گوتار

یه‌کسانیی و جیاوازیی

رێبوار رشید

 

فێمێنستگەلی جودا کۆکن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ هه‌ردوو پنتی مارکسیستی و لیبراڵی، که‌ چین له‌ ڕامانی یه‌که‌میاندا و تاکه‌که‌س له‌ ڕامانی دووهه‌میاندا ناوه‌نده‌، گرفتدار و ناڕۆشنن. به‌و شێوه‌یه‌ فێمێنیستان به‌ شێوه‌ی جودا هه‌وڵیان داوه‌ دیتنێک سه‌باره‌ت به‌ یه‌کسانی بهێننه‌ به‌رهه‌م که‌ نه‌ پیاو وه‌ک پێوه‌ر ده‌بینێت و نه‌ پێوه‌ندی ده‌سته‌ڵات له‌ نێوان جنسه‌کاندا ده‌شارێته‌وه‌ . هێڵی جوداکردنه‌وه‌ له‌ گۆتوبێژه‌که‌دا له‌ لایه‌كه‌وه‌ له‌ نێوان ئه‌وانه‌دا تێپه‌ڕ ده‌بێت که‌ ده‌ڵێن چه‌مکی یه‌کسانیی ناوه‌ندییه‌ له‌ لایه‌كی دیكه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌دا که‌ له‌بریتیی ئه‌وه‌ سه‌رنج ده‌خه‌نه‌ سه‌ر جیاوازیی. ئێمه‌ پێمان باشه‌ ئه‌و دوو جۆره‌ ڕه‌وته‌ به‌ بیریارانی یه‌کسانیخوازی equality theorists و بیریارانی جیاوازیخوازی difference theorists ناو بنێین.

خاڵی ڕامان بۆ بیریاره‌ یه‌کسانیخوازه‌کان له‌ بناخه‌دا لیبراڵه‌. ئه‌مان ده‌ڵێن كه‌ کۆمه‌ڵگایه‌کی ئازادکراو له‌ نایه‌کسانیی جنس ده‌بێت پێداویستیانه‌ بێ هیچ ئه‌ملاولایه‌ك جنسبێلایه‌ن بێت. له‌ کۆمه‌ڵگایه‌کی یه‌کساندا نابێت جنس هیچ واتایه‌ک بدات.

 

ئایینده‌یه‌کی ڕه‌وا ئایینده‌یه‌که‌ که‌ بێ جێنده‌ر بێت. له‌ ستروکتوریی کۆمه‌ڵایه‌تی و پیاده‌کردنه‌کانی ئه‌و ئایینده‌ ڕه‌وایه‌دا جنسی که‌سێک، هه‌ر هێنده‌ی ڕه‌نگی چاو و درێژیی په‌نجه‌ی پێی، بایه‌خی ده‌بێت. (Okin 1989:171)

 

ئه‌و ڕاستییه‌ی که‌ بێلایه‌نیی جنس به‌زۆریی بووه‌ به‌ ماسکی پیاوبوون، وا ناگه‌یه‌نێت که‌ چه‌مکێکی تاکه‌که‌سی گشتیی، که‌ له‌ڕاستییدا بتوانێت پیاوان و ئافره‌تانییش بگرێته‌خۆ، مه‌حاڵێکی تیئۆریی بێت. به‌پێچه‌وانه‌وه‌، زانستی تیئۆری ده‌بێت چه‌مکگه‌لێک پێش بخات که‌ متمانه‌دارانه‌ جنسبێلایه‌ن بن و  پڕ نه‌بن له‌ واتا و بارگه‌ی جێنده‌ریی. له‌م ڕووانگه‌یه‌وه‌ ئه‌و لاسه‌نگییه‌ ئه‌ندرۆسێنتریستیه‌ی (پیاوه‌تیگه‌ریه‌ی) که‌ بۆ نموونه‌ له‌ تیئۆری ڕه‌وای ڕاوڵسدا هه‌یه‌ به‌ئاشکرا گیروگرفتدار ده‌بێت. به‌ڵام ئه‌م ئه‌ندرۆسێنتریسمه‌ نابێت ببێته‌‌ هۆی په‌سه‌ندنه‌کردنی بیری چه‌مکێکی تاکه‌که‌سیی جنسبێلایه‌نی گشتیی یان په‌سه‌ندنه‌کردنی جۆرێک له‌ تیئۆری ڕه‌وا، وه‌ک ئه‌وی ڕاوڵس (Okin 1991). ڕه‌خنه‌ له‌ هه‌بوون و له‌ بره‌وی نۆرمی پیاو نابێت ببێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ چه‌مکی تاکه‌که‌سیی گشتیی توڕ بدرێت.

له‌م بۆچوونانه‌دا یه‌کسانیی به‌و واتایه‌ دێت که‌ جیاوازیی وه‌ک جنس، چیین یان ته‌مه‌ن له‌ نێوان مرۆڤه‌کاندا نابێت بایه‌خیان هه‌بێت. بیریارانی یه‌کسانیخواز جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌که‌ن که‌ تواندراوه‌ چه‌مکی تاکه‌کسیی گشتیی سه‌رکه‌وتووانه‌ له‌لایه‌ن گرووپی جودای بنده‌سته‌وه‌ بۆ وه‌ده‌ستهێنانی داوای ددانپیادانانی سیاسی به‌کاربهێنرێت. ئافره‌تان سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ جنسی ئافره‌تیان هه‌یه‌ داوای ده‌ستڕۆیی ده‌که‌ن ـ چونکه‌ مرۆڤن. ئه‌وان له‌و ڕێگایه‌وه‌ توانیویانه‌ ئه‌و کاره‌ بکه‌ن که‌ بێن و پێدابگرن که‌ جیاوازیی جنسیی، به‌ته‌واوی هه‌روه‌ک جۆره‌کانی تری جیاوازیی، ده‌کرێت توڕ بدرێت.

له‌ملاوه‌ خاڵی ڕامان بۆ بیریارانی جیاوازیخوازی ئه‌وه‌یه‌ که‌ هه‌ر خودی بیره‌ یه‌کسانییه‌که‌ گرفتی تێدایه‌ و ناڕۆشنه‌، چونکه‌ له‌سه‌ر بناخه‌ی بیرێکی پێشینه‌ سه‌باره‌ت به‌ یه‌کسانیی، له‌سه‌ر چه‌مکێکی تاکه‌که‌سگری ئه‌بستراکت، دامه‌زراوه‌. ئاریس ماریۆن یۆنگ (١٩٩٠) ده‌ڵێت هه‌ر هه‌وڵێک که‌ مرۆڤی کۆنکرێت بخاته‌ ناو چه‌مکێکی تاکه‌که‌سیی گشتییه‌وه‌ مه‌حکومه‌ به‌ دۆڕان. خڕکردنه‌وه‌ و به‌شداریی له‌سه‌ر بناخه‌ی گشتێتی ـ واته‌ دامه‌زراندنی شێوه‌یه‌ک له‌ بچووکترین کۆلکه‌ی هاوبه‌شی مرۆڤایه‌تی ـ بێ مه‌جاز له‌ ئایینده‌دا ده‌بێت به‌ مایه‌ی ده‌رهاویشتنی ئه‌وی تایبه‌ت و که‌سییه‌ له‌ شیكردنه‌وه‌كاندا. گرفته‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌و چه‌مکه‌ تاکه‌که‌سییه‌ گشتییه‌ حیساب بۆ ئه‌و جیاوازیه‌ له‌شیی و کۆنکرێتییانه‌ که‌ له‌ جنس، ڕه‌گه‌ز و ته‌مه‌ندا هه‌ن، ناكات. گرووپه‌ بنده‌سته‌کان، وه‌کو ئافره‌تان، که‌مینه‌ی ئه‌تنیکی و ئایینزایی، هه‌م هه‌لی به‌ره‌وپێشبردنی داوای سیاسیی خۆیان له‌ ده‌ست ده‌رده‌هێنرێت و هه‌م هه‌لی داوای ددانپیادانانی سیاسییش که‌ به‌ هۆی جودایی خۆیانه‌وه‌ داوای بکه‌ن. ٣

له‌ ڕووانگه‌ی دیده‌ جیاوازیخوازیه‌که‌وه‌ هه‌موو ئاماژه‌پێکردنه‌کان به‌ مرۆڤایه‌تیه‌کی یه‌ک دانه‌ جنسی (هاوجنسی) گه‌ردوونیی ئه‌و واتایه‌ی تێدا په‌نهانه‌ که‌ ته‌نیا یه‌ک دانه‌ جنسی تایبه‌تی له‌ ڕستییدا نۆرمه‌ (پێوه‌ره‌) (Cavarero 1992). ئافره‌تان و پیاوان نابێت بکردرێن به‌ تاکه‌کس یان به‌ هاووڵاتی جنسبێلایه‌ن. ئه‌سڵه‌ن هیچ تاکه‌که‌سێکی بێجنس بوونی نییه‌؛ له‌ ڕاسته‌قینه‌دا ئه‌وی هه‌یه‌ ته‌نیا ئافره‌تان و پیاوانن. هه‌ر هه‌وڵێک که‌ بدرێت بۆ هێنانه‌ئارای چه‌مکی جنسبێلایه‌نیی له‌و ده‌رئه‌نجامگیریه‌ (پرێمیسه‌) چه‌وته‌وه‌ پێ هه‌ڵده‌گرێت که‌ ده‌کرێت پۆلی جنس له‌ پۆلی مرۆڤ جیا بکرێته‌وه‌. یه‌کسانیی له‌نێوان ئافره‌تان و پیاواندا به‌و مانایه‌ نایه‌ت که‌ ئافره‌تان بترنجێنرێنه‌ ناو چه‌مکێکی تاکه‌که‌سی گوایه‌ جنسبێلایه‌نه‌وه‌. یه‌کسانێتی ده‌بێت ڕه‌چاوی ئه‌و ڕاسته‌قینه‌یه‌ بکات که‌ مرۆڤایه‌تی له‌ دوو جنس، پیاو و ئافره‌ت، پێک هاتووه‌.

 

جێی نکۆڵی نییه‌ که‌ مرۆڤگه‌ل له‌ دوو جنس پێک دێن. ئه‌گه‌ر ئێمه‌ به‌ده‌ربه‌ست ڕاستییه‌وه‌ دێین، ئه‌وا ڕاستیی ده‌بێت حیسابێک بۆ ئه‌و فاكته‌ بکات و واتایه‌کی پێ ببه‌خشێت که‌ ئه‌وه‌ پیاوان و ئافره‌تانن که‌ له‌ ڕستییدا هه‌ن، نه‌ک مرۆڤی تاکه‌کسی یه‌کجنس یان بێجنس. ده‌بێت ددان به‌م ڕاستییه‌دا وه‌ک شتێک که‌ پێوه‌سته‌ به‌ هه‌بوونی مرۆڤه‌وه‌ بنرێت،: تا هه‌تایه‌، له‌ ئێستا دا و هه‌ر ئان و ساتێک که‌ مرۆڤێک دێته‌ ئه‌م جیهانه‌وه‌. (Cavarero1992:38)

 

پێداگرتن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ پۆلی جنس ڕاسته‌قینه‌یه‌که‌ به‌و واتایه‌ نایه‌ت که‌ ئافره‌ت بوونه‌وه‌رێکی تایبه‌تییه‌ و ده‌بێت ناوه‌ڕۆک و پێناسه‌یه‌کی تایبه‌تی بدرێتێ. خۆ بیریارانی جیاوازیخوازی به‌ تێرمی خه‌سڵه‌تجودایی ئافره‌تیی نادوێن. له‌ جیاتی ئه‌وه‌ دێن و باسه‌كان ڕۆشن ده‌كه‌نه‌وه‌ که‌ چۆن جیاوازیی جنسیی پێوه‌ندیه‌ ده‌سته‌ڵاتیه‌کان بنیات ده‌نێت و که‌ ماف به‌ ئافره‌تان بدرێت له‌ جیاوازیی خۆیانه‌وه‌ سیاسیانه‌ ڕه‌فتار بکه‌ن.  یه‌کسانیی ڕه‌سه‌ن ده‌بێت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ بنیات بنرێت که‌ ددان به‌ جیاوازیی نێوان خه‌ڵكاندا بنرێت، نه‌ک له‌سه‌ر سه‌رکوتکردن یان پشتگوێخستنیان.

بیریارانی جیاوازیخوازی ده‌ڵێن ئه‌و بیره‌ی که‌ پێی وایه‌ جیاوازیی نابێت هیچ واتایه‌کی سیاسی هه‌بێت له‌ ڕاستیدا ئه‌و بایه‌خه‌ ده‌شارێته‌وه‌ که‌ هه‌یه‌تی. گرووپگه‌لی بنده‌ست ده‌بێت بتوانن داواخوازی مافگه‌لی سیاسی و نفوز (ده‌ستڕۆیی) بن له‌ ده‌رخاڵی دۆخی تایبه‌تی خۆیانه‌وه‌. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، تیئۆریسانه‌ یه‌کسانیخوازه‌کان وه‌ڵام ده‌ده‌نه‌وه‌ و ده‌ڵێن ئێمه‌ ده‌بێت به‌سه‌رجیاوازیه‌کاندا زاڵ بین. فێمێنیزم ده‌بێت نه‌ بیری یه‌کسانیەتی وه‌لابنێت و نه‌ بیرگه‌لی له‌مه‌ڕ مرۆڤایه‌تیه‌کی هاوبه‌ش که‌ هێزی بزوێنه‌ری سیاسیی به‌ بیری یه‌کسانێتی ده‌دات.

 

ئافره‌تان "وه‌ک ئافره‌تان"

 

خاڵی هاوبه‌شی هه‌ردوو بیریارانی جیاوازیخوازیی و بیریارانی یه‌کسانیخوازییش ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئافره‌تان وه‌ک ئافره‌ت بنده‌ستن، ئه‌گه‌رچی هه‌ردووکیان خاوه‌ن بیروڕای جودان سه‌باره‌ت به‌وه‌ی که‌ چی پێویسته‌ بۆ دیاری کردن و گۆڕینی ئه‌و دۆخه‌ ژێرده‌ستییه‌. هاوکات فێمێنیستی دیکه‌ هه‌ن که‌ پرسیار له‌و فێمێنیزمه‌ ده‌که‌ن که‌ له‌ چه‌مکی ئافره‌تبوونه‌وه‌ پێ هه‌ڵده‌گرێت و که‌ پێی وایه‌ ئافره‌تان وه‌ک ئافره‌تان چه‌وساوه‌ن. ڕه‌خنه‌گران ده‌ڵێن كه‌ به‌کارهێنانی چه‌مکی ئافره‌ت/ ئافره‌تان هه‌روا به‌ درشتی و بێ ده‌ستنیشانکردن و ئه‌وجا قسه‌كردنیش له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ ئافره‌تان "وه‌ک ئافره‌ت" بنده‌ستن، گرفته‌كه‌ی له‌وێدایه‌ كه‌ ئه‌و جۆره‌ چه‌مکانه‌ خۆیان له‌ خۆیاندا ئه‌بستراکتن. ئه‌و چه‌مکه‌ ئه‌بستراكتانه‌ نه‌ هه‌ر واقیعه‌ جوداکانی ئافره‌تان ڕوون ناکه‌نه‌وه‌، به‌ڵکو به‌پێچه‌وانه‌وه‌، ده‌شیشێوێنن.

 

بیرکردنه‌وه‌ له‌ ئافره‌ت "وه‌ک ئافره‌ت" چییه‌؟ ئایا له‌ ڕاستیدا ئێمه‌ ده‌توانین بیر له‌ "ئافره‌تێتی" ئافره‌تان بکه‌ینه‌وه‌ ده‌ر له‌و دۆخه‌ کۆنکرێته‌ی که‌ ئه‌و له‌ ڕاستیدا ئافره‌تێکی تایبه‌ته‌، جا ئافره‌تێکی ڕه‌شپێستی چینی مامناوه‌ندی بێت و له‌ ئه‌مه‌ریکای باکووری بژی له‌ سه‌ده‌ی بیستهه‌مدا یاخود ئافره‌ته‌ سپیپێستێکی هه‌ژار بێت و له‌ فه‌ره‌نسا له‌ سه‌ده‌ی هه‌ڤده‌همه‌دا ژیابێت؟ (Spelman 1988:13)

 

به‌ پله‌ی یه‌که‌م فێمێنیستانی ڕه‌شپێست، لێسبیان (ژنانی هاوجنسباز) و فێمێنیستانی جیهانی سێهه‌من که‌ ئه‌م جۆره‌ ڕه‌خنه‌یه‌ له‌ فێمێنیستگه‌لی خۆرئاوایی هێترۆسێکسیوال ده‌گرن. کاتێک که‌ ئافره‌تانی هێترۆسێکسوالی سپیپێست له‌و خاڵه‌وه‌ پێ هه‌ڵ ده‌گرن که‌ ئافره‌تان بنده‌ستن، ئه‌وا له‌ ڕاستییدا دۆخی خۆیان ده‌که‌ن به‌ نۆرم. ئاودره‌ لۆرد (١٩٩٤) Audre Lorde  ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌کات که‌ ئافره‌تانی سپیپێست و ڕه‌شپێست، له‌و چوارچێوه‌یه‌دا‌ که‌ ژیانکردن له‌ کۆمه‌ڵگایه‌کی سێکسیست و ڕه‌گه‌زپه‌رستدا چ مانایه‌کی هه‌یه‌، به‌ ته‌واوی خاوه‌ن ئه‌زموونی جودان. کاتێک مرۆڤ پێ دابگرێت که‌ ئافره‌ت وه‌ک ئافره‌ت چه‌وساوه‌یه‌ ئه‌وا ئه‌و جیاوازیانه‌ پشتگوێ ده‌خردرێن. ئافره‌تێکی ڕه‌شپێست شێوه‌یه‌کی پۆلی ئافره‌تی سپیپێست نییه‌: "ئافره‌تی ڕه‌شپێست ئافره‌تێکی سپیپێستی ڕه‌نگکراو نییه‌" (Omolade, cit i Spelman 1988:13).

 

کاتێک که‌ زه‌وتکردنی سێکسی ئافره‌ت خه‌سڵه‌تی نواندنی ده‌سته‌ڵاتی پیاوینه‌ی له‌سه‌ر ئافره‌ت پێده‌درێت، ئه‌وه‌ فه‌رامۆش ده‌کردرێت که‌ ده‌ستدرێژییه‌که‌ هه‌روه‌ها ده‌توانێت مانای ڕه‌گه‌زپه‌رستییش بگه‌یه‌نێت. بۆ ئه‌وه‌ی له‌ دۆخی ئافره‌ت له‌ ناو گرووپی جودای ئه‌تنیکییدا تێ بگه‌ین تیئۆری فێمێنیستی ده‌بێت له‌ خاڵی ڕامانی ئه‌زموونی تایبه‌تمه‌ندیانه‌ی خودی ئه‌و ئافره‌تانه‌وه‌ ده‌ربچێت و سه‌رنج بدات که‌ چۆن ستروکتوری ڕه‌گه‌زپه‌رستانه‌ و ئافره‌تچه‌وسێنه‌ره‌وه‌ پێکه‌وه‌ به‌ندن (Hill Collins 1993).

فێمێنیسته‌ پۆستمۆدێرنیه‌کانیش ڕه‌خنه‌ی له‌و شێوه‌یه‌ ده‌گرن. ئه‌مانیش مه‌به‌ستیان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌ر خودی دابه‌شکردنی مرۆڤ به‌سه‌ر ئافره‌تان و پیاواندا شێوه‌یه‌کی ده‌سته‌ڵات سه‌پێنیه‌. پرۆژه‌ی پۆستمۆدێرنیی سه‌باره‌ت به‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌، لێککردنه‌وه‌ و خستنه‌ژێرپرسیاری شێوه‌سازیه‌کانی ناسنامه‌ی ئێستایین بۆ ئه‌وه‌ی له‌وێنده‌رێوه‌ هه‌لومه‌رج و توانا بۆ دروستبوونی ناسنامه‌ی نوێتر و ئازادكارانه‌تر سازببن. ناسنامه‌‌ی ئێمه‌ – ئه‌گه‌ر پیاو بین یان ئافره‌ت، ڕه‌شپێست بین یان سپیپێست، پاسکیلسوار بین یان ئوتومبێلسوار ـ  هه‌رگیز پێشوه‌خت نه‌که‌وتووه‌ته‌ چنگمان. ناسنامه‌‌ و گرینگیی ناسنامه‌‌ هه‌ردووکیان به‌ به‌رده‌وامیی له‌ گۆڕاندان.

فێمێنیسته‌ پۆستمۆدێرنیسته‌کان ده‌ڵێن که‌ ناسنامه‌‌ی مرۆڤ هه‌ر به‌ سرووشت ناگوتاریه‌ (discoursive)، واته‌ زمانیانه‌ و کۆمه‌ڵایه‌تیانه‌ بڕیاری بۆ دراوه و ئه‌و چاره‌نووسه‌ی پێدراوه‌ كه‌ ئێستا هه‌یه‌تی‌. گرفتی ستروکتوره‌ گوتاریه‌کان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئافره‌تان وه‌ک ئافره‌ت پێناسه‌ ده‌که‌ن. هیچ ناسنامه‌‌یه‌کی ئافره‌تیی "دروست" و "ڕاست" نییه‌ که‌ له‌ "پشت" یان له‌ "ژێر"  ئه‌وه‌وه‌ بێت که‌ نیزامی ده‌سته‌ڵات دروستی کردووه‌. ده‌ربڕینی زمانیی و کۆمه‌ڵایه‌تی ئافره‌تیانه‌ ئافره‌ت ده‌که‌ن به‌خودی  ئافره‌ت. ناسنامه‌‌ شتێک نییه‌ که‌ زمانیانه‌ و کۆمه‌ڵایه‌تیانه‌ ده‌ر ببڕدرێت. ناسنامه‌‌ له‌ خودی ده‌ربڕینه‌کانی خۆی پێک دێت، نه‌ هیچی تره‌ و نه‌ هیچی زیاتر.

 

هیچ ناسنامه‌‌یه‌کی جێنده‌ری نییه‌ كه‌ له‌ پشت ده‌ربڕینه‌ جێنده‌ریه‌کانه‌وه‌ بێت؛  ئه‌و ناسنامه‌‌یه‌ هه‌ر خۆی له‌ خودی ئه‌و "ده‌ربڕینانه‌" سازبووه‌ که‌ پێ داده‌گیرێت که‌ گوایه‌ سه‌ره‌نجامی ئه‌ون. (Butler 1990:25)

 

به‌ پێی ئه‌م ڕووانگه‌یه‌، كه‌ ڕێگا بدرێت ئافره‌تان ئاوا وه‌ک ئافره‌تان پێناسه‌ بکرێن، ته‌نیا گوێڕایه‌ڵییه‌ به‌ چه‌وساندنه‌وه‌که‌یان. له‌م چوارچێوه‌یه‌دا جودیت به‌تله‌ر (1991:148) Judith Butler له‌سه‌ر ناکۆکیه‌کی فێمێنیزمیی ده‌ئاخفێت كه‌ پێی وایه‌ هه‌یه‌. ئه‌م ده‌ڵێت ڕامان له‌ خاڵی به‌ گرووپدانانی ئافره‌ته‌وه‌ به‌ستنه‌وه‌ و ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنی خودی ئافره‌تانه‌ که‌ ده‌ویسترێت ئازاد بکرێن. تیئۆری فێمێنیستیی، پۆستمۆدێرنه‌ فێمێنیسته‌کان پێداده‌گرن، ده‌بێت له‌بریتی ئه‌وه‌ بێت و ئه‌و ستروکتورانه‌ بخاته‌ ژیرپرسیار و ڕه‌خنه‌وه‌ که‌ ئافره‌ت ده‌که‌ن به‌ ئافره‌ت و به‌وه‌ که‌متر ڕازی نه‌بێت که‌ خودی پۆلێنه‌ جنسیه‌که‌ وه‌ک ئه‌وی هه‌یه‌ هه‌ڵبووه‌شێنێته‌وه‌.

 

فێمێنیزم […] خه‌باتی به‌رابه‌رییه‌ بۆ ئافره‌تان. به‌ڵام نابێت ئه‌مه‌ به‌ خه‌باتێک بۆ ناسینی به‌رابه‌ریی گرووپێکی ئیمپیریکی (ئه‌زموونیی) لێی تێبگه‌یرێت وه‌کو ئه‌وه‌ی  هاوکرۆک و هاوپێناسه‌ بێت، واته‌ ئافره‌تان، به‌ڵکو به‌ پێچه‌و‌انه‌وه‌، فێمێنیزم خه‌باتێکه‌ بۆ دژایه‌تی هه‌موو ئه‌و فره‌شێوانه‌ی که‌ تیایاندا پۆلی "ئافره‌ت" له‌ ژێرده‌سته‌ییدا جێی پێ دراوه‌. (Mouffe 1992:382)

 

که‌واته‌ قسه‌کردن له‌سه‌ر ئافره‌ت وه‌ک گرووپێکی بنده‌ست به‌ مانای بره‌ودان به‌ ناسنامه‌‌یه‌ک دێت که‌ خۆی له‌ خۆیدا چه‌وسێنه‌ره‌. بێله‌وه‌ش به‌و شێوه‌یه‌ ڕووانگه‌یه‌کی ئێسێنسیالیش له‌سه‌ر ئافره‌تان پیاده‌ ده‌کردرێت، به‌و واته‌یه‌ی که‌ ئافره‌تان بوونێکی تایبه‌تیان هه‌بێت. ئه‌گه‌ر ئێمه‌ له‌سه‌ر ئافره‌تان وه‌ک گرووپ بئاخفێین وا پێ هه‌ڵده‌گرین که‌ سرووشتێک، ڕه‌ووشتێک یان جۆرجوداییه‌کی تایبه‌تیی ئافره‌تیانه‌ هه‌بێت. پۆستمۆدێرنه‌ فێمێنیسته‌کان مه‌به‌ستیانه‌ که‌ به‌ بینینی ئافره‌ت "وه‌ک ئافره‌ت" ته‌نیا بره‌و به‌ بیری نموونه‌ی نه‌ریتییانه‌ (ستیریۆتایپ) ده‌دات سه‌باره‌ت به‌وه‌ی که‌ ئافره‌تان ده‌بێت چۆن بن، و به‌و شێوه‌یه‌ سترووکتوری ده‌سته‌ڵاتی هه‌نووکه‌یی به‌هێز ده‌کات.

به‌ڵام ئایا فێمێنیزم، که‌ ئامانجی تێگه‌یشتن و گۆڕینی هه‌لومه‌رجه‌کانی ئافره‌تانه‌، ده‌توانێت بێ چه‌مکێک که‌ وه‌ک گرووپ ئاماژه‌ به‌ ئافره‌تان بکات خۆی به‌ڕێوه‌ ببات؟ ئایا ئه‌و جۆره‌ بۆچوونه‌ که‌ ئافره‌تان وه‌ک ئافره‌تان به‌ چه‌وساوه‌ داده‌نێت، پێداویستیانه‌ به‌و واتایه‌ دێت که‌ به‌ تێرمگه‌لێک ده‌لیل بهێنێته‌وه‌ که‌ ئافره‌تان بوونێکی تایبه‌تیان هه‌یه‌؟ کاترین ماککینۆن Cathrine MacKinnon به‌ نه‌خێر وه‌ڵامی ئه‌م جۆره‌ پرسیارانه‌ دەده‌داته‌وه‌ و مه‌به‌ستێتی که‌ تێگه‌یشتن له‌ ئافره‌تان وه‌ک ئافره‌تان هیچ پێوه‌ندیه‌کی به‌ بوون یان سرووشتی ئافره‌تانه‌وه‌ نییه‌. ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ کورت و هاسان بۆ وه‌سفکردنی ڕاسته‌قینه‌ی ئافره‌تانه‌ و به‌س. ئه‌و ڕاسته‌قینه‌یه‌ی که‌ ئافره‌تان تیایدا به‌ ڕاستیی ده‌چه‌وسێنرێنه‌وه‌ و زه‌بریان ده‌خرێته‌ سه‌ر و ده‌ستدرێژییان ده‌کردرێته‌ سه‌ر وه‌ک ئافره‌ت، نه‌ک به‌ پله‌ی یه‌ک وه‌کو ڕه‌شپێست، سپیپێست، هه‌ژار یان زه‌نگین.

 

کاتێک که‌ ئافره‌تانی ئه‌فه‌ریکی ـ ئه‌مه‌ریکی دوو جار زیاتر له‌ ئافره‌تانی سپیپێست زه‌وت دەکرێن (دەستدرێژییان دەکردرێتە سەر)، ئایا ئه‌وان وه‌ک ئافره‌ت زه‌وتکردنی سێکسییان پێ نه‌کردراوه‌؟ ئه‌مه‌ نه‌ به‌و مانایه‌ دێت که‌ ڕه‌گه‌زی ئه‌وان بێبایه‌خه‌ (ئیریلیڤانته‌) و نه‌ به‌و مانایه‌ش دێت که‌ زیانه‌کانی ئه‌وان ده‌کرێت له‌ ده‌ره‌وه‌ی چوارچێوه‌ی (کۆنتێکستێکی) ڕه‌گه‌زییدا ببینرێت. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ئه‌وه‌ به‌و مانایه‌ دێت که‌ "سێکس" له‌ ڕاسته‌قینه‌ی ئه‌زموونگه‌له‌کانی هه‌موو ئافره‌تان پێکهاتووه‌، به‌ هی ئه‌وانیشه‌وه‌. (MacKinnon 1991:20)

 

به‌رئه‌نجامێکی به‌ده‌ستهاتوو له‌و تواناکارییه‌ی که‌ قسه‌ له‌سه‌ر ئافره‌ت وه‌ک ئافره‌ت بکرێت هه‌روه‌ها ده‌توانێت ئه‌وه‌ له‌گه‌ڵ خۆیدا بهێنێت که‌ پێوه‌ندی ده‌سته‌ڵات له‌ نێوان پیاوان و ئافره‌تاندا له‌ ژێر سه‌رنجدا نامێنێت. ئه‌وه‌ بێگومان نه‌شیاوه‌ که‌ قسه‌ له‌سه‌ر بنده‌ستیەتی ئافره‌تان بکرێت بێ هه‌بوونی تێگه‌یشتنێک له‌مه‌ڕ ئافره‌تان وه‌ک گرووپ. خودی چه‌مکی ئافره‌تان مه‌رجێکه‌ بۆ ڕه‌فتاری سیاسه‌تێکی ئافره‌تیانه‌.

 

ئێمه‌ چۆن ده‌توانین وا شێلگیرانه‌ دژ به‌ سێکسیزم له‌ به‌رژه‌وه‌ندی ئافره‌تاندا بدوێین ئه‌گه‌ر پۆلێنه‌که‌ وه‌همێک (دڕدۆنگیه‌ک) بێت؟ ئایا بێ په‌نابردن بۆ چه‌مکی "ئافره‌ت"، ئێمه‌ چۆن ده‌توانین داوای منداڵ له‌باربردنی یاسایی، چاودێریی مندالآن به‌ دروستیی، یان مووچه‌ له‌سه‌ر بناخه‌ی گرینگیی به‌راووردکراو بکه‌ین؟ (Alcoff 1988:420)

 

ڕه‌خنه‌ی دژ به‌ ڕووانگه‌ پۆستمۆدێرنیکه‌ هه‌روه‌ها ئه‌وه‌یه‌ که‌ جنس هه‌میشه‌ هه‌ر ده‌بێت و ڕه‌نگیشه‌ هه‌میشه‌ش هه‌ر مانایه‌ک بدات، ئه‌گه‌رچی ئه‌م مانادانه‌ ده‌شگۆڕێت (Gatens1992). ئێمه‌ یان ئافره‌تین یان پیاو. ئێمه‌ نه‌ ده‌توانین جنس له‌به‌ر خۆمان دابکه‌نین و نه‌ ده‌توانین له‌بیر خۆمانی ببه‌ینه‌وه‌، با چه‌ندیش به‌ ئاره‌زووه‌وه‌ خوازیاری بین.

تێبینی

 

١ ڕاوڵس Rawls پێ داده‌گرێت که‌ مرۆڤه‌کان له‌ دۆخی سه‌ره‌تاییدا ده‌توانن له‌سه‌ر دوو پرنسیپی ڕه‌واییه‌تی بنچینه‌یی یه‌ک بگرن. یه‌که‌میان پرنسیپی گه‌وره‌ترین ئازادی شیاو و بۆ هه‌موولایه‌ک یه‌کسانه‌. دووهه‌م پرنسیپیان دوو لکی تێدایه‌: که‌ نایه‌کسانیی کۆمه‌ڵایه‌تیی و ئابووریی ده‌بێت وا دابه‌ش بکرێت که‌ (ئا) به‌ قازانجی ئه‌و مرۆڤانه‌ بێته‌وه‌ که‌ خراپترین دۆخیان هه‌یه‌ و (بێ) که‌ قازانجی کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووریی ببه‌سترێنه‌وه‌ به‌ هاومه‌رجیی و هه‌لی یه‌کسانه‌وه‌ بۆ هه‌موو لایه‌ک. یه‌که‌م پرینسیپیان له‌سه‌ر دووهه‌میان ده‌وه‌ستێت. به‌و شێوه‌یه‌ نابێت هیچ لایه‌نێکی ئازادیی تاکه‌که‌س وه‌لاوه‌بنرێت بۆ ئه‌وه‌ی بۆ نموونه‌ گه‌شه‌ی ئابووریی وه‌ده‌ست بهێنرێت. ڕاوڵس پێی وایه‌ کۆمه‌ڵگایه‌ک که‌ ئه‌و پرنسیپی ڕه‌واییانه‌ تیایدا دابه‌شکردنی ماف و که‌ڵکه‌ جۆراوجۆره‌کان و به‌ڕێوه‌ ده‌بات، ده‌بێت وه‌ک کۆمه‌ڵگایه‌کی ڕه‌وا ببینرێت، له‌سه‌ر ئه‌و بناخه‌یه‌ش به‌ کۆمه‌ڵگایه‌کی باش. (Rawls 1971)

٢ گفتوگۆی سه‌باره‌ت به‌ پێوه‌ندی نێوان سه‌رمایه‌داریی و بنده‌ستیەتیی ئافره‌ت، ئه‌گه‌ر ئه‌وان یه‌ک سیسته‌م یان دووان بن که‌ پێکه‌وه‌ ده‌به‌سترێنه‌وه‌، له‌و ده‌مه‌دا که‌وته‌ ڕه‌وت که‌ هایدی هارتمان Heidi Hartman (١٩٨١) ئه‌وه‌ی خسته‌ به‌رده‌ست که‌ ناوده‌برا به‌ "تیئۆری دوو سیسته‌میی". هارتمان له‌وێدا پێ داده‌گرێت که‌ نیزامی ده‌سته‌ڵاتی جنسیی (پاتریارکات) بوونیادێکی ده‌سته‌ڵاتی خۆیه‌تی به‌ بنکه‌یه‌کی ده‌سته‌ڵات و وزه‌یه‌کی خۆیه‌وه‌. نیزامی ده‌سته‌ڵاتی جنسیی به‌و شێوه‌یه‌ به‌شێکی دروستکراو نییه‌ له‌ ناو سیسته‌می به‌رهه‌مهێنانی سه‌رمایه‌دارییدا.

کورته‌یه‌کی گۆتوبێژه‌که‌ له‌ ئافره‌تان و شۆڕش: زه‌ماوه‌ندی ناشادی مارکسیزم و فێمێنیزم The Unhappy Marriage of Marxism and feminism Women and Revolution:  دا ده‌ست ده‌که‌وێت.

هه‌ندێک جار ڕووانگه‌جیاوازیه‌که‌ وه‌ک فۆرمێکی نوێی پلورالیزمی ڕادیکال ده‌ر ده‌بڕدرێت، له‌وێدا گه‌لێک جیاوازیی به‌ئه‌ژمارد، نه‌ هه‌ر ته‌نیا جیاوازیی جنسیی، ده‌که‌ونه‌ ژێر سه‌رنج. بۆ نموونه‌ بڕوانه‌ ئه‌یسینستاین Eienstein  (١٩٨٨).

 

 

 

 

 

بابه‌تی په‌یوه‌ندیدار

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

Back to top button
Close
Close
%d هاوشێوەی ئەم بلۆگەرانە: