارامی ژ بۆ سوریه‌ ڤه‌بكه‌. حكومه‌تا سوریه‌ ژی ئەگه‌ر دخازە‌ پرسگرێكا خوه‌ چاره‌سه‌ر بكه‌، پێویسته‌ ڤه‌بونه‌كه‌ دیموكراتك قه‌بول بكه‌ و ده‌ست ژ ئەو نێزیكبونی كو حه‌یا نها كریه‌ به‌ر بده‌، راستی گه‌ل و پێكهاته‌یێن سوریه‌ قه‌بول بكه‌. ئە‌ڤ نێزیكبون بكه‌ بنگه‌ه ژ بۆ چێكرنا ده‌ستوره‌كا نو ژ بۆ سوریه‌. ب ڤێ ئاڤاهی سوریه‌ به‌رڤه‌ ئارامی گاڤ داڤێژه‌. ئە‌ڤ یه‌ك ژی دبه‌ بنگه‌ه ژ بۆ چاره‌سه‌ری پرسگرێكێن رۆژهلاتا ناڤین ژی. به‌ره‌ڤاژۆیا وی ئەگه‌ر رێڤه‌بری خوه‌سه‌ر ئا باكور و رۆژهلاتا سوریه‌، حكومه‌تا سوریه‌، گه‌لێن باكور و رۆژهلاتا سوریه‌ ب ته‌یبه‌ت و گه‌لی سوریه‌ ب گشتی راست نێزی هه‌ڤدو نه‌بن و چاره‌سه‌ریه‌كا سوری – سوری پێش نه‌خن، ئەو ده‌م ره‌وشا سوریه‌ وێ به‌رڤه‌ خه‌راپته‌ بچه‌، پرسگرێكا سوریه‌ ده‌مه‌كه‌ دن درێژ باژۆ.    

بابه‌تی په‌یوه‌ندیدار

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

Back to top button
Close
Close
%d هاوشێوەی ئەم بلۆگەرانە: