وتووێژ

مەسعود عەبدولخالق: دەسەڵاتى کوردیی تا ئێستاش بریتییە لە حکومەتێک و دوو میرنشین

ئازادیی کۆمەڵگه‌ –  دانا عومهر

 

 نووسەر و چاودێرى سیاسى، مەسعود عەبدولخالق، پێیوایە لە دواى ٢٧ ساڵ لە حکومڕانى دەسەڵاتى کوردیی، لە باشوورى کوردستان، تاوەکو ئێستا هەر حکومەتێک و دوو میرنشین هەیە، دەشڵێت پێویستە بەرەو دەوڵەتى نیشتیمانى هەنگاو بنێنین و دەوڵەتى نەتەوەیى تێپەڕێنین.

 

دەوڵەتى نەتەوە و نەتەوە پەرەستى چەندین گەلى ڕۆژهەڵاتى ناوڕاستى ڕووبەڕووى جینۆساید و لەناوبردن کردووەتەوە کە گەلى کوردیش یەکێکە لەو گەلانە، ئەو کێشانەى دەوڵەت نەتەوە بۆ گەلەکانى ڕۆژهەڵاتى ناوڕاستى دورستکردووە تاوەکو ئێستاش بەردەوامە و کەمە نەتەوە و نەتەوە ژێردەستەکان ماوە ماوە ڕووبەڕووى کۆمەڵکوژییەکى گەورە دەبنەوە، کۆتا کۆمەڵکوژى، کۆمەڵکوژکردنى ئێزیدییەکانى نیشتەجێى شارۆچکەى شەنگال بوو لەلایەن چەتەکانى داعش-ەوە، بۆیە ئێستا گفتوگۆیەکى چڕ لەسەر ئەوە هەیە کە لە ڕۆژهەڵاتى ناوڕاستدا دەوڵەت نەتەوە تێپەڕێت و چەمکى دەوڵەتى دیموکرات و نەتەوەى دیموکرات و پێکەوە ژیانى گەلان پێش بکەوێت.

مەسعود عەبدولخالق، چاودێرى سیاسى و چالاکوانى کۆمەڵى مەدەنى، لەم چاوپێکەوتنەى ئازادیی کۆمەڵگه‌-دا نەنگییەکانى دەوڵەت نەتەوە و نەتەوە پەرستى شى دەکاتەوە، باس لە مێژووى سەرهەڵدانى دەوڵەت نەتەوە و چەمکەکانى نەتەوەپەرستى و ڕەگەزپەرستى دەکات، هەروەها شیکردنەوە بۆ دەسەڵاتى باشوورى کوردستان و دەوڵەتانى ناوچەکە دەکات، بەوردى تیشک دەخاتە سەر ئەو بەندە دەستووریانەى لە دەستورى تورکیا و عێراق و سوریا –دا هەن و پەرە بە ڕەگەزپەرستى و نەتەوە پەرستى دەدەن.

 

دەقى چاوپێکەوتنەکە:

 

– له‌ باشووری كوردستان، شێواندنێكی به‌رچاوی زۆربه‌ی چه‌مكه‌كان له‌ئارادایه‌، به‌ڕاده‌یه‌ك هیچ چه‌مكێك نه‌ماوه‌ رووبه‌ڕووی شێواندن و داخوران و بێناواخنكردن نه‌بووبێته‌وه‌، ئایا بۆئه‌وه‌ی ببینه‌ خاوه‌ن سیسته‌مێكی فیكری – ده‌كرێ چۆن سه‌رله‌نوێ واتا و پێناسه‌ به‌ چه‌مكه‌كان بدرێته‌وه‌؟

مەسعود عەبدولخالق: بینای پیشكەوتنی میلەتان لە زاراوە و فەرهەنگ دەستی پیكردوە، دەگۆترێ‌ یەكەم جار لە جیهان (یونگلدادیان) كۆن ترین ئینسیكلۆبیدیایە لەچین نوسراوەتەوە، وەك ناویش لەلایەن (ئەفرایم تچیپریز) ناوی (ئەنسیكلۆبیدیا)هاتە كایەوە، یەكەم ئەنسیكلۆبیدیا لە ئەوروپا بریتی بوو لە(موسوعە الفنون والعلوم والحرف) لەلایەن دیدرۆ(1713-1784) نوسرا، هەر زاراوەیەك یان چەمكێك لە لایەن هەر دەزگا و سەرچاوە و سیستەمێك بێت بەپێ‌ ی بەرژەوەند و ڕوانگەی تایبەتی خۆیەوە دەیخاتە بەری لە هەموو بوارەكانی سیاسی، یاسایی، شارستانی، فەرهەنگی، كەلتووری، كۆمەڵایەتی، ئابووری، .. هەتا زانستیش، ئەو زاراوانە یەك مانای نەماوە، سەرنج بدە هەر تەنها (تیرۆر) تا ساڵی 1983ز (109) پێناسی جیاجیای ڕەسمی سەرەكی هەبوو كەلە دەستوور و یاساكان تۆمار كرابی، جگە لە ناڕەسمیەكانیش تا ئێستا ڕەنگە گەیشتبێتە هەزاران، كەواتە ڕێكەوتنی جیهانی نیە لەسەر چەمك و زاراوە و هەریەكە بە پێ‌ی بەرژەوەندی و لە خزمەتی كەلتوور و هەڵوێستی سیاسی و ئابووری خۆی پێناسی دەكا، ئیتر ئەوەی بە ڕوانگەی بەرژەوەندی تر پێناسەكان دابڕێژێ‌ ئەوا دۆڕاندی، بۆیە بنچینەی شكستمان، دەردی پاشكۆیی و چاولێكەریمان، لێرەوە سەرچاوە دەگرێ‌، كە ئێمە خۆمان داوەتە دەست پێناس و تێڕوانینی سیستەمێك كە ناسنامە و ئامانج و شین و شایمان تێك ناكاتەوە، هەر بە نموونە ئەگەر بە ڕوانگەی جیهان خۆرەكان بڕوانیە چەمكێكی وەك (تیرۆر) دەبینین مەبەستیان (بزوتنەوەی ڕزگاری خوازیشە)، كەواتە مێژووی نوێمان هەمووی كەوتە خانەی تاوان و دادگای نێو دەوڵەتی، هەروەك ئێستا نیوەی كوردستانمان وەبەر ئەو حوكمە كەوتوون،لە توركیا تەنها داوای خوێندنیان بە زمانی كوردی كرد لە وەڵاما وتیان ئەو داوایە تیرۆریە! دوور نیە لە ماوەیەكی كورتی تر هەموومان بەركەوین، ڕەنگە ئینتیمای شارستانیەكەشمان بگرێتەوە واتە بەكورتی ناسنامەی ئێمە بەدەر لەو تەرازوانەی سەروو لەو جیهانە بێ‌ (مۆر)ی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا نەیخواردووە و نایخوا، بۆیە نابێ‌ بەو پێناسانە قایل بین، هەر لێرەشەوەیە بناغەی ڕزگاری هەمەلایەنیمان (لە بیناكردنی كەسێتی و سەربەخۆیی و داهێنان و بەرەو پێشڕەوی چوونمان) لەوە دەست پێ‌ دەكات كە ئێمەش لێ‌ تێگەیشتن و پێناسی تایبەتی خۆمان هەبێت بۆ ئەو چەمك و زاراوانە، ئەگینا بوونمان نیە و لە كەلتوور و فەرهەنگ و بوونێكی تر تواینەوە، واتە داڕشتنەوەیەكی تری تێڕوانینمانە لە پاشكۆیەتیەوە بۆ سەربەخۆیی كە بەشێكی گرنگی ڕزگاری نیشتمانیە، ئینجا رزگاری كۆمەڵایەتیش.

بەداخەوە لە هەریمی كوردستان زۆر بەكەمی گرنگی بەو بابەتە چارەنوسسازە دراوە بۆیە بیسەروبەریەكی زۆر بەرچاودەكەوی.

 

 – چه‌مكه‌كه‌كانی "نه‌ته‌وه‌، نه‌ته‌وه‌بوون، نه‌ته‌وایه‌تی" هه‌روه‌ها "نیشتمان، نیشتمانپه‌روه‌ری، هاونیشتمانیی" له‌و چه‌مكانه‌ن ته‌واو بێ واتا و بێپێناسه‌ كراون، به‌ڕاده‌یه‌ك جیاوازییه‌ك له‌نێوان ئه‌و چه‌مكانه‌ و پێچه‌وانه‌كه‌یان نابینرێت. له‌مڕووه‌وه‌ چۆن له‌و چه‌مكانه‌ ده‌ڕوانن؟

مەسعود عەبدولخالق: هەڵبەتە نەتەوە و نەتەوایەتی لێكجیان، هەتا لەگەل ئایدیۆلۆجیای نەتەوایەتیش لیكجیان، هەموشیان لەگەل چەمكی نیشتمانی لیكجیان، لەتەوەرەكانی یەكەم هاونەتەوەیی دروست دەبیت لەتەوەری دوەما هاونیشتمانی، نەتەوە ئینتمایەكی كۆمەڵایەتی سروشتیە، بەلام نەتەوایەتی دەبێتە ئینتمایەكی كۆمەڵایەتی و سیاسی، لە هەندێ‌ دۆخ جۆرێك لە ڕەوایی وەردەگرێت‌، ئەگینا بە سیاسی كردنی ئینتما كۆمەڵایەتیەكان سەرچاوەی ستەم و نا دادگەرییە، لەباشترین دۆخیدا بریتیە لەو بیر و بەرنامەیەی كە دەیەوێت جم و جۆڵی سیاسی و جیهانبینییەكەی بە تەرازووی بەرژەوەندی نەتەوەیی بۆ مرۆڤایەتی داڕێژێ‌ و دەگەڕیتەوە سەر بنەمای (أنصر أخاك ظالما أو مظلوما)، هەر چەندە خاوەنانی ئەو بیرە ویستویانە وەسفی بە : بیری مرۆڤایەتی، بیری سەردەم، بیری رەسەن، بكەن، بەڵام لەبەرامبەریشدا وەسفی بەبیری رەگەزپەرستی و تەسك و نەژادی و.. كراوە.

نەتەوایەتی لەئەورپا جیاكاریەكی هەبوو زیاد لە ڕادەی خۆی تێكەڵ بە نیشتمانی بوو، نەتەوایەتی مانای پەیوەستی هاوخوێنییە،بەڵام نیشتمانی مانای پەیوەستی هاوڵاتیە، بەڵام سەرەتای هەردووكیان نەتەوایەتیە، هەر یەكە لە هیگل، نیتچە لە (ئەڵمانیا) گۆپینۆ، شامپرلن، مازینی ئیتاڵیا چەمكى‌ شۆفینی لە فەرەنساو دوای چەمكەكانی فاشی لەئیتاڵیا، نازی لەئەلمانیا، فالنژیسی لە ئیسپانیا، زیاتر بیرۆكەی نەتەوایەتیان گەیاندە ترۆك وگەڕانەوە، بەڵام زۆر وڵاتی تریش لەسەر بنچینەی نیشتمانی دروست بون، بەشێكیش لە چەند نەتەوەو كەمایەتی وڕەگەزی دروستبون لەسەرەتادا دوای بەهۆی پەیرەوی دیموكراسی تەوافوقی وەرچەرخا بۆ نیشتمانی وچەمكی (هاوڵاتی دەستوری)، لەوانە: لەنەمسا، بلجیكا، هولندا جاران، بێجگە لە ئەزمونەكانی چیكۆسلۆڤاكیاو قوبرس ولبنان وعیراقی نوێ‌ تا ڕادەیەك ئیماراتی عەرەبیش، یەكەم ڕوو بەڕوو بونەوەی نەتەوایەتی(ناسیۆنالیزم) لەگەڵ نیشتمانی لە شۆرشی ئەمریكا 1776دروست بوو، چونكە ئەو شۆڕشە لەسەر بنچینەی نیشتمانی لێك جیا دروست بوو، ئەگینا شۆڕشگێڕانی ئەمەریكی و داگیركەرانی بەریتانی یەك نەتەوە (ئینگلیز) بون، بەسەركەوتنی ئەمریكاو دامەزراندنی دەوڵەت زیاتر بیرۆكەی دەوڵەتی نیشتمانی بەرجەستە كرد، بەرە بەرە لەگەڵ شكستی تیۆرەكانی فاشی و نازی زیاتر وڵاتانی ئەورپا دەوڵەتی نیشتمانیان پەیڕەوكردو چەمكی (هاونیشتمان)ی جیی هاونەتەوەیی گرتەوە لەدەستور و ئەزمونێكی سەركەوتووتری دا بەدەست و جێگەی كەمایەتی جیاجیاش لە وڵاتا بووەوە، تاوای لێهات دەوڵەت لەسەر بنچینەی بەرژەوەندێ‌ هاوبەش دابمەزرێت‌، هەرچەندە وەك باوە دەوترێت‌ ئەڵمانیا لەسەر بنچینەی ڕەچەڵەك دروست بووە، فەرەنسا لەسەر بنچینەی بەرژەوەندی هاوبەش، ئیتالیا لەسەر بنچینەی نیشتمانی هاوبەش.

ئەوەی گرنگ بوو لە وەرچەرخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بوو بۆ توركیای نوێ‌ ومیراتەكانی تری (سایكس پیكۆ) تا ئەو ساتەش دەوڵەتی نیشتمانی لێ‌ دروست نەبوو، بەڵكو دەوڵەتی نەتەوەیی لێ‌ دروست بوو، یان ووردو دروستتر بڵێین: لێی دروست كرا، ئەوەش فاكتەریكی هەرە گرنگی قەیرانەكانی رۆژهەلاتی ناوەراستە، كە دۆزی كوردیشی لێ دروست بووە .

 

– نه‌ته‌وە بوونێك كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای سڕینه‌وه‌ی جیاوازییه‌كانی بێت‌ له‌ئاكامدا فاشیزمی لێده‌كه‌وێته‌وه‌، نه‌ته‌وه‌بوونێكیش كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای یه‌كێتی جیاوازییه‌كانی بێت نه‌ته‌وه‌یه‌كی دیموكرات (گه‌لێكی دیموكرات)ی لێده‌كه‌وێته‌وه‌. ئه‌مه‌ دوو جیهانبینی جیاوازن بۆ نه‌ته‌وه‌بوون. ئێوه‌ له‌مباره‌به‌وه‌ چۆن ده‌ڕوانن؟

مەسعود عەبدولخالق: سەرەرای زۆر لایەنی نەرێنی لە عوسمانیەکاندا كەچی لە دەوڵەتەکەیاندا نەتەوەو پیكهاتەو كەمایەتی جیای تێدابوو، تاڕادەیەكی چاك پێكەوە ژیان هەبوو(تا پیش هاتنی ئیتحادیەكان)، ڕەگەزێك بەسەر ڕەگەزێكی تر فەزل نەكرابوو،لە دەستوری عوسمانی(مەشروتیە) كە پێك هاتبوو لە 119 مادە و 4368 ووشە بەیەك ووشەش ناوی توركی تیا نەهاتوە، بە پێی مادەی(71)ی دەستوری عوسمانی (مەشروتیە) ئەوا نوینەر(مەبعوس) نوینەرایەتی هەموومیللەتان دەكا نەك هەر بازنەكەی خۆی، كەچی دوای لە دەستوری توركیای نوێ‌ لە مادەی (66)ی بە ئەدریسی (تورك فەتەنلەر)وادەلیت هەرچی لە توركیا بێت توركە لە دەستوری توركیای نوێ‌(ANA YASA)لە مادەكانی 64 تا 68 تەنها نەتەوەی توركی تیا تۆماركرا،كەواتە كورد یان عەرەب یان لاز چی بكەن، پێیان دەلێن دەبێ‌ لەناو توركیا بن وتوركیش بن ئەگینا ئەوەتە زیندانی و سزاو تۆپ و فڕۆكە،هەڵبەتە سەرەنجامێكی لۆژیكیە شۆڕش و بەرگری كورد لەوێ‌ دروست بێت، ئەگەر دروست نەبێت ئەو میلەتە مردوەو لە پلەی (ظالمى انفس)، بە هەمان شێوەو خراپتر لە دەستوری وولاتانی عربی، لە دەستوری سوریاش1970 و، 1973: المادة الأولى  ..القطر العربي السوري جزء من الوطن العربي ، لەو دەستورە 59جار ووشەی عەرەب هاتووە، بۆ یەكجاریش ناوی كوردی تیا نەهاتوە،تەنانەت فەلستین ژێردەستیشە كەچی لە مادەی (1)دەستوریان تۆماریان كردوە كە فلستین بەشێكە لە نیشتمانی عەرەبی !! دەستوری عێراق 1968: المادە الاولی: .. الشعب العراقي جزء من الأمة العربية هدفه الوحدة العربية الشاملة وتلتزم الحكومة بالعمل على تحقيقها..)، ویک چووی مادەی (4)ی پەیڕەوی ناوەخۆی حزبی نازی پەیڕەو دەكرا ئەوانە ریك ئەومادانە بوون كەدەولەتی ئەلمانیای نازی لیدروست بوو، بووە هۆى جینۆسایدی نەتەوەو ئاینی تر .

ئەو نەریتە یاسایی وسیاسیە گەیشتۆتە ناوەڕكی حزبەكانی پێكهاتەی گەورە، نمونەی حزبی بەعس لە مادەی 7ی دەستوری حزبی بەعس نكوڵی لە بوونی پیكهاتەو كەمایەتی تر دەكاو دەڵێت : الوطن العربي هو هذه البقعة من الارض التي تسكنها الامة العربية .لةمادةى (15) :- الرابطة القومية هي الرابطة الوحيدة القائمة في الدولة العربية التي تكفل الانسجام بين المواطنين وانصهارهم في بوتقة واحدة ، لەوەوە دروشمی (امە عربیە واخدە ذات رسالە خالدە) هاتوە …كەواتە بەو شێوەیەناكرێ‌ چەند گەڵێك لەناویەك دەوڵەت بژین، مادام ئەو دەوڵەتانە پرانسێپی (هاونەتەوەیی) پیادە دەكا لەجیاتی (هاولاتی بوون) لەدەستورو دام و دەزگاكان، جارى واش هەیە بە گۆتە دانی پیا دەنێت،‌ لەڕاستیدا ئەوە بەرجەستەی تیۆری (گراهام سمنەر)ە لەبارەی كۆبونەوە لەدەوری ڕەگەز كە پێی دەووترێت (ئسنۆ سەنتریالیزم) .

لە ئەنجامی ئەو سیستەمە ڕەگەز پەرستیە بەلایەن كەمەوە یەكسانی لە نێو هاوولاتی دروست نابێت بەلكو هاوولاتی پلە یەك ودوو دروست دەبێت، چارەسەری سێیەم ئەوەیە مادام دەوڵەت نەیتوانیە بگاتە ئاستی هاوولاتی یەكسان بوون ئەوا سیستەمی تەوافوقی پەیڕەو بكەیت، ئەگەر ئەوەش نەكریت ناچار میلەتانی دوەم دەبیت خەباتی رزگاری دەست پیبكەن وەك ئەوەی كورد دەستی داوەتی .

 

  • ئایا ناكۆكییه‌ك له‌نێوان چه‌مكی نه‌ته‌وه‌بوون و دیموكراتیبووندا هه‌یه‌؟ له‌كوێدا یه‌كانگیر ده‌بن و له‌كوێشدا ناكۆكن؟

مەسعود عەبدولخالق: لە وڵاتانی ئەوروپا و جیهانی مەدەنیەت وا ڕێكکەوتووە چەند پیكهاتەو نەتەوەیەك لەیەك دەوڵەتدابن، بەهۆی ئەوەی دەسەڵاتەكە هەوڵی ئەوەی نەداوە نەتەوە بچوكەكە لەناو گەورەكە بتوێنیتەوە بەڵكو هەوڵیداوە هەمویان لە دەوڵەتەکەدا بتوێنیتەوەو سیستەمی هاوڵاتیبوونی لێبەرپا بكا، ئەوانە كیشەی نەتەوەیی وكەمایەتی نەهێشتووە بەڵکو پانتای هاوبەش دروست بوو، كەچی وڵاتانی وەك عیراق وتوركیا هەوڵیان داوە كورد لە نێو عەرەب وتورك بتوێننەوە لێرەوە ناكۆكی دروست دەبێت، بۆیە بەرگری كورد لە بوونیەتی نەك مافی چارەنوس، زیاتر لەوەش ئەو وڵاتانە ئامادە بوون هەموو سازشێك لەگەڵ بێگانە بكەن تەنها بۆ ئەوەى كورد مافی سەرەتایی نەبێت،عیراق لە سالی 1975 كۆمەڵێك خاك و ئاوی بە ئیران دا بۆ ئەوەی بزوتنەوەی كورد لاواز بكات، واتا هەردەم كوردستانی بەبەشێك لە وڵات هەژمار نەكردووە .

بوار هەیە لەو پانتاییە هاوبەشە ئاشكرای بكەین كەسایكس پیكۆو نائارامی ناوچەكە پێكەوە بەستراون، كە بریتیە لەو سنورو دێزاینەی بەهەڵە بۆرۆژهەلاتی ناوەڕاست داڕژراوە، كەواتە لەو سەردەمە هەموو لایەك كۆكن كە ئەو سنورانەی رۆژهەلاتی ناوەڕاست دەستكردە وە بە مەبەستی ئیستعماری ودژ بە گەلانی ناوچەكە دروست بوە،هەرچی لەسەریشی دروست بوە لە (دەوڵەت،دام ودەزگا، ڕێكەوتنەكان،..)هەمان مەبەستیان هەیە،ئەوەی پارێزگاری لەو نەخشە سیاسیە دەكات هەرئیستعمارە چ ڕاستەوخۆ چ ناڕاستەوخۆ، داڤید فرۆكمین، لە كتێبێكی (سلام ینهی كل سلام) دەلێت لە بنەچەدا ئەو نەخشەو وڵاتانەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ دژایەتی عەرەب دروست بووە، كەواتە چارەسەری كورد هەڵقوڵاوی ئیرادەی میلەتانی ناوچەكەیە، مانای ئەوەیە ئەونەخشە هەڵوەشینرێتەوە نەخشەیەكی سروشتی واداڕێژرێت كە كۆتایی بە ناكۆكی ودووبەرەكی ونەفامی بهێنێت،لەو ڕوەوە كاتی خۆی شیخ سعیدی پیران گەڵاڵەیەكی سازدا نزیكە لەو گەلالەیەی (عه‌بدوڵڵا ئۆجالان)كە پێشنیاری پێكهێنانی كۆنفیدراڵی میللەتانی رۆژهەلاتی ناوەڕاستی كردووە، دەشێ‌ ئەوە قۆناغی گواستنەوە بێت بۆ هاریكاری و گەشە، پابەندی بە یاسای نێو دەوڵەتی و جاڕنامە مرۆییەكان ودیموكراسی وخزمەتی ناوچەكە بكرێت لە چوارچێوەی هەریەكەو دەوڵەت وچارەنوسی بەدەستی خۆی بێت.

 

 – كۆمه‌ڵگه‌ی باشوور له‌دوای راپه‌ڕینی 1991وه‌ كرانه‌وه‌یه‌كی به‌ڕووی ده‌ره‌وه‌دا به‌خۆوه‌بینی، به‌ڵام ئه‌م كرانه‌وه‌یه‌ دۆخێكی وه‌های خوڵقاند كه‌ مرۆڤ ده‌توانێت بڵێت: پرۆسه‌ی هاڕینی كه‌سێتی مرۆڤی كورد و كولتووره‌كه‌ی و نامۆكردنی به‌ خودی خۆی و مێژووه‌كه‌ی، لێره‌دا به‌ها نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانیی و دیموكراتییه‌كان دووچاری جۆرێك له‌ داڕمان هاتوون. له‌مڕووه‌وه‌ ده‌كرێ هه‌ڵسه‌نگاندنێكی چۆن بۆ كۆمه‌ڵگه‌كه‌مان له‌دوای 1991وه‌ بكه‌ین؟ له‌ دۆخی ئێستادا پرۆسه‌ی نه‌ته‌وه‌بوونی كورد به‌گشتی له‌ چ ئاستێك دایه‌؟

مەسعود عەبدولخالق : هەڵبەتە ئەو هەموو بارودۆخە ناوەكی و دەرەكییەی بەسەر كورد هاتبوو لە ناكۆكی و براكوژی و بەهاكانی عەلمانی و ڕێبازی میكاڤیلی لە سیاسەت و شكستەكان.. هەموو لەلایەك، لەلایەكی تریش وەك بەشێك لەو عێراقە لەو ماوەیەی (76) ساڵیدا جگە لە دیكتاتۆری و بیری ناسیۆنالیزمی عەلمانی عەرەبی و ئینقلاب و ڕەگەزپەرستی و تاڵان و سوتان و.. شتێكی واچاكی لێ‌ نەبینرا، لەچاو ئەوانە ئەزموونی دەسەڵاتی كوردی لەدوای ڕاپەڕینی 1991 زۆر خراپ نیە، بەڵام باری ئێستای كۆمەڵگەی كوردی لەچاو 1991 زۆر خراپتر بووە، ڕاستە دوژمن لە تەقەلا ونەخشە و پلانی بێ ‌ووچان بووە بۆ تێكدان و داڕزانی بناغەو ژێرخانی ئەخلاقی كۆمەڵگەی كوردستانی تا بتوانێ‌ بە یەكجاری داگیری بكات بێ‌ بەرگری و بۆی نەدەكرا، بەڵام هەتا ڕاپەڕینیش هێشتا ئەو كۆمەڵگەیە بەو ڕادەیەی ئێستا دانەڕزابوو، ئینجا هەر ئەو میللەتە بوو خۆبەخشانە ئەركی نیشتمانی دەبینی چ لەشاخ چ لە دوای ڕاپەڕین، كارمەند و ماموستایان هاتنەوە قوتابخانە بەبێ‌ مووچە ئەركیان بەجێ‌ دەگەیاند لە سەرەتای ئیدارەی كوردستان لە1991- 1992، بەڵام بەرپرسانی حزبە دەسەڵاتدارەكان لەو ساتیشدا خەریكی كۆكردنەوەو تاڵان بوون، ئیتر حزبە دەسەڵاتدارەكانی كوردستان نەیان توانی ئەوەی دوژمن بە كۆمەڵگەی كوردی كردبوو نەك هەر چاكەنەوە، بەڵكو ئەوان زۆر بە ترسناك تر درێژەیان پێ ‌داو كاریگەریەكەی قووڵتر بوو، لەدوای 27 ساڵ لە ئەزموونی دەسەڵاتی كوردیدا ئێستا كۆمەڵگەی كوردی لە دۆخیكی ئەخلاقی و سیاسی و یاسایی و تەعلیمی و ئابووری و فەرهەنگی زۆر خراپدایە.

تائیستاش دەسەڵاتی كوردی بریتیە لە حكومەتێك و دوو میرنشین و شتێك زیاتریش، ناسنامەكەشی بریتیە لە :1- سیتەمی دیارشی كۆنی یۆنانی 2- سیستەمی مۆبۆكراسی 3- تەوافوقیەكی دەگمەن 4- ڕەگێكی عەشایری، لە وڵااتانی عەرەبی (كە شۆڕشیان لەسەر كرا)یەك حزبی قائد هەبوو لەكوردستان دووحزبی قائد، پێویستە لەسەر ئەوەش بوەستین دیموكراسی تەوافوقی لەو وڵاتانە پیادەكراوە كە دوو پێكهاتەی جیان وەك چیكۆسلۆڤاكیای پێشوو، قوبرس، لبنان، عێراقی ئیستا، لەهیچ كونجێكی ئەو جیهانە نەبووە لە نێو یەك میللەت سیستەمی تەوافوقی وەك ئیستای كوردستان ئەوە 27 سالە وا پیادە دەكرێ‌، لە شوێنان دیموكراسی تەوافوقیە ئینجا ئاوا زەحمەتە لە كوردستان تەوافوقیەكەی خەستەو دیموكراسیەكەی كاڵە،هەڵبەتە ئیئتلاف كردن ئاساییە بەڵام تەوافوقی نائاساییە .

بەو شێوەیە ئەزموونی دیموكراسی لە كوردستان نەبووە نمونەیەكی سەرمەشق، هەتا بۆ دەوروبەریش، ئەوەتا لەئێران و توركیا و عێراقی نوێش وا دەستگۆڕی دەسەڵات و دابەشی و یاسایی و بوونی ئۆپۆزسیۆن و ئازادیەك.. هەیە، هەتا ئەزموونەكەی كوردستان چووەتەوە سەر ئەزموونی دەسەڵاتدارانی عەرەب، ئیتر پاساوی گوایە دیموكراسی پێویستی بە كۆمەڵگەیەكی عەلمانی و مەدەنی و بازاڕی ئازاد و سەرمایەداری و.. هەیە، یان دەڵێن زۆرمان ماوە بگەینە قۆناغی دیموكراسی ..، ئەو جۆرە پاساوانە قەلۆشیە، پێشتریش لە سەردەمی گەرمەی ماركسی دیسان نووسەران و سیاسەتمەداری كورد بە هەڵچونەوە دەیانگوت قۆناغێكی زۆر ماوە تا100سال بگەین بە ماركسیەت، لە سۆشیالیستیەكەش هەروا، ئێستاش دیسان خۆیان دیموكراسیەكەیان پێ‌ قەبووڵا ناكرێ‌، ئینجا دەیخەنە ئەستۆی كۆمەڵگەو زەمەن گوایە ئەوە پێویستی و زەمینەسازیدەوێ‌ بۆ دیموكراسی.. كەچی دەبینین كۆمەڵگەكانی ئەفریقی و هندی و ڕۆژهەڵاتی تر زۆر لە كورد پاشكەوتووترن، بەڵام وا دیموكراسین، كوردستانیش هەروا لە خولگەی نادیموكراسی دەخولێتەوە .

 

 

 

 

 

 

 

 

بابه‌تی په‌یوه‌ندیدار

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

Back to top button
Close
Close
%d هاوشێوەی ئەم بلۆگەرانە: