وتووێژ

نه‌جیبه‌ قه‌ره‌داغی: باشووری کوردستان قەیرانێکی قوڵی سیاسی، ئیداری، ئابوری، کۆمەڵایەتی و تەنانەت فیکری و ئایدۆلۆژی هەیە

سازدانی: ئازادیی كۆمهڵگه

 

 

نووسه‌ر و ڕۆژنامه‌وان و ئه‌ندامی ئه‌كادیمیایی ژنۆلۆژی نه‌جیبه‌ قه‌ره‌داغی، له‌م دیداره‌ی له‌ گه‌ڵ گۆڤاری ئازادیی كۆمه‌ڵگه‌ لایوایه‌ سیستەمی کۆنفیدرالیزمی دیموکراتی  دەکرێت مۆدێلێک بێت بۆ تێپەڕاندنی ئەو دۆخە چەقبەستووەی هەیە، هه‌روه‌ها ده‌ڵێت: پێشتر هەندێ لایەنی سیاسی باسیان لە سیستەمێکی ناناوەندێتی کردووە، بەڵام جارێکی تر لە بواری تیۆری و کردەییەوە پاڵپشت بە زهنیەتی دەسەڵاتداری قسەی لەسەر کراوە.

 

ده‌قی دیداره‌كه‌:

 

  • رێكخستن چییه‌؟ كه‌سێتی رێكخستنیی و ژیان و تێكۆشانی رێكخستنیی چۆن بونیاد ده‌نرێن؟ تا چه‌ند رێكخستنبوون په‌یوه‌ندی به‌ پره‌نسیپه‌كانی وڵاتپارێزیی و شۆڕشگێڕێتییه‌وه‌ هه‌یه‌؟
  • مرۆڤ هەبوونێكی کۆمەڵایەتی دانەبڕاوە لە سروشت و کۆمەڵگە، ژیان و مردنیشی پەیوەستە بەو پرەنسیپەوە. کۆبونەوەی مرۆڤ بە دەوری یەکدا لە قۆناغی یەکەمی کۆمەڵگەبوون لە مێژوودا پێویستی بە رێکخستنی ژیانی بووە بۆ دابین کردنی پێویستیەکانی خۆراک، پاراستن و زۆربوون. ئەم رێكخستنە کۆمەڵایەتیە کە زیاتر لەسەر بنەمای ژیری هەستیاری ( سادەیی، کاردانەوەی خێرا، راهاتن، بوێری، جیاکردنەوەی باش و خراپ، ئاراستەکردن، کۆکەرەوە، خوڵقکاری، ناتوندتیژ و هاوسەنگ، بە بنەماگرتنی کۆمەڵگەبوون) لە دەوری دایک-ژن پەرەیسەند، تایبەتمەندییەکانی ئەو ژیرییە بە زیادەوە پێویستیەکانی مرۆڤمان لە رووی مەعنەوییەوە پێ نیشان دەدات و زیاتریش لە ماددی. ئەوەی لەو سەردەمەدا رووی داوە لە مێژووی مرۆڤایەتی دا وەک شۆڕش دا پێناسە دەکرێت، هەر وەک گۆردن شیلد لە لێکۆڵینەوە ئەرکۆلۆژییەکانی دا لە کتێبێکی دا بە ناوی" لە مێژوودا چی رووی دا؟" بە فراوانی ئاماژەی پێکردووە. لەبەرامبەر بەم شۆڕشە هەڵکشانی زهنیەتی پیاوسالاری، پلەداری، دەوڵەت و سەرمایەداری بە درێژایی مێژوو رێكخستنێکی دژە شۆڕشی ئەو شۆڕشەی گوند-کشتوکاڵ و کۆمەڵگەبوونی مرۆڤە.

کاتێ باس لە چیەتی رێکخستن بکەین ناکرێت ئاماژە بە پێویستی رێکخستنێک بۆ گەرانەوە بۆ بەهاکانی کۆمەڵگەی دایکایەتی نەکەین ئەگەر ئامانجمان دیموکراتیەکی راستەقینە، ئازادی و دادوەری و هاسەونگ کردنی مرۆڤ و ژینگە بێت!، هەروەها ناکرێ باس لە پێویستی رێکخستنبونێک نەکەین کە خۆراگرانە و بەرخودانڤانانە لەدژی میکانیزم و دەزگاکانی دژە شۆڕش نەوەستێتەوە. ئەگەر بەو پێوەرە ئێستامان هەڵسەنگێنین دەبێ بلێین کە چەند لە عەقلیەت و بەهای دەسەڵاتدارییەوە نزیک ببینەوە ئەوەندە دەکەوینە بەرەی دژەشۆڕش- دژ بە کۆمەڵگە، چەندەش پێویستی و بوارەکانی ژیان بە پێی کۆمەڵگە رێكخستن بکەینەوە ئەوەندە نزیک دەبینەوە لە بەها ئەخلاقی و ویژدانیەکانی مرۆڤبوونەوە. لە هەرێمێک دا کە کۆمەڵگەکەمان روبەروی ستەمی نەتەوەیی، چینایەتی و رەگەزیی دەبێتەوە، مەگەر بە رێكخستنێكی دەرەوەی مۆدێلی باو بتوانین گۆڕانکاری ریشەیی بکەین نەک پینەکردنی سیستەم. لە لایەک لە نێو هێز و رێكخستنێكی کە لە ئارادایە چەمک و بیرکردنەوەی باڵادەست هەمان ئەو بیرکردنەوەییەی قۆناغی دوای شۆڕشی فەرەنسایە کە "شۆڕش رۆڵەکانی خۆی دەخوات" بە ئاماژەکردن بە لە گیوتین دان، لە سێدارەدان و سوتاندن و کوشتنی ئەوانەی کە رۆڵیان بینی لە سەرخستنی شۆڕش دا کە زیاتر وەک هەنگاونان بۆ کورسی دەستەڵاتداری گوزارەی لێکرا و ئێستاش هەر کار بەم چەمک و بیرکردنەوەیە دەکرێت لە رێکخراوەی و پارتی سیاسی دا و بەدەر لەوە رێکخراوەبوونێکی دیموکراتیانە نیە کە وەڵامدەرەوەی پێویستی کۆمەڵگە بێت. کۆمەڵگە هەمیشە بۆ هێزی بالادەستی ئەم هەرێمەی ئێمە ئامرازی هەرزانترین جۆری سیاسەتکردنە، کە هەڵبژاردنە. بە دەر لە میکانیزمی هەڵبژاردن کۆمەڵگە لە هیچ میکانیزمایەکی تردا نە جێی هەیە و نە رۆڵ. بۆ ئەوەش پێویست بە رێکخستنبوونێکە کە وەڵامدەرەوەی دۆخی داگیرکارییەکی سەر کۆمەڵگە بێ کە هەم رەهەندێکی مێژوویی هەیە و هەم رۆژانەیی هەیە، داگیرکاری سەر خاک، کۆمەڵگە و تاکەکانی چ جا داگیرکاریەکی کە رەهەندێکی لەوە قوڵتری هەیە لە داگیرکاری جەستە، زایەند، رۆح، ناسنامە، هەبوون و پێگەی کۆمەڵایەتی ژنە کە سەرچاوەی هەموو داگیرکارییەکان و هەڵکشانەکانی هەموو جۆرەکانی دەسەڵاتدارێتیە بە کارێکتەرێکی پیاوسالاری.

سەرەتا پێویست بە لێكجیاکردنەوەی ئەو کەلتور و نەریتە دەکات کە پارت و رێکخستنی دەسەڵاتدار لە ژێر ناوی بزوتنەوە و شۆڕش دا لە ماوەی ٧٠ ساڵی رابردووەوە لە لای تاکی کورد لە باشوری کوردستان دروستی کردووە لەگەڵ ئەو کەلتور و نەریتەی کە سەرچاوەی خۆی لە کۆمەڵگەی سروشتی هەزاران ساڵە ئەم جوگرافیەمانەوە گرتووە. رێكخستنبوونێک لە هەر پارچەیەکی کوردستان بەها و کەلتوری کۆمەڵگەی سروشتی بە بنەما نەگرێت و بیەوێت مامەڵەی بەرژوەندخوازانە لەگەڵ کۆمەڵگە بکات ئەوە بەردەوام خۆی و کۆمەڵگەش لە نێو قەیران دا دەبینێتەوە و ناتوانێ لە ژێر کاریگەری دەرەکی و بوونی بە ئامرازی سەرمایە و داگیرکاری رزگار بکات. رێكخستنبوونێکی شۆڕشگێرانە پەیوەستە بە خولقاندنی زەمینە، تیۆری، کردە و چالاکی و تێكٶشانی بەردەوامەوە بۆ گەیاندنی کۆمەڵگە بەو ئاساتەی خۆبەرێوەبەرێت، نەک بەرێوەی ببات، پەیوەستە بەوەی چۆن زەمینە بۆ هاتنە ئارای وزەی ژن، گەنجان و بەشەکانی تری کۆمەڵگە برەخسێنێت و هانیان بدات لە خۆرێکخستنکردن بەرەو وەرچەرخانی دیموکراتیانە و خۆبەرێوەبردن و وەڵامدانەوەی پێویستیەکانیان.

 

  • تاچه‌ند بنه‌مای "هوشیاری – رێكخستنبوون – چالاكی" بنه‌مایه‌كه‌ بۆ تێكۆشانی ئازادی و سه‌ركه‌وتن؟ چ په‌یوه‌ندییه‌ك له‌نێوان په‌روه‌رده‌ و چالاكی نواندن و رێكخستنبوونه‌وه‌ هه‌یه‌؟ چۆن كاریگه‌رییان به‌سه‌ریه‌كه‌وه‌ هه‌یه‌؟
  • پەیوەستە بەوەی کە چ جۆرە وشیارییەک بۆ کۆمەڵگە پێویستە یان بە چ دامودەزگا و دامەزراوەیەکەوە وشیار بلاو دەکرێتەوە، داخۆ وشیارییەک لە سەر بنەمای زانین و زانیاری ناوەندەکانی مەعریفەی دەستەڵات یان ئەو زانین و زانیاریانەی کە ناوەندەکانی کۆمەڵگەیە. ئەڵبەت دەزگا و دامەزراوەکان و سەرچاوەکانی مەعریفەی کۆمەڵگە بە درێژایی مێژوو لەوانەی دەسەڵات و دەوڵەتەکان جیاواز بووە. ئەوانەی دەوڵەت و دەسەڵاتداری بەردەوام ئامانجیان بەستنەوەی تاکەکان بووە بە میکانیزمەکانی ناوەندێکەوە کە بەزهنیەتی پیاوسالاری بەرێوەدەبرێت و ئامانجیش ئەوەیە کە تاک بە تاکی کۆمەڵگە بخەنە خزمەت توێژێکی دەسەڵاتدار، ئەم مۆدێلە تا بچوکترین یەکە کە خێزان و تاکەکانی، خانەدان، دەوڵەتشارەکانی قۆناغەکانی رابردوو و دواتریش لە مۆدێلی دەولەت-نەتەوەی مۆدێرن دا شۆر دەبێتەوە. بەردەوامیش کۆمەڵگە بە دوای دەزگا و دامەزراوەی و ناوەندی وشیارکردنەوەی جێگرەوە بووە.

رێكخستن، پەروەردە و چالاکی سێیانەیەکی دانەبراون لەیەک. ئەگەر وشیاری، زانین و زانیاریمان لە کردە و چالاکی دا بەردەوام رێخۆشکەر بێت بۆ بەردەوامی کێشە و تەنانەت گەیشتنی بە ئاستی قەیران و چارەسەر نەبوونی، ئەوە بە دڵنیاییەوە دەبێ مۆدێلی رێکخستن، ماهیەت و ناوەرۆک و میکانیزمەکانی پەروەردە و لە سەر بنەمای ئەوانەش چالاکی و کردەکانمان بخەینە ژێر لێپرسینەوە و بزانین لە چی دا هەڵە و چەوتی هەیە.

رێكخستنی ناوەندگەرا و شاقولی کە ئیرادەی کۆمەڵگە نەناسێ و و بەشداری راستەوخۆی تاکەکان و دەوڵەمەندییە کەلتورییەکانی فەراهەم نەکات، دەبێتە هۆکاری بەردەوام قەیران و قوڵبونەوەی کێشە و ململانێی تاقەتپڕوکێن و بێباوەڕکەر، لە خودنامۆ و بێ بەرهەم و زەمینەیە بۆ هەموو جۆرە داگیرکاری و کەلتوری بەرخۆری و خەمساردی و تاکڕەوێتی کراوەیە، ئەوەش بە زەقی لە بارودۆخی سیاسی و کۆمەڵایەتی باشوری کوردستان دا و لە ژێر کاریگەر و هەژەمونی پارتە دەسەلاتدارەکان دا دەبینرێت کە تا دوا رادە ئەم مۆدێلە کۆمەڵگەی بۆ کاریگەری داگیرکاری کردۆتەوە.

تاقیکرنەوەی گەران بە دوای ئەلتەرناتیڤ دا قۆناغێکی درێژی بڕیوە وەلێ هەمان رێبازی باو و کلاسیک تاقی کراوەتەوە کە تەنانەت لە ولاتانی دیکەش بۆ تێپەراندنی قەیرانەکانیان جێی باوەڕی نیە، ئەگەر لە زۆرێک لە وڵاتانی ئەوروپا کە لە دیدی زۆرێک لە کۆمەڵگەکانی رۆژهەلات " ئەوروپا جێی گەشەکردنی دیموکراسیە" هەڵبژاردن بۆتە زۆرەملێی و هەرکەس نەچێتە سەر سندوقی دەنگدان، سزا دەدرێت، ئەوە مرۆڤ تێدەگات کە هەڵبژاردن و " دیموکراسی  ناراستەوخۆی نوێنەرایەتی" کەوتۆتە چ حاڵێکەوە چ جا لە رۆژهەڵاتی ناوین کە بۆتە مۆڵگەی دکتاتۆری، دەسەڵاتی بنەماڵەگەرێتی و هەڵکشانی فاشیزم و نەتەوەپەرستی،  دەبێ هەلبژاردن چی بگۆڕێت؟ . مسۆگەر لەم قۆناغەدا لەهەموو کاتێک زیاتر پێویستی بە رێکخستنێکی  شۆڕشگێرانە هەیە " شۆڕش نەک تەنیا بەو واتایەی کە هەندێ نوسەر و بەناو رۆشەنبیر بانگەشەی ئە ئەوە دەکەن کە تەنیا بە چەکە و ئەنجامەکەی ماڵوێرانیە"، بەڵکو رێکخستنێکی کە لە رووی چۆنێتیەوە ژیانی کۆمەڵایەتی کۆمەڵگە بگۆڕێت و کۆمەڵگە بە بەها ئەخلاقیی، ویژدانیەکانی ئاشنا بکاتەوە لەو جێیانەی کە دەستوەردانی هزری لە کۆمەڵگەدا کراوە و هەروەها بەرپاکردنی شۆڕشێكی هزری لە رێی تیۆری، رێکخستن و چالاکی لەسەر بنەمای بونیادنانی ناوەندەکانی پەروەردەی ئەلتەرناتیڤ کە دوور بێت لە نەتەوەپەرستی، ئاینگەرێتی  و هەژمون و کەلتوری دەسەڵاتدارێتی و داگیرکاری.

 

  • له‌به‌رامبه‌ر به‌و رێكخستنبوون(ده‌زگابوون)ه‌ی سیسته‌می ده‌سه‌ڵاتدارێتی بۆ مانه‌وه‌ و خۆسه‌پاندن و فراوانخوازیی به‌سه‌ر تاك كۆمه‌ڵگه‌دا؛ تا چه‌نده‌ مرۆڤ (به‌ تاك و كۆمه‌ڵگه‌یه‌وه‌) پێویستیی به‌ رێكخستنبوون هه‌یه‌؟ ئایا بێ رێكخستنبوون ده‌كرێ باس له‌ تێكۆشان و سه‌ركه‌وتن بكرێت؟
  • هێزی دەسەڵاتدارێتی و دامودەزگاکانی شتێک نامێنێت بە کاری نەهێنێ بۆ تێکشکاندنی رایەڵەی کۆمەڵایەتی کۆمەڵگە و شێواندنی ئەخلاق و ویژدانی و هێزی بزوێنەرەکەی، لەبەرئەوەی بێ شکاندن و شێواندن، هزری دەسەڵاتداری و پیاوسالاری ناتوانێ خۆی رێکخستن بکات و خۆی بەسەر کۆمەڵگەدا بسەپێنێ. هێز و رێکخستنی دەسەڵاتدار سەرەتا کاریان لەسەر زەقکردنەوەی ئازادییەکی ساختە کرد کە بەردەوام قەیرانئامێز بووە و ئەو قەیرانەش بەردەوام ژنی کردۆتە ئامانج. تێبینی بکە کە باسی ئازادی دەکرێت بواری تاکڕەوێتی تاک قوڵ دەکرێتەوە، بەرپرسیارێتی لە ئاست کۆمەڵگەدا دەکوژێت، رۆحی تێکۆشان لە تاک دا لە ناودەبات و تاک دەباتەوە ناو قاوغی تێرکردنی رەمەکە زایەندی، ژیانی مادی و بەرخۆری و سەرگەرمی رۆژانەیی و لە ژیانی هەروەزەییانەی دادەبرێت کە ئەمە تا دوا رادە دژ بەو بەهایانەیە کە لە ژێر دەیان هەزار ساڵ لەم هەرێمەی ئێمەدا لەسەر دەستی کەلتور و کۆمەڵگەی دایکانە پەرەیسەندووە و تەنانەت هێزی دەسەڵاتداران نەیانتوانیوە لەناویبەرن.

کۆمەڵگە ئەگەر خاوەن رێ و شوێنی و دامودەزگای خۆی نەبێت هەنگاو بە هەنگاو بەکێشی نێو راڕەوەکانی دەسەڵاتداری و بەکارهێنانی وەک ئامرازێک دەکرێت. بۆ خۆبونیادنانەوەی کۆمەڵگە و ئاشنا کردنەوە و خۆرێکخستنەوە سەرەتا کۆمەڵگە پێویستی ناسینی دوژمنەکانی هەیە. هزری دەسەڵاتداری بە رێی دەزگاکانی پەروەردە هێزی کۆمەڵگە بۆ ناسینی دوژمنەکانی لەناودەبات و لە خۆی نامۆی دەکات. مێژووییەکی پێدەناسێنێ مێژووی کۆمەڵگە نیە بەڵکو مێژووی دەسەلات، قارەمانە داگیرکەرەکان، جەنگاوەرە فەتحکارەکانە و هەمووشی بە کارێکتەرێکی پیاوسالارانەیە. بەرێز ئۆجالان دەلێ" مێژووی کۆیلایەتی نەنوسراوە، مێژووی ئازادی چاوەریی نوسینەوەیە". مەحاڵە ئێمە لە بەرێی دەزگاکانی پەروەردەی دەوڵەت و دەسەڵاتداری خۆمان، کۆمەڵگە، ژن،ژینگەناسی کۆمەڵایەتی، ئازادی، راپەرین و بزوتنەوەکانی ئازادی بناسین.

لە لایەکی تر چەمکی رێکخستن دەکرێت لە تاک خۆیەوە دەست پێبکات و لە ئاستی کۆمەڵگەیی دا بەهایەکی هەروەزی لە خۆبگرێت. تاکێکی بێرێکخستن ناتوانێ پەرە بە چەمکی رێکخستنێکی هەرەوەزی کۆمەڵگەیی بدات. ئەگەر ئەمڕۆ لە باشوری کوردستان قەیرانێکی قوڵی سیاسی، ئیداری، ئابوری، کۆمەڵایەتی و تەنانەت فیکری و ئایدۆلۆژی هەیە. ئەوە تەنیا لەبەرئەوە نیە کە هێزە دەسەڵاتدارەکان هۆکارن، بەڵکو هێزی ئەلتەرناتیڤ بەپێی پێویست خۆی رێکخستن نەکردووە و تێکۆشانی ئازادی لە ئاستێکی لاواز دایە. لە ئاست بێرێکخستنی کۆمەڵگەدا چەمکێکی چەوتی ئازادی لە ئارادایە کە تاکەکەسیە و هاوسەنگ نیە بە بەرپرسیارێتی لە ئاست کۆمەڵگەدا. چەمکەکانی تێکۆشان، رێکخستن و فیکر و ئیرادە وەک گۆشت و نینۆک پەیوەستن بەیەکەوە، بەڵام نە لە مۆدێلی رێکخستن، نەک لە سیستەمی پەروەردە و تەنانەت بەرنامەی زۆرێک هێزە سیاسیەکان دا پرەنسیپەکانی دیموکراتی، ناناوەندێتی دەسەڵات و ئازادی رەگەزی جێی باس نیە. نەک هەر جێی باس نیە بەڵکو وەک بابەتێکی پەراوێز مامەڵەی لەگەڵ دەکەن. ئەگەر لە ئاست هێرشەکانی داگیرکەران بۆ سەر کوردستان، گەندەڵبونی دەسەڵات و هەیکەلی سیستەمی دەسەڵاتداری لە هەرێم دا بێدەنگی هەیە و کاردانەوەکان تەنیا تاکەکەسین ئەوە سەرچاوەی خۆی لە کارێکی مەنهەجیانەی لە پەلوپۆخستنی کۆمەڵگە و تاکەکانی دەکرێت.

 

  • ئه‌وه‌ی له‌ كوردستاندا ده‌بینرێت؛ هێڵی خیانه‌ت و به‌كرێگیراوێتییش خۆی به‌ رێكخستنبوون و به‌ده‌زگابوون كردووه‌، ته‌نانه‌ت وه‌ك به‌شێكی جیانه‌كراوه‌ له‌ سیسته‌می داگیركاریی له‌ جموجۆڵ دایه‌ دژ به‌ گه‌ل و وڵات، هه‌ڵسه‌نگاندنتان بۆ ئه‌مه‌ چییه‌؟ بۆ ده‌بێ ئه‌و هێڵه‌ تا ئه‌و راده‌ كوشنده‌یه‌ وه‌ك خانه‌یه‌كی شێرپه‌نجه‌یی دژ به‌ گه‌له‌كه‌ی بكه‌وێته‌ خزمه‌ت سیسته‌می داگیركاریی و سه‌رمایه‌دارییه‌وه‌؟
  • لە واقیعی ئێستای کۆمەڵگەکەمان بروانین و ئەو هێزانەی کە حکومڕانی دەکەن و تەنانەت لە بەشەکانی تری کوردستانیش دەبینین تۆڕەکانی بەکرێگیراوێتی و سیخوڕی بە دوو جۆر و زیاتریش لە نێو کۆمەڵگەدا خۆی رێكخستن کردووە کە کاری سەرەکیان دوورخستنەوە کۆمەڵگەیە لە ئامانجەکانی و لەخۆنامۆکردن و بەکارهێنانێتی بۆ ئامانجی داگیرکەران و هێزگەلێکی دەستەلاتدار.یەکێکیان سیخوڕێتی و بەکرێگیراوێتی خودییە و ئەوەی دیکەیە بابەتیە. ئەوەی یەکەم راستەوخۆ کارکردن و گرێدانە بە ئامانجەکانی داگیرکەر و هێزە سەردەستەکانەوە. تاکەکانی کۆمەڵگەیەک تا ئاستی رێکخراوەیی کاتێ دەبێتە بەکرێگیراو و سیخوڕی هێزێکی داگیرکەر یان هێزگەلێکی کە لە ململانێی ملشکاندنی یەکتر دا بەکاردەهێنرێت، بە رێی جیاوازی وەک دەستکەوتی ئابوری و پلە و پایە یان هەڕەشەی و خستنیان بە رێی دیکە و ناچارکردنیان بە کاری سیخوڕی و بەکرێگیراوێتی و خیانەتکردن لە کۆمەڵگە و رێکخراوەکەی خۆی بە رەزامەندی یان ناچارکردنی بۆ کاری سیخوڕی، ئەم رێبازە لە راستی دا لەم ساڵانەی دواییەدا لە لایەن داگیرکەرانی تورکیا و ئێرانەوە تا ئاستێکی ترسناک لە نێو کۆمەڵگەدا پەرەیسەندووە و لە ماوەی ٢٨ ساڵی رابردوودا سەدان تێکۆشەری کورد لە هەموو بەشەکانی کوردستان بونەتە قوربانی کاری سیخوڕی و بەکرێگیراوێتی. جۆرێکی تری بابەتییە کە بە مانەوەی کۆمەڵگە لە دۆخی دواکەوتوویی و نەبوونی وشیاری و نەبوونی سیستەمێکی دیموکراتی و ناعەدالەتی کۆمەڵایەتی و ئابوری، زەمینەی بابەتیانە دەرەخسێنێت و لە لایەن تاکەکانی کۆمەڵگە بە هەڵگرتنی کارێکتەری هێزی باڵادەست و بڵاو کردنەوەی کەلتوری داگیرکەر و بێ واتاکردنی تێکۆشان و کوشتنی رۆحی بەرەنگاربونەوە ناراستەوخۆ خزمەت بە ئامانجەکانی داگیرکەران دەکەن، تا ئەو ئاستەی ئەوەی داگیرکەران راستەوخۆ ناتوانن ئەنجامی بدەن، بە دەستی ئەم جۆرە کارێکتەرانە ئەنجامی دەدەن زۆرێک لە دەزگاکانی راگەیاندن، ناوەندەکانی پەروەردە، ناوەندەکانی بازرگانی لەگەڵ داگیرکەران بە هاوردەکردنی کەلوپەلێکی کە لەرووی چۆنێتی خراپ و هەم لەناوبردنی کەلتوری خودژێنی چ نیە جگە لەوەی کە دەکەوێتە خانەی سیخورێتی و بەرێگیراوێتیەوە.

 

  • هه‌ندێك چه‌مكی هه‌ڵه‌ و كوشنده‌ هه‌ن سه‌باره‌ت به‌ رێكخستنبوون، وه‌ك؛ ئه‌وه‌ی رێكخستنبوون به‌ كارێكی زۆر زه‌حمه‌ت و نه‌كرده‌ تێده‌گه‌ن و خۆیانی لێ به‌دوور ده‌گرن، یان ئه‌وه‌ی؛ رێكخستنبوون دژ به‌ ئازادی و سه‌ربه‌خۆبوونی تاك بێت و ئه‌وانه‌ی له‌هیچ رێكخستنێكی(كۆمه‌ڵایه‌تی، سیاسی، ئابووری، كولتووری…هتد)دا كار ناكه‌ن پێیان وایه‌ سه‌ربه‌خۆ و ئازادن. ئه‌م چه‌مكه‌ هه‌ڵانه‌ و چه‌ندین چه‌مكی دیكه‌ تا چه‌ند زیان به‌ تاك و كۆمه‌ڵگه‌ و تێكۆشانی ئازادی ده‌گه‌یه‌نێت؟
  • ئازادی و سەربەخۆیی مرۆڤێک بەوەوە پەیوەست نیە کە ئەندامبوونی یان نەبوونی لە حزبێکی سیاسی دایە کە لە راستی دا ئەوە بۆتە پێوەرێك، بەڵکو لە ماهیەتی ژیانی ئێمەدایە کە لە ئاست روداوەکان دا هەلوێستمان و بەدیلمان چیە؟ چی دەخۆین و چی دەپۆشین؟ گوێ لە چ میوزێک دەگرین و بژارمان بۆ چ شێوازێکی ژیانە؟ لە کوێ دەخوێنین؟ کاتەکانمان بە چیەوە سەرقاڵ دەکەین؟ وزە بەو چ ئامانجێک کەنالیزە دەکەیت؟ بیرکردنەوەت و بە پێی ئەوەش پلانی ژیانت چۆن دادەدرێژیت؟ خزمەت بە چی دەکەی؟وەڵامی ئەمانە و زۆرێکی تریش دەکرێت یەکلاکەرەوە بێت لەوەی کە تۆ کەسێکی سەربەخۆی یان ئازادی. لە راستی دا دەکرێت مرۆڤ قەت ئەندامی پارتێکی سیاسیش نەبێت بەڵام لە شێوازی ژیانی خۆی دا تا دوا رادە خزمەت بە سیستەمێک بکات کە شێوەی بە ژیانی داوە و تا ووردترین ساتەوەختی ژیانی رۆژانەی کاریگەری لێکردووە، تاکڕەو، خەمسارد و بێدەربەستی کردووە،دەکرێت بە کەسێکی وەها بگوترێت سەربەخۆ و ئازاد؟. کە تۆ کۆمپانیاکانی جلوبەرگ و مۆدێل ژیانی تۆ ئاراستە بکات؟ مۆڵەکان ببنە جێی سەرەکی بۆ بازاڕکردنی تۆ لە جێی دوکانە بچوکەکان؟ نێرگەلە و سەرگەرمی گفتوگۆ ناکۆتا و بێ ئەنجامەکان ببنە جێژوانی تۆ، کوێت ئازاد و سەربەخۆیە؟ کە تۆ بڕیارت بۆ بدرێت چی بپۆشی و چی بخۆیت، دواجار بۆ سەرجەست کارەساتی گەورەی لێبکەوێتەوە، ئازاد و سەربەخۆییت بە چ واتایەکە؟ لە راستی دا لێرەدا خودبوون، خودوشیاری لە واتای مێژووییی و رۆژانەییی دا دەکرێت سەرەتاییەک بێت بۆ سەربەخۆیی و ئازادی. مرۆڤێکی خاکەکەی، کۆمەڵگەی، مێژووەکەی، کەلتورەکەی و بەو پێیەش تێکۆشان و ئاراستەکردنی وزەی لەو پێناوی ئازادییەکی کۆمەڵگەیی دا دەکرێت مرۆڤ ئازاد و سەربەخۆ بکات. کاتێ ئازادییە تاکەکەسییەکانی خۆت لەگەڵ کۆمەڵگەدا هاوسەنگ بکەیت دەکرێت مرۆڤ ئازاد و سەربەخۆ بێت.

 

  • وه‌ك ده‌گووترێ؛ پێویستبوو "رێكخراوه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی" رێكخراوی كۆمه‌ڵگه‌ بن نه‌ك هی ده‌سه‌ڵاتدارێتی، كه‌چی لێره‌دا به‌ پێچه‌وانه‌وه‌؛ زۆربه‌ی رێكخراوه‌كان به‌جۆرێك له‌جۆره‌كان په‌یوه‌ست و پابه‌ندن به‌ ده‌سه‌ڵاته‌وه‌. ئایا ئه‌مه‌ تا چه‌ند له‌گه‌ڵ بنه‌ماكانی رێكخستنبوونی كۆمه‌ڵگادا یه‌كانگیر ده‌بێته‌وه‌؟ تا چه‌ند له‌بری چاره‌سه‌ریی گرفت و كێشه‌كان خۆیان بوونه‌ته‌ كێشه‌ و گرفت؟
  • خۆی لە خۆی دا کاری رێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی ئەوەیە کە وەک بوارێکی ناوبەری نێوان دەسەڵات و کۆمەڵگە رۆڵ ببینن لەوەی کە چۆن دەسەڵات بخەنە خزمەت کۆمەڵگەوە بەڵام ئەم هاوکێشەیە لە هەرێمی کوردستان و بە گشتیش لە رۆژهەڵاتی ناوین پێچەوانەوە بۆتەوە، بەشێکی زۆر لە رێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی بە ئەجێندای نادیار و بە دەمامکەوە کۆمەڵگە دەخەنە خزمەت دەسەڵات و هێزە سیاسیەکانەوە. ژمارەی ئەو رێکخراوانەی کە دەیانەوێت کار لەسەر گۆڕینی زهنیەت بکەن یەکجار کەمن و کاروبارەکانیان لە رووبەرێکی تەسک دایە. چ جا ئەوەی کە رێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی ئامانجیان گۆرینی ناهاوسەنگی رەگەزی بێت، تەواو لە دۆخی مەرجیناڵبووندایە، ئەمە خۆی لە خۆی دا لە جێی چارەسەری کێشەیەکی گەورەیە لەبەرئەوەی لێگەڕینی کۆمەڵگە بە دوای ئەلتەرناتیڤ و چارەسەری ریشەیی دا بەلارێدا دەبات و چەواشەی دەکات. دوو بەشی کۆمەڵگە کە بەو رێیە زیاترین چەواشەکاریان لەسەرە گەنجان و ژنان. بە ئاگاییەوە لە لایەن دەسەڵاتەوە ئەو دوو بەشەی کۆمەڵگە پاسیف دەکرێت بە رێی رێکخراوەگەلێکی کۆمەڵگەی مەدەنی هەر لە لایەن پارت و هێزەکانی دەسەڵاتەوە خۆی دامەزراوە. تێبینی بکە لە کار لەسەر ژن و گەنجان دەکەن هەموو هیوا و ئومێدیان بە بوارەکانی دەسەڵات و ململانێی گەیشتن بە ئیمتیاز و پلە و پۆست و ژیانێکی ماددییەوە دەبەستنەوە. دەستەواژەیەکی کە زیاترین لە گەنجان و ژنان دەبیسترێت " هیچمان بۆ نەکراوە"، یان " دەسەڵات باوکی کۆمەڵگەیە چۆن دەبێت باوک وەها لەگەڵ رۆڵەکانی خراپ بێت؟" ئەم حاڵەتی چاوەڕوانیی و زهنیەتە پیاوسالارییانە وزەی سەرەکی کۆمەڵگەی کوشتووە کە ژنان و گەنجانن و هەمیشە بەستنەوەی ئومێدیان بە سیستەم و دەسەڵاتەوە حاڵەتێکی ترسناکی لە بێ ئیرادەیی دروست کردووە، ئەوەش بۆتە هۆکاری کۆچ و رەوێک کە زۆر جیاوازە لەگەڵ کۆچ و رەوی گەنجان بۆ دەرەوەی وڵات لە قۆناغی رابردوودا. دەبێ ئەوەش بلێم کە مایەی دڵخۆشی و ئومێدە کە لێگەڕینێکی زۆر بە هێز لە نێو گەنجان و ژنان دا هەیە،  هەر بێ باوەڕیان بە رێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی بە تایبەتی ئەوانەی لە لایەن دەسەڵاتەوە ئاراستە دەکرێن خۆی لە خۆی دا دەلاقەیەکی نوێیە بۆ روبەرێکی نوێی کارکردن و دەستپێکێکی نوێ. ئەم دەستپێکە نوێیە بە دەر نیە لە کاریگەری شۆڕشی رۆژائاڤای کوردستان و لایەنە ئەرێنیەکانی ئەو شۆڕشە و ئەو بەشەی کوردستان کە نەک تەنیا کوردستان بەڵکو بۆتە جێی ئومێد بۆ بزوتنەوە کۆمەڵایەتی و بزوتنەوە ئەلتەرناتیڤەکان لە ئاستی نێونەتەوەیی دا.

 

  • له‌چوارچێوه‌ی سیسته‌می كۆنفیدراڵی دیموكراتییدا؛ تاچه‌ندشێوه‌ رێكخستنییه‌كانی "ئه‌نجوومه‌ن و كۆمین و كۆمه‌ڵه‌ و پارت…هتد ده‌توانن داخوازییه‌كانی تاك و كۆمه‌ڵگه‌ دابین بكات؟
  • دەبێ ئەوە بلێم کە سیستەمی کۆنفیدرالیزمی دیموکراتی  دەکرێت مۆدێلێک بێت بۆ تێپەڕاندنی ئەو دۆخە چەقبەستووەی هەیە، پێشتر هەندێ لایەنی سیاسی باسیان لە سیستەمێکی ناناوەندێتی کردووە بەڵام جارێکی تر لە بواری تیۆری و کردەییەوە پاڵپشت بە زهنیەتی دەسەڵاتداری قسەی لەسەر کراوە، لە کاتێکدا کە سیستەمی کۆنفیدرالیزمی دیموکراتی سیستەمێکە کە ژێر بۆ ژوورە واتە ئیرادەی کۆمەڵگە و خۆرێکخستنکرندی خۆسەرییانەی کۆمەڵگە بە پێی پێویستیەکانی بە بنەما دەگرێت. پەیوەندیەکانی نێو ئەو سیستەمە پەیوەندی هێز نین بەڵکو پەیوەندییەکی زیندوو، یەکتر تەواوکەر، هاوسەنگ، ئازادیخواز و دادوەرانەیە و لە سەر بنەمای پێویستیە نەک قازانج و سەرمایە و بەرژوەندی ناوەند. کۆنفیدرالیزمی دیموکراتی تەنیا بواری هەیکەلێکی خۆبەرێوەبەری نیە، بەڵکو وەلام و ئەلتەرناتیڤە بۆ چارەسەری ریشەیی بۆ  دەستێوەردانێکی مەترسیدار کە لە زهنیەتی تاک و کۆمەڵگەدا کراوە، زهنیەتێک کە ناوەندگەرایە، ژن و گەنجان وەک ئۆبژە دەبینێت، سیستەم دابەش دەکات بۆ بەرێوەبەر و بەرێوەبراو، ناوەند و پەراوێز. کۆنفیدرالیزمی دیموکراتی بەرێی دامەزراندنی ئەنجومەن،  یەکە بچوکەکانی خۆبەرێوەبەری کە دەکرێت ناوی کۆمین یان هەر ناوێکی تر خۆی رێکخستن بکات. رۆڵی پارتی سیاسی لەم سیستەمەدا ئەوە نیە کە شێوە بە هەموو کۆمەڵگە بدات بەڵکو ئامرازێکە، کەرەستەکەیە بۆ گەیشتنی کۆمەڵگە بە ئیرادەی خۆبەرێوەبەری، پارتی سیاسی هەموو شتێک نیە و تەواو بەپێچەوانەی ئەو دۆخەیە کە ئێستا لە هەرێمی کوردستانە و پارتی سیاسی کراوەتە ئەو ناوەندەی کە کۆمەڵگە ناچار دەکرێت خولگەییانە بە دەوری دا خۆی رێکخستن بکات. مەرجە کە سیستەمی دیموکراتیانە سیستەمی هاوسەرۆکایەتی لە مۆدێلی خۆی دا بچەسپێنێت بۆ وەڵامدانەوە لەو مۆدێلەی کە تاک سەرۆک، تاک بەرێوەبەر کە لە زۆربەی بارودۆخەکان دا لە پیاوانێکی کە تا دوارادە پیاوسالارن و باوەریان بە پرەنسیپی یەکسانی نیە. گرفتی سەرەکی گەیشتن بە مۆدێلێکی دیموکراتی، ئازادیخواز و ژینگەدۆست زهنیەت و عەقلیەتێکە کە باوەڕی بە هاوسەنگی رەگەزی نیە، ناوەندگەرایە تا ئەو زهنیەتە گۆرانکاری بەسەر دا نەیە سەختە هەنگاوی دیموکراتیانە بنرێت.  گۆرینی زهنیەت بە دلنیاییەوە بەم مۆدێلە حوکمرانی و پارتی سیاسییەی کە هەیە زۆر زەحمەت و تەنانەت مەحاڵە، تەنانەت ئەوانەی کە بانگەشەی بەرهەڵستکاریان کرد لە ئاست ئەم زهنیەتە ناوەندگەرا، پیاوسالار و قۆرخکارییانە، ئەگەر لە دەرگاییەک بیانویستیانە لەم عەقلیەتە بێنە دەرەوە، بە دە دەرگای دیکەدا هێننایانەوە ناو ئەو زهنیتە لەبەرئەوەی کە خودی ئەو هێزە بەرهەڵستکارانە بەرنامەیەکی کورت مەودا، مامناوەند و درێژخانیان نەبوو کە چۆن گۆرانکاری بکەن، یەکسەر ویستیان لە سەروو هەرەمی دەسەڵاتەوە گۆرانکاری بکەن، بەمیکانیزمەکانی دەسەڵاتداری دەستیان بۆ چارەسەری کێشەکانی کۆمەڵگە برد، خۆرێکخستنکردنی کۆمەڵگەیان بە بنەما نەگرت و دابەشکاریی حزبیان لە نێو کۆمەڵگەدا قوڵترکردەوە. ئەمانە هەموویان گرفتن لەبەردەم دروستبوونی ئەلتەرناتیڤێکی دیموکراتیانەدا. لە هەمووشی گرنگتر پێکەوە کارنەکردنی ئەو هێزانەی کە بەریفۆرم-چاکسازی دەیانەوێ عەقلیەت بگۆڕن و ئەوانەی کە بە دوای چارەسەری ریشەییانەوەن. هەموو دانوستاندن و گفتوگۆکان لە پێناوی دابەشکردنی دەسەڵات و ئیمتیازاکانێتی، ئەوەش خۆی لە خۆی دا بەکێشکردنەوەی هەموو هێزەکانە بۆ بازنەی زهنیەتی دەسەڵاتداری، بەدیلەکەی بیرکردنەوە، کردە، چالاکی و تێکۆشانە لە دەرەوەی ئەو  بازنەیە، بێ ئەوە نە هیچ حوکمرانییەک دەکەویتە خزمەت کۆمەڵگە و نە هیچ دەسەڵاتێک دەست لە قۆرخکارییانەی خۆی بەردەدات. ئەگەر ئەمڕۆ تا ئاستێک لە وڵاتانی ئەوروپا جۆرێک لە دیموکراسی هەیە کە خۆی لە خۆی دا ئەو دیموکراسیە ئەمڕۆ جەدەلێکی زۆری لە سەر دەکرێت، لەبەرئەوەی کە هەم خودوشیاری هەیە لە ئاست ماف و ئەرکەکان دا، هەم رێکخراوەی کۆمەڵگەی مەدەنی بە شێوەی رۆژهەلاتی ناوەراستەوە بە ناوەندەکانی هێزەوە نەبەستراوەتەوە و تا ئاستێک سەربەخۆیی جوڵەیان هەیە لە کارەکانیان دا، لە جێی خۆی دایە کە بلێم ئێستا سیستەمی کۆنفیدرالیزمی دیموکراتی لە ناوەند، ئاکادیمیا و نێو بزوتنەوە ئەلتەرناتیڤ و جێگرەوەکانی ئەوروپا و جیهانیش دا جێی باسە. ئەم سیستەمە دەکرێت لە دەرفەتێکی تردا قسەی لەسەر بکرێت.

بابه‌تی په‌یوه‌ندیدار

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

Back to top button
Close
Close
%d هاوشێوەی ئەم بلۆگەرانە: