وتووێژ

دۆران كاڵكان: كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك كه‌ هیچ ته‌سلیمی ده‌سه‌ڵات و سیسته‌می ده‌وڵه‌ت نه‌بووه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی باشوور‌ی كوردستانه‌

سازدانی: گۆران پێنجوێنی

 

له‌ دیدارێكی رۆژمامه‌وانیدا ‌دۆران كاڵكان(هه‌ڤاڵ عه‌باس) ئه‌ندامی كۆمیته‌ی به‌ڕێوه‌به‌ری پارتی كریكارانی كوردستان په‌كه‌كه‌ بۆ گۆڤاری ئازادیی كۆمه‌ڵگه سه‌باره‌ت به‌ گۆڕانكاریه‌كانی ئه‌م دوایه‌ی كوردستان و ناوچه‌كه‌ ده‌ڵێت: پێویسته‌ ڕوداوه‌كانی باشوور‌ی كوردستان شیكاری بۆ بكه‌ین و به‌و پێیه‌ واتای پێبده‌ین و ڕێزی بۆ نیشانبده‌ین و ئه‌نجامه‌كانی ببینین.

سه‌باره‌ت به‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانیش رایگه‌یاند: ئه‌و چالاكی و هوشیاربوونه‌ی ئێستا هه‌یه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌یه‌كی گرنگیشی له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا ده‌بێت و ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌كان ڕه‌وشێكی نوێ بۆ به‌دیموكراتیزه‌ بوون و یه‌كێتی دیموكراتی ده‌هێنێت.

 

ده‌قی دیداره‌كه‌:

 

  • ڕه‌وشی سیاسی ئێستای هه‌رێمه‌كه‌ چۆن هه‌ڵده‌سه‌نگێنن؟

د.كاڵكان: پێویسته‌ ڕوداوه‌كانی باشوور‌ی كوردستان له‌ چوارچێوه‌ی تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی خۆیدا هه‌ڵبسه‌نگێنین، شیكاری بۆ بكه‌ین و به‌و پێیه‌ واتای پێبده‌ین و ڕێزی بۆ نیشانبده‌ین و ئه‌نجامه‌كانی ببینین. هه‌روه‌ها زۆر گرنگه‌ بتوانین له‌ بنه‌ماوه‌ په‌یوه‌ندییه ‌مێژوییه‌كانیان ببینین و به‌و پێیه‌ لێكدانه‌وه‌یان بۆ بكه‌ین. به‌ تایبه‌ت له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و پێواژۆیه‌ی ئێستا تێیدا ده‌ژین ئه‌مه‌ زۆر پێویسته‌. چونكه‌ به‌ڕاستی شه‌ڕێكی جیهانی ده‌گوزه‌رێت. له‌ پێواژۆیه‌كداین كه‌ وه‌ك جه‌نگی جیهانی سێیه‌م به‌ناو ده‌كرێت. ئه‌م‌ شه‌ڕه‌ زیاتر له‌ چاره‌كه ‌سه‌ده‌یه‌كه‌ به‌رده‌وامه‌، ڕاسته‌ له‌لایه‌نی سه‌ربازیه‌وه‌ سنورداره‌، به‌ڵام لایه‌نه‌كانی تری زۆر قوڵ و گشتگیرن. ناوه‌نده‌كه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوینه‌ و هه‌موو دونیا له‌خۆوه‌ده‌گرێت، كوردستانیش ده‌كه‌وێته‌ ناوه‌ندی ئه‌م شه‌ڕه‌وه‌. ئێستا شه‌ڕێك به‌ڕێوه‌ده‌چێت كه‌ لایه‌نی سیاسی، ئابوری، ده‌روونی، كولتوری و كۆمه‌ڵایه‌تی زۆر قوڵه‌. ئه‌م شه‌ڕه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م و دووه‌مدا بوو وه‌ها نییه‌؛ به‌ ئاستێكی سه‌ربازی به‌رز كه‌ هێزه‌ زلهێزه‌كان ده‌یانویست تێیدا به‌ هێزی چه‌ك حكومداری خۆیان به‌رفراوان بكه‌ن، دونیا له‌ نێوان خۆیاندا به‌ش بكه‌ن و ببنه‌ هێزێكی گڵۆباڵ. جه‌نگی جیهانی سێهه‌م به‌جۆرێكه‌ كه‌ ناكۆكیه‌كان زۆر زیاتر خۆیان نیشان ده‌ده‌ن، زیاتر ده‌بنه ڕێكخستن،‌ هۆشمه‌ندی و چالاكی. چینێكی زۆر زیاتر له‌ ناو ئه‌م شه‌ڕه‌دا جێده‌گرن. به‌تایبه‌ت نه‌بوونی ئه‌و ناوه‌ندانه‌ی كه‌ له‌ جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌مدا وه‌ك ئینگلیز و ئه‌ڵمانیا، له‌ سه‌ره‌تای جه‌نگی جیهانی دووه‌میشدا وه‌ك ئه‌ڵمانیا و سۆڤیه‌ت و له‌ سه‌رده‌می دواتریش كه‌ وه‌ك شه‌ڕی سارد به‌ناو كرا وه‌ك بلۆكبونی ئه‌مریكاو سۆڤیه‌ت، له‌ جه‌نگی جیهانی سێهه‌م-دا تێكۆشان فره‌لایه‌نه‌ ده‌كات‌. هه‌موو ناكۆكیه‌كان زیاتر ده‌رده‌خات و ده‌یانخاته‌ جوڵه‌وه‌. له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ تێكۆشانێكی قوڵتره‌، فره‌لایه‌نتره‌. ئه‌نجامێكی گرنگی ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌یه‌ قۆناغێك ده‌گوزه‌رێت كه‌ هه‌موو ڕووداوه‌كان زۆر له‌ یه‌كتر كاریگه‌ر ده‌بن. ڕاسته‌ ڕوداوه‌كان هه‌ندێك له‌ چوارچێوه‌ی سه‌ربه‌خۆیی خۆیاندا پێشده‌كه‌ون، به‌ڵام زۆر به‌ یه‌كه‌وه‌ په‌یوه‌ندیدارن. ڕوداوێك ڕاسته‌وخۆ ده‌وروبه‌ره‌كه‌ی و هه‌رێمه‌كه‌ش ده‌خاته‌ ژێر كاریگه‌ری خۆیه‌وه‌، ڕاسته‌وخۆ كاریگه‌ری له‌سه‌ر ئه‌و شه‌ڕه‌ ده‌كات كه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌چێت. ده‌توانین ئه‌م ڕاستیه‌ له‌ كوردستان و هه‌موو ناوچه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوینیشدا ببینین.

پێویسته‌ له‌م چوارچێوه‌یه‌دا ئه‌و ڕوداوانه‌ی ئه‌و‌ چوار مانگه‌ له‌ باشوور‌ و ڕۆژئاوای كوردستان ڕوده‌ده‌ن تاوتوێ بكه‌ین. بۆ نمونه‌ له‌ نێوان ڕوداوی هێرشی كه‌ركوك، كشانه‌وه‌ی ئه‌و هێزه‌ كوردیانه‌ی كه‌ركوكیان به‌ڕێوه‌ده‌برد و ده‌ستبه‌سه‌راگرتنی زۆر ناوچه‌ی كوردی له‌لایه‌ن هێزه‌ عێراقیه‌كانه‌وه‌، له‌گه‌ڵ هێرشی ده‌وڵه‌تی داگیركه‌ری توركیا بۆ سه‌ر عه‌فرین، په‌یوه‌ندی گه‌لێكی لێكدانه‌بڕاو هه‌یه‌. له‌ ڕوێكه‌وه‌ كاتێك مرۆڤ ته‌ماشای ده‌كات ته‌نانه‌ت ده‌توانێت بڵێت له‌ هه‌مان ناوه‌نده‌وه‌ پیلانیان بۆ داڕێژراوه‌. به‌ڵام هه‌موو ئه‌م ڕوداوانه‌ ڕاسته‌وخۆ په‌یوه‌ندیه‌كی دانه‌بڕاویان به ڕوداوی پێشتره‌وه هه‌یه‌ كه‌ ئه‌ویش‌‌ بنكه‌وتنی داعشه‌ له‌ ڕه‌قه‌‌. هه‌موو ئه‌مانه‌ له‌سه‌ر بنكه‌وتن و كه‌مبونه‌وه‌ی نرخی سیاسی داعش له‌ ڕه‌قه‌-دا كه‌ وه‌ك پایته‌ختی خۆی به‌ناوی ده‌كرد په‌ره‌یانسه‌ند. له‌م واتایه‌دا پێویسته‌ ئێمه‌ گرنگی به‌ داستانی سه‌ركه‌وتنی ئازادیی ڕه‌قه‌ بده‌ین. ڕه‌قه‌ هه‌رێمه‌كه‌ی له‌ هه‌موو لایه‌نێكه‌وه‌ هه‌ژاند. به‌جۆرێك له‌ یه‌مه‌نه‌وه‌ تا لوبنان، له‌ سعودیه‌وه‌ تا فه‌له‌ستین‌، له‌ ئێراقه‌وه‌ تا ئێران ڕێگای بۆ جوڵانه‌وه‌یه‌كی نوێ كرده‌وه‌. چونكه‌ هاوینی ساڵی 2014ش كه‌ داعشیان خسته‌ جوڵه‌وه‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین له‌ ساتێكدا گۆڕانی به‌سه‌ردا هاتبوو. هه‌ربۆیه‌ ئه‌و تێكۆشان و سه‌ركه‌و‌تنه‌ی داعشی شكستپێهێنا به‌ هه‌مان شێوه‌ كورستان، هه‌رێمه‌كه ‌و هاوسه‌نگیه‌ سه‌ربازی و سیاسیه‌كانی له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ هه‌ژاند. بێ گومان ئه‌وه‌ی له‌ پشت ئه‌‌م شێوه‌ به‌رخودان و سه‌ركه‌وتنه‌وه‌یه‌ له‌ ڕه‌قه‌، ئه‌و به‌رخودانه‌یه‌ كه‌ له‌ سور، جزیره، نسێبین، شیرناخ و گه‌ڤه‌ر له‌ به‌رامبه‌ر فاشیزمی مه‌هه‌په‌ و ئاكه‌په‌ نیشاندرا. ئه‌گه‌ر له‌ به‌رامبه‌ر هێرشی هه‌مه‌لایه‌نه‌یی و ژینۆسایتكاری فاشیزم به‌رخودانی گه‌لی باكووری كوردستان له‌ 24ی ته‌مموزی ساڵی 2015 دا نه‌بوایه،‌ هه‌رگیز ڕۆژئاوای كوردستان نه‌یده‌توانی بگاته‌ ئاستێكی سه‌ربازی وا كه‌ به‌‌ یه‌كگرتن له‌گه‌ڵ گه‌لی عه‌ره‌بدا، بتوانێت داعش له‌ پایته‌خته‌ی خۆیدا ڕووبه‌ڕووی شكست بكاته‌وه‌. هه‌موو ئه‌م ڕوداوانه‌ له‌م ئاسته‌دا په‌یوه‌ندیان پێكه‌وه‌ هه‌یه‌، له‌ناو یه‌كدا هاوته‌ریبن. بێگومان دوباره‌ ده‌مه‌وێت بڵێم پێویسته‌ هه‌وڵبده‌ین له‌ تایبه‌تمه‌ندی خۆیی ڕووداوه‌كان تێبگه‌ین، به‌ڵام زۆر یه‌كانه‌ له‌ده‌ستگرتنیان ئه‌نجامێكی ڕاستمان ناده‌نێ و به‌ره‌و نزیكایه‌تیه‌كی ته‌سكمان ده‌بات. هه‌روه‌ها ده‌بێت بتوانین هه‌موو په‌یوه‌ندیه‌كانی ئه‌م ڕووداوانه‌ ببینین، له‌ ناو په‌یوه‌ندیه‌كی مێژوویدا تێڕوانینیان بۆ بكه‌ین و تایبه‌تمه‌ندییه‌كانیان به‌پشتبه‌ستن و به‌م ڕاستیانه‌ ئاشكرا بكه‌ین. مه‌گه‌ر ئه‌مه‌ بتوانێت به‌ره‌و ئه‌نجامێكی ڕاستمان به‌رێت.

من زۆر زێده‌ نامه‌وێت جارێكیتر له‌سه‌ر ڕه‌وشی باشوور‌ی كوردستان بۆچونی خۆم باسبكه‌م. چونكه‌ زۆر گفتوگۆی له‌سه‌ر كرا، هه‌ڵسه‌نگاندنی بۆ كرا، سه‌رله‌نوێ نرخاندنكردن زۆر پێویست ناكات. به‌ڵام بێ گومان بۆچی له‌ كه‌ركوك و گه‌رمیان به‌رخودانی نه‌كرا؟ بۆچی ئه‌م ناوچانه‌ نه‌پارێزران؟ بۆچی له‌گه‌ڵ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی به‌غداد به‌م ئاسته‌ په‌یوه‌ندیه‌كان خراپكران و بۆ ئه‌نجامه‌كه‌یشی ئاماده‌كاری نه‌كرا؟ ئه‌م پرسیارانه‌ پرسیاری سوتێنه‌رن و تا ئێستاش پێویستی به‌ پرسكردن هه‌یه‌. پێویسته‌ له‌سه‌ر ئه‌م مژاره‌ بیركردنه‌وه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندنی قوڵتر بكرێن. له‌م واتایه‌دا خه‌تا ئه‌نجامدراوه‌، سیاسه‌تی هه‌ڵه‌ به‌ڕێوه‌براوه‌ و پێویسته‌ ئه‌مانه‌ ببیندرێت، ڕه‌خنه‌بكرێت و تێپه‌ڕێنرێن. پێویسته‌ خاوه‌نی ئه‌م سیاسه‌تانه‌ نزیكایه‌تی ڕه‌خنه‌دانانه‌ نیشان بده‌ن و سه‌ره‌ڕاستیان بكه‌نه‌وه‌.

 

  • به‌ ڕای ئێوه‌ له‌ لایه‌نی خه‌ڵك و هێزه ‌سیاسیه‌كانه‌وه‌ له‌ ڕووداوه‌كانی كه‌ركوك ئه‌زمون وه‌رگیراوه‌؟

د.كاڵكان: به‌ڵێ؛ لێپرسینه‌وه‌یه‌ك هه‌یه‌ بێ گومان مرۆڤ ناتوانێت بڵێت نیه‌، له‌ ی.‌ن.‌ك و پ.د.ك وه‌ تا هه‌موو هێزه‌كان. ناچاریشه‌ كه‌ هه‌بێت، هه‌مویان بینیان ئه‌م كاره‌ وا نابێت، چونكه‌ زۆر خۆیان دایه‌ پێش، به‌ڵێنیان به‌ خه‌ڵك دا، هه‌موو شتێك له‌ ژێر به‌رپرسیاری ئه‌واندابوو، به‌ڵام جێبه‌جێیان نه‌كرد. هه‌ربۆیه‌ ده‌بێت خۆیان هۆكاری پێكنه‌هێنانی به‌ڵێنه‌كانیان ڕوون بكه‌نه‌وه، ده‌بێت بتوانن خۆیان له‌م ڕه‌وشه‌ ده‌ربخه‌ن. نزیكایه‌تیه‌كی خۆ لێپرسینه‌وه‌ هه‌یه‌. ئه‌م نزیكایه‌تیه‌ له‌ ی.‌ن.‌ك و پ.د.ك دا ده‌بینرێت. به‌ڵام چه‌نده‌ ڕاسته‌ چه‌نده‌ تێركه‌ره‌، چه‌نده‌ گشتگیره‌ ئه‌م لێپرسینه‌وانه‌، بێگومان مژاری گفتوگۆیه‌. پارچه‌بوون هه‌یه‌، بڵاوبونه‌وه‌ هه‌یه‌، ڕوكه‌شی هه‌یه‌. هه‌وڵده‌درێت كۆمه‌ڵێك ئه‌نجام به‌ده‌ست بخرێت، به‌ڵام ناتوانین بڵێین له‌ ئاستێكی ڕاست و تێركه‌ردایه.‌ ئه‌گه‌ر به‌وجۆره‌ بوایه‌ به‌ڕاستی كێشه‌كانی باشوور‌ی كوردستان زۆر خێرا چاره‌سه‌ر ده‌بوون، كێشه‌كانی به‌ڕێوه‌به‌ری چاره‌سه‌ر ده‌بوون، كێشه‌ی په‌یوه‌ندی نێوان لایه‌نه‌كان چاره‌سه‌ر ده‌بوو، ده‌یانتوانی یه‌كتر له‌ لایه‌نی ئه‌رێنیه‌وه‌ كاریگه‌ر بكه‌ن، كێشه‌كانی نێوان به‌ڕێوه‌به‌رانی باشوور‌ی كوردستان و كه‌جه‌كه‌ چاره‌سه‌ر ده‌بوو. له‌گه‌ڵ‌ چاره‌سه‌ر بوونی كێشه‌كانی نێوان پارتی و یه‌كێتی كێشه‌كانی نێوان ئه‌وان و په‌كه‌كه‌ش چاره‌سه‌ر ده‌بێت. له‌ ئه‌نجامی هه‌موو ئه‌مانه‌ بۆ به‌ستنی كۆنگره‌ی نه‌ته‌وه‌یی به‌زوترین كات هه‌نگاوی پراكتیكی ده‌نران. ئه‌گه‌ر سه‌رنج بدرێت ڕه‌وشێكی داخراو بۆ ئه‌مانه‌ نیه‌، گفتوگۆی له‌سه‌ر ده‌كرێت، كه‌س ئه‌مانه‌ ڕه‌ت ناكاته‌وه‌ و ناتوانێت ڕه‌تی بكاته‌وه‌، به‌ڵام شتێك كه‌ به‌ چاو ببینرێت و په‌نجه‌ی بخرێته‌سه‌ر نیه‌ و پێشناكه‌وێت. كه‌واته‌ خۆ به‌رپرسیار دیتنێك، لێپرسینه‌وه‌یه‌ك هه‌یه‌ به‌ڵام قوڵ نیه‌، تێرناكات. له‌ ڕاستیدا له‌ لایه‌نێكه‌وه‌ تێربونێك هه‌یه‌ ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ زۆر باش لێپرسینه‌وه‌ ده‌كات. ئه‌مه‌ زۆر گرنگه‌، كۆمه‌ڵگه‌ی باشوور‌ به‌ڕاستی لێپرسینه‌وه‌ ده‌كات. سه‌ره‌تا هه‌ندێك هه‌سته‌وه‌رانه‌ نزیكبونه‌وه‌، كاردانه‌وه‌ی نیشاندا، ئێمه‌ ئه‌مه‌مان زۆر له‌ نزیكه‌وه‌ هه‌ست پێ كرد. له‌ به‌رامبه‌ر زۆر ڕێكخسن ڕاسته‌وخۆ ناڕه‌زایی نیشاندرا، به‌ سه‌رهه‌ڵدانی توند له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌م سیاسه‌تانه‌ هه‌ڵوێستیان نیشاندا. ئه‌مه‌ كاردانه‌وه‌یه‌ك بوو له‌ به‌رامبه‌ر پاشه‌كشه‌ی هێزه‌كان له‌ كه‌ركوك و گه‌رمیان. لێپرسینه‌وه‌ی ئه‌م خۆپاشداكێشانه‌وه‌ بوو، ئه‌و ناڕه‌زاییانه‌ كاریگه‌ری و كاردانه‌وه‌ی ئه‌و سیاسه‌ته‌ بوو له‌ ده‌رونی كۆمه‌ڵگه‌دا. هه‌موو ئه‌مانه‌یان به‌ نه‌فره‌ت و كاردانه‌وه‌ ده‌ربڕی. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ی نیشاندا به‌ڕاستی گه‌لی باشوور‌ لێپرسینه‌وه‌ ده‌كات، هه‌وڵده‌دات تێبگات. زۆر به‌ڕێكخستنكراو نیه‌، په‌روه‌رده‌كراو نیه‌، زۆر قوڵ نه‌بۆته‌وه‌، به‌ڵام ڕابردوێكی مێژوویی هه‌یه‌. بنه‌مایه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی هه‌یه‌، كلتورێكی به‌رخودانی هه‌یه‌، خه‌یاڵی ژیانی ئازادیی هه‌یه‌، كاردانه‌وه‌ی هه‌یه‌. كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی بێ كاردانه‌وه‌، بێ هۆشیاری و ته‌سلیمبوو نیه‌. له‌ ڕووی مێژوویه‌وه‌ له‌ دونیادا كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك كه‌ هیچ ته‌سلیمی ده‌سه‌ڵات و سیسته‌می ده‌وڵه‌ت نه‌بووه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی باشوور‌ی كوردستانه‌. به‌م ڕووداوانه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی باشوور‌ی كوردستان به‌شێوه‌یه‌كی زۆر ئاشكرا نیشانیدا ته‌سلیمی ئه‌و ده‌وڵه‌تۆكه‌یه‌ی ده‌خوازرێت له‌ هه‌ولێر ئاوابكرێت نابێت و بێجگه‌ له‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی دیموكراتیك به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی تر قبوڵناكات.

له‌م واتایه‌دا، زانست، ئیراده‌ و كاردانه‌وه‌یه‌كی كۆمه‌ڵگه‌یی‌ هه‌یه‌. هێزی لێپرسینه‌وه‌ی پێشده‌كه‌وێت. پشتبه‌ستوو به‌مه‌ ناڕه‌زاییه‌كانی ده‌ربڕی و نیشانی دا كه‌ ئه‌وه‌ قه‌بوڵناكات. به‌ڵێ خۆ پاشه‌كشه‌كردن ڕویدا، ئه‌مه‌ش كاریگه‌ری له‌سه‌ر ده‌رونی كۆمه‌ڵگه‌ دانا، هه‌ندێك وتیان ئه‌مه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا شكانی دروستكردووه‌، به‌ڵام كۆمه‌ڵگه‌ ئه‌مه‌ی نه‌گه‌یانده‌ شكان. به‌كاردانه‌وه‌كانی ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ی ڕه‌ت كرده‌وه‌ و نیشانیدا كاریگه‌ریه‌كانی قبوڵناكات و شایسته‌ی خۆی نابینێت. ویستی نیشانی بدات كه‌ هه‌ڵوێستێكی تری هه‌قكردووه‌. خۆپاشه‌كشه‌كردن به‌ڕاستیش هه‌ستی شه‌رمه‌نده‌یی ئاواكرد. ئه‌گه‌ر هه‌ستی شه‌رمه‌نده‌ی ڕاست هه‌ڵسه‌نگێندرێت هه‌ستێكی زۆر شۆڕشگێڕانه‌یه‌. وه‌ك كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك كه‌ به‌ درێژایی مێژوو به‌رخودانی كردووه‌ ئه‌مه‌ی قه‌بوڵ نه‌كرد، ئه‌نجامی ئه‌مه‌ش پرۆته‌ستۆكان بوو. هه‌ندێك ده‌ڵێن وا ڕوخاندیان وا سوتاندیان، ئه‌مانه‌ واقعی كاره‌كه‌ نین، ڕاسته‌قینه‌ی ناڕه‌زاییه‌كانی ناگۆڕێت. ئه‌وه‌ی بنه‌مایه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ گه‌ل ئه‌م خۆ پاشداكێشانه‌ی قبوڵ نه‌كرد. ئێستاش له‌گه‌ڵ به‌رخودانی سه‌رده‌م له‌ عه‌فریندا ته‌قینه‌وه‌یه‌كی ئازادییخوازانه‌ی نوێ هه‌یه‌. سه‌ره‌تا ناڕه‌زاییه‌كانی به‌رامبه‌ر ڕووداوه‌كانی كه‌ركوك وه‌ك ته‌قینه‌وه‌ی نه‌فرین هێنایه‌ زمان، ئێستاش به‌رامبه‌ر هێرشی فاشیستی ده‌وڵه‌تی توركیا بۆ سه‌ر عه‌فرین، كاتێك به‌رخودانێكی نوێی وه‌ك سێ ساڵ پێش ئێستای كوبانێ له‌ عه‌فرین و ڕۆژاوا بۆ هه‌موو كوردان و مرۆڤایه‌تی ژیان بووه‌وه‌ له‌ هه‌موو كه‌س زیاتر باشوور‌ی كوردستان له‌گه‌ڵیدا ئاوێته‌بوو. له‌م به‌رخودانه‌دا خۆی بینیه‌وه‌، مێژووه‌كه‌ی بینییه‌وه‌. ئه‌وه‌ی بینی كه‌ پێویستبوو له‌ كه‌ركوك و گه‌رمیان بكرایایه‌. له‌وه‌ی كه‌ له‌وێ نه‌كراوه‌ تێگه‌یشت و خاوه‌نداری له‌ئه‌وه‌ی له‌ عه‌فرین ده‌كرێت كرد. ئه‌وه‌ی پێویستبوو بكرایه‌ و نه‌كرا ئه‌مڕۆ له‌ عه‌فرین ده‌كرێت، خاوه‌نداری له‌ كرده‌كانی عه‌فرین كرد و به‌ مۆڕاڵێكی گه‌وره‌وه‌ خاوه‌ندارێتی لێده‌كات. گه‌نجانی باشوور‌، ژنان، پێشمه‌رگه‌ كۆنه‌كان و هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ به‌ڕاستی ئه‌وه‌ی ده‌گوزه‌رێت باش لێی تێده‌گات و ئه‌وه‌ی تێیده‌گات ده‌یكاته‌ هه‌ڵوێست، جۆش و چالاكی. باشوور‌ی كوردستان له‌ ڕاوه‌سته‌، هه‌ڵوێست و ڕۆحێكی نوێدا ده‌ژیت. ئه‌مه‌ش ڕه‌وشێكی زۆر گرنگه‌.

 

  • ئایا به‌م هۆیه‌وه‌ خۆسه‌ری دیموكراتی و سیسته‌می خۆ به‌ڕێوه‌به‌ری ڕۆژاوای كوردستان له‌ باشوور‌ی كوردستان بووه‌ ڕۆژه‌ڤ؟

د.كاڵكان: یه‌كێك له‌ نیشانه‌كانی قوڵایی لێپرسینه‌وه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی باشوور‌ی كوردستاندا ئه‌م خاڵه‌ بوو. بۆ چی ڕۆژئاوای كوردستانیان خسته‌ ڕۆژه‌ڤی خۆیانه‌وه‌؟ چونكه‌ ته‌ماشای ڕوداوه‌كانی كه‌ركوك و شوێنه‌كانی تریان كرد، ته‌ماشای ڕووداوه‌كانی كوبانێ، حه‌سه‌كه‌، ڕه‌قه‌ هه‌تا دێره‌زۆریان كرد و به‌راوردێكیان كرد. ئه‌مه‌ش بووه‌ هۆی لێپرسینه‌وه‌. له‌ وه‌ڵامی پرسی هۆكاری ڕوداوه‌كاندا ڕۆژه‌ڤی سیسته‌م هاته‌ به‌ر باس. سیسته‌می پشت به‌ستو به‌ كۆمه‌ڵگه‌، ‌سیسته‌مێك كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ به‌ ئیراده‌ ده‌كات، ڕاستینه‌ی سیسته‌مێك كه‌ خۆی خۆی به‌ڕێوه‌ده‌بات ئاشكرابوو. ئه‌گه‌ر سیسته‌مێك وه‌هابێت له‌وێ به‌رخودان له‌دایك ده‌بێت، ئه‌گه‌رنا سیسته‌م وه‌ها نیه‌ و پشت به‌ ئیراده‌ی كۆمه‌ڵگه‌ نابه‌ستێت، تاك له‌ سه‌ر ناوی كۆمه‌ڵگه‌ هه‌وڵده‌دات ئیراده‌ به‌كاربهێنێت و له‌ سه‌ره‌وه‌ ئیراده‌ی كۆمه‌ڵگه‌ ده‌ستبه‌سه‌ربكات، ڕاستینه‌ی خۆی وه‌ك ڕاستینه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ داده‌سه‌پێنێت ئه‌وا له‌وێ به‌رخودانێك دروست نابێت. ڕوداو و دیارده‌كان به‌ پێی به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌و هێزه‌ تاكگه‌رییه‌ی خۆی وه‌ك ئیراده‌ی كۆمه‌ڵگه‌ له‌ قه‌ڵه‌مداوه‌ ده‌بێت. ئه‌و هێزه‌ش له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌رژه‌وه‌ندی خۆی له‌ سه‌رو هه‌موو به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌وه‌ ده‌بینێت خۆی ناخاته‌ خه‌ته‌ریه‌وه‌. ته‌ماشای ڕه‌وشی ده‌رونیی ڕاستینه و هه‌ستی كۆمه‌ڵگه‌ ناكات، به‌رژه‌وه‌ندی كۆمه‌ڵگه‌ چیه‌ بیری لێناكاته‌وه‌، به‌رژه‌وه‌نده‌ییه‌كانی خۆی چیه‌ بیر له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌. ئاله‌م كاته‌دا به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی ئه‌و و كۆمه‌ڵگه‌ ناكۆك ده‌بن و به‌ریه‌ككه‌وتن ڕوده‌دات. به‌ڵام ئه‌و سیسته‌مه‌ی كه‌ دیموكراسیه‌كه‌ی له‌ ده‌ستی خه‌ڵك خۆی دایه، كۆمه‌ڵگه‌ خۆی كاری خۆی ده‌كات، خه‌باتی ئابووری، كولتوری، كۆمه‌ڵایه‌تی خۆی به‌ڕێكخستن ده‌كات، كاتێكیش ڕووبه‌ڕوی هێرشێك ده‌بێته‌وه‌ پاراستنی خۆی ده‌كات، چۆن ژیانی خۆی له‌ ڕوی ماددی و مه‌عنه‌ویه‌وه‌ به‌ڕێكخستن ده‌كات، چۆن سیسته‌می ناوخۆو ئاسایشی خۆی به‌ڕێكخستن ده‌كات، له‌ به‌رامبه‌ر هێرشی ده‌ره‌كیش ده‌توانێت پاراستنی خۆی بكات. هه‌ندێ ده‌ڵێن كۆمه‌ڵگه‌ ناتوانێت ئه‌مه‌ بكات، ئه‌مه‌ مه‌گه‌ر كه‌سی پرۆفیشیناڵ بكه‌ن، واتا ده‌ڵێن سوپا ده‌توانێت ئه‌مانه‌ بكات، ده‌بێت سوپای گه‌وره‌تر ئاوابكه‌ین، ژماره‌كانیان زیاتر بكه‌ین. هه‌موو شتێك ده‌بێت بده‌ینه‌ ئه‌و هێزه‌ سه‌ربازیانه‌ی له‌ كۆمه‌ڵگه‌و به‌رهه‌مهێنان دابڕاون. ئه‌مه‌ ڕوانینێكی زۆر هه‌ڵه‌یه‌. زۆر ئاشكرایه‌ كه‌ ئه‌مه‌ هه‌ڵه‌یه‌. ئه‌وه‌ی به‌م جۆره بیرده‌كه‌نه‌وه‌ له‌ هه‌وڵی كۆكردنه‌وه‌ی هێزن له‌ ده‌ستی خۆیاندا‌، به‌رژه‌وه‌ندی ماددی ژیانی خۆیان له‌سه‌رو هی كۆمه‌ڵگه‌وه‌ ده‌بینن. بۆیه‌ به‌م جۆره‌ بیرده‌كه‌نه‌وه‌. له‌ ئه‌نجامدا هه‌موو شتێك به‌ به‌رژه‌وه‌ندی، موچه‌ و پاره‌ی خۆیانه‌وه‌ په‌یوه‌ست ده‌كه‌ن. له‌به‌ر ئه‌مه‌ ئه‌وه‌نده‌ی ده‌وترێت پرۆفیشیناڵبوون یان شه‌ڕی ته‌كنیكی دیاركه‌ری ئه‌نجام نین. ئه‌وه‌ی ئه‌نجام دیار ده‌كات هه‌ڵوێستی مرۆڤ و كۆمه‌ڵگه‌یه‌، ئاستی هوشیاربوونه‌كه‌یه‌تی، ئیراده‌كه‌یه‌تی، به‌شداربونیه‌تی. به‌ڵێ ئه‌گه‌ر ئاستی به‌كارهێنانی ته‌كنیكی مرۆڤ و به‌شداریكردنی له‌ شه‌ڕدا به‌ په‌روه‌رده‌یه‌كی ڕاست گه‌وره‌ بكرێت، ببێته‌ خاوه‌نی هوشیاربوونه‌وه‌یه‌كی ڕاست، بێگومان ده‌یگه‌یه‌نێته‌ ئاستێك له‌ به‌رامبه‌ر هه‌موو دوژمنێك ڕابووه‌ستێت. ئه‌گه‌ر په‌روه‌رده‌ و هێزی ته‌كنیكی كه‌م بێت زیاتر قوربانی ده‌دات و خوێنی ده‌ڕژێت له‌ شه‌ڕ دا. به‌ڵام دیسان ئه‌وه‌ی سه‌ربكه‌وێت بێگومان ئه‌و ده‌بێت. له‌م واتایه‌دا ده‌مه‌وێت ئه‌وه‌ بڵێم: دیموكراسی ده‌تگه‌یه‌نێته‌ سه‌ركه‌وتن، پێشتده‌خات. دیموكراسی ڕۆح، جۆش و وزه‌ت پێ ده‌به‌خشێت. دیموكراسی یه‌ك ده‌كات به‌ هه‌زار. ده‌وڵه‌مه‌ندی ئاواده‌كات، به‌رهه‌م پێش ده‌خات. دیكتاتۆری ده‌وڵه‌ت، هێزه‌ پاكتاوكاره‌كان، ده‌وڵه‌مه‌ندی چه‌نده‌ هه‌شبێت بچوكی ده‌كه‌نه‌وه‌، له‌ چه‌ند ده‌ستێكا كۆیده‌كه‌نه‌وه‌ و مه‌ركه‌زێك ده‌وڵه‌مه‌ند ده‌بێت. هه‌ندێك ته‌ماشایان ده‌كه‌ن و ده‌ڵێن ته‌ماشاكه‌ن چه‌نده‌ ده‌وڵه‌مه‌ندیمان هه‌یه‌! باشه ته‌نها‌ ته‌ماشای ئه‌و ناوه‌نده‌ پڕ ده‌وڵه‌مه‌نده‌ مه‌كه‌، ته‌ماشای ناوه‌ندی هه‌ژاران بكه‌ن با بتبینین. به‌ڵێ له‌ چنگی هه‌ندێك كه‌سدا ده‌وڵه‌مه‌ندیه‌كی گه‌وره‌ ئاوا بووه‌ به‌ڵام له‌ به‌رامبه‌ر چیدا بووه‌؟ به‌ چ قوربانیدانێك بووه؟ كاتێك ئه‌و ده‌وڵه‌مه‌ندیه‌ له‌وێ ده‌گوزه‌رێت كۆمه‌ڵگه‌ چی لێهاتووه‌، خراوه‌ته‌ چ ڕه‌وشێكه‌وه‌‌؟ جوگرافیا، سروشت هاتۆته‌ چ ڕه‌وشێك، چۆن پاكتاو كراوه‌؟ جارێكیش ته‌ماشای ئه‌وێ بكه‌.

دیموكراسی ئه‌مه‌ ناكات، نه‌ ئه‌و مشته‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌ و نه‌ پاكتاوكردنی سروشت. هه‌مووی پێكه‌وه‌ به‌ ئازادیی له‌سه‌ر بنه‌مای به‌خشینی هاوسه‌نگ، له‌ ناو ده‌وڵه‌مه‌ندیه‌كاندا به‌های ژیانی خۆی ده‌ئافرێنێت. ژیانیش به‌م جۆره‌یه‌ و پاراستنیش به‌م جۆره‌یه‌. له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ شتێك له‌ دیموكراسی به‌ نرختر نیه‌، ئه‌وه‌ی پێیده‌ڵێین دیموكراسی خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری گه‌له‌، ئاوابوونی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی به‌ ڕێكخستنكراوه‌، به‌جۆرێك به‌ خۆ به‌ڕێكخستنكردن و به‌ ئیراده‌كردن بێته‌ ئاستێك له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئیراده‌و به‌ ڕێوه‌به‌ری خۆی به‌ڕێوه‌به‌ریه‌ك نه‌ناسێت.

 

  • دوباره‌ ئه‌گه‌ر بێینه‌وه‌ عه‌فرین، بۆ به‌رخودانی سه‌رده‌م له‌ عه‌فرین هه‌موو پارچه‌كانی كوردستان به‌ ڕۆحی یه‌كێتی نه‌ته‌وه‌یی له‌سه‌رپێن، به‌تایبه‌ت له‌ باشوور‌ی كوردستان زۆر به‌ به‌رفراوانیه‌وه‌‌ خاوه‌نده‌ركه‌وتن له‌ به‌رخودانی سه‌رده‌م له‌ عه‌فرین هه‌یه‌، له‌ ئاستی نه‌ته‌وه‌ییدا ئه‌مه‌ له‌ داهاتودا چی له‌گه‌ڵ خۆیدا دێنێت بۆ كوردان؟

د.كاڵكان: به‌ڵێ؛ ئێمه‌ له‌و باوه‌ڕه‌داین كه‌ به‌رخودانی سه‌رده‌م له‌ عه‌فرین وه‌ك به‌رخودانی كوبانێ سه‌ركه‌وتنێكی گه‌وره‌ تۆمار ده‌كات. وه‌ك چۆن له‌ كوبانێ فاشیزمی داعش یه‌كه‌مین شكستی خۆی تووشبوو و كه‌وته‌ قۆناغی له‌ناوچونه‌وه‌، له‌ كۆتاییشدا له‌ ڕه‌قه‌ بنكه‌وتنی مێژووی خۆی تووشبوو. فاشیزمی توركیاش له‌ عه‌فرین یه‌كه‌م بنكه‌وتنی خۆی رووبه‌ڕوو ده‌بێته‌وه‌ و لێره‌وه‌ قۆناغی بنكه‌وتنه‌كانی له‌ ئامه‌د، وان و ئه‌نكه‌ره‌ فاشیزمی ئاكه‌په‌ و مه‌هه‌په‌ دێنه‌ ڕه‌وشی ڕوخان. ده‌گاته‌ ڕوخان و ئه‌مه‌ش بۆ كوردستان و ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین زۆر گرنگه‌. پێشكه‌وتنی پێواژۆیه‌كی به‌م جۆره‌، به‌ره‌و ڕوخانبونه‌وه‌ی فاشزمی ئاكه‌په‌ و مه‌هه‌په‌، فاشیزمی توركێتی، فاشیزمی ئیتیحاد و ته‌ره‌قی، هه‌م سیاسه‌ت و زهنیه‌تی ئینكار و له‌ناوبردنی سه‌ر كوردستان ناهێڵێت، هه‌م ڕێگا له‌به‌رده‌م چاره‌سه‌ری كێشه‌ی كورد و ئازادیی كوردستان ده‌كاته‌وه‌. به‌ ڕاستیش له‌ ڕوی زیهنی، ژیانی و سیاسه‌ته‌وه‌ دیموكراسی بۆ توركیا دێنێت. له‌ كوردستانیی ئازاد و توركیای دیموكراتیكدا ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین دیموكراتیزه‌ ده‌بێت. له‌ هه‌موو كوردستاندا چاره‌سه‌ری دیموكراتیانه‌ی كێشه‌ی كورد هه‌موو گه‌لانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین ده‌گه‌یه‌نێته‌ پێكه‌وه‌ژیان و برایه‌تی. نا ڕاسته‌وخۆ به‌و ئازادیی و دیموكراسیه‌ی كه‌ له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین پێش بكه‌وێت، مرۆڤایه‌تی هه‌ڵمه‌تێكی گه‌وره‌ی ڕێپێوانی ئازادیی مێژوویی خۆی ئه‌نجام ده‌دات. چونكه‌ فاشیزم به‌و زینهنیه‌ته‌ی كه‌ له‌ توركیادا هه‌یه‌ به‌ سیاسه‌ت بووه‌. سیاسه‌ت و‌ زهنیه‌تێكی شۆڤێنیست له‌ جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌مدا له‌ پێكهاته‌ی جه‌ماعه‌تی ئیتیحاد و ته‌ره‌قیدا له‌ توركیا دروست بوو. ئه‌و فاشیزمه‌ی به‌ ناوی هیتله‌ر، مۆسۆلۆنی، سه‌دام، فرانكۆ به‌ناو ده‌كرێن له‌ بنه‌ماكانیاندا فاشیزمی ئیتیحاد و ته‌ره‌قی هه‌یه‌. توخمی فاشیزم له‌وێیه‌، له‌وێ له‌ دایكبووه‌ و سه‌د ساڵه‌ هێرش ده‌كات. هێرشی گه‌لانی ئانادۆڵ و میزۆپۆتامیای كرد. ئه‌رمه‌نیه‌كان، ڕۆمه‌كان، سوریانه‌كانی كۆمه‌ڵكوژكرد. هه‌موو گه‌لان و كولتوره‌كانی له‌ناوبرد، هه‌ره‌ زێده‌ له‌ ناویشیاندا هێرشی كرده‌ سه‌ر كوردان كه‌ زیاتر له‌ سه‌ده‌یه‌كه‌ بێ ڕاوه‌ستان به‌رده‌وامه‌. ژینۆسایدی كوردان ئه‌نجام ده‌دات. به‌ ژینۆسایدكردنی كوردان پارچه‌بوونی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین و بنه‌مای سیسته‌مێكی دیكتاتۆری به‌م جۆره‌ی ئاواكرد. به‌م جۆره‌ ده‌سه‌ڵاتبوونی زهنیه‌ت و سیاسه‌تی فاشیزم له‌ توركیا، زیهنیه‌ت و سیاسه‌تی فاشیزمی به‌ دونیادا بڵاوكرده‌وه‌. له‌ زهنیه‌تدا له‌ سیاسه‌تدا، شكستپێهینانی سه‌رچاوه‌ی فاشیزم و كۆمه‌ڵكوژی، دێته‌ واتای ڕزگاركردنی مرۆڤایه‌تی له‌ به‌ڵای فاشیزم له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین و هه‌موو دوونیادا. ئه‌وه‌نده‌ دونیاو مرۆڤایه‌تی كاریگه‌ر ده‌كات.

بێگومان ئه‌وه‌ی له ئاواكردنی ئه‌‌م ئه‌نجامه‌دا خاوه‌نی به‌شی هه‌ره‌ گه‌وره‌یه گه‌لی كورد و تێكۆشانه‌ ئازادییه‌كه‌یه‌تی كه‌ به‌ قاره‌مانانه‌ به‌ڕێوه‌ی ده‌بات. به‌دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌وه‌یشی له‌م پێشكه‌وتنه‌ زۆر كاریگه‌ر ده‌بێت كوردستانه‌، بۆ ئه‌مه‌ش كاتێك ئه‌م تێكۆشانه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌بات، له‌ كوردستان‌ زانستی ئازادیی زۆر پێشده‌كه‌وێت و ڕۆحی به‌رخودان و قاره‌مانی زۆر مه‌زن ده‌بێت. له‌ هه‌مان كاتدا چه‌مكی یه‌كێتی دیموكراتیك تا ده‌چێت زێده‌تر پێشده‌كه‌وێت. تا به‌رخودانی سه‌رده‌م له‌ عه‌فرین به‌رده‌وام بكات و به‌ره‌و سه‌ركه‌وتن بڕوات هوشیاریی یه‌كێتی دیموكراتی و نه‌ته‌وه‌یی‌ له‌ ڕۆژئاوا، ڕۆژهه‌ڵات، باكوور، باشوور‌ و هه‌موو كوردستان به‌ره‌و پێشتر ده‌بات. هاوته‌ریب له‌گه‌ڵ یه‌ك پێش ده‌كه‌ون. سه‌ركه‌وتنی عه‌فرین له‌ هه‌موو كوردستان ڕۆحی یه‌كێتی دیموكراتی و به‌رخودان پێشده‌خات. هه‌موو به‌رخودانه‌كانی شه‌قامی كوردیش ده‌بنه‌ هێز بۆ به‌رخودانی سه‌رده‌م له‌ عه‌فرین و به‌ره‌و سه‌ركه‌وتنی ده‌به‌ن. ئه‌مانه‌ ئه‌وه‌نده‌ هاوته‌ریبی یه‌كترن. له‌م ڕووه‌وه‌ ده‌توانین بڵێین كاریگه‌ری له‌سه‌ر هه‌موو پارچه‌كان به‌ ئه‌رێنی كردوه‌ و ده‌یكات. هه‌موو ڕێكخراوه‌ و ڕێكخستنه‌كان به‌ ئه‌رێنی كاریگه‌ر ده‌كات. ئێمه‌ له‌و باوه‌ڕیه‌داین ئه‌مه‌ تا ده‌چێت له‌ هه‌موو پارچه‌كاندا هێزه‌ سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان به‌ره‌و سیاسه‌تی نه‌ته‌وه‌یی دیموكراتی ده‌بات. دیموكراسی كورد له‌ هه‌موو پارچه‌كاندا پێش ده‌كه‌وێت، هه‌ریه‌ك ده‌بنه‌ نمونه‌ی دیموكراسیه‌ك كه‌ ڕووناكی بۆ هه‌ركه‌س هه‌بێت. ده‌بێته‌ سیسته‌مێكی نمونه‌ بۆ پێشخستنی هێزی ناخ، جه‌وهه‌رو ڕۆحی كۆمه‌ڵگه‌. ئه‌مه‌ش به‌ گشتی به‌ یه‌كێتی هه‌موو پارچه‌كان به‌ره‌و كۆنگره‌ی نه‌ته‌وه‌یی ده‌ڕوات. له‌ ساڵی 2013 دا له‌ ئاستێكی زۆر گرنگدا هێڵێكی به‌م جۆره‌ی تێكۆشان دروست ببوو، له‌ به‌رده‌م تێكۆشانی كوردستاندا ئه‌وه‌ تاقیكردنه‌وه‌یه‌ك بوو. ئێستاش ئه‌م تێكۆشانه‌ گه‌ورانه‌ی له‌ ڕۆژئاوا، باشوور‌ و باكووردا به‌ڕێوه‌ ده‌چێت هه‌ره‌ دوایی به‌ ئاوێته‌بوونی له‌گه‌ڵ سه‌ركه‌وتنی عه‌فرین بێ گومان له‌ ئاستێكدا كه‌ ببێته‌ مۆدێلی دیموكراتی گه‌لان ڕێ له‌به‌رده‌م كۆنگره‌ی نه‌ته‌وه‌یی كوردستان كردۆته‌وه‌‌. له‌ تێكۆشانێكی به‌م جۆره‌دا هه‌موو پارچه‌كان به‌شدار ده‌بن و ڕۆڵ ده‌گێڕن. هه‌موو تێكۆشان و جوڵانه‌وه‌ ئازادییخوازه‌كان له‌ پارچه‌كاندا ڕۆڵی خۆیان ده‌گێڕن و كاریگه‌ریان ده‌بێت. بێگومان له‌ ناو ئه‌مانه‌شدا پێشكه‌وتنه‌كانی باشوور‌ی كوردستان خاوه‌نی ڕۆڵێكی گرنگتر ده‌بن. چونكه‌ باشوور‌ی كوردستان هه‌م له‌ڕوی ئه‌رێنی هه‌م له‌ ڕوی نه‌رێنیه‌وه‌ له‌م پێڤاژۆیه‌دا خاوه‌نی هێزێكی كاریگه‌ری گه‌وره‌بوو. له‌ ڕوی ئه‌رێنیه‌وه‌ كاریگه‌ری ده‌كات، چونكه‌ به‌ به‌رده‌وامی به‌رخودانی هه‌یه‌، هه‌میشه‌ خه‌ونێكی ئازادیی هه‌یه‌. له‌ ڕوی نه‌رێنیشه‌وه‌ كاریگه‌ری ده‌كات چونكه‌ زۆر پارچه‌بوونی تێدا هه‌یه‌، ئاره‌زوی پشتبه‌ستن به‌ هێزه‌ ده‌ره‌كیه‌كان هه‌یه‌، به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر نابه‌جێ گروپێك له‌ ده‌وری چه‌مكی به‌رژه‌وه‌ندی په‌رستی تێیدا كۆبونه‌ته‌وه، ئه‌مه‌ش ناكۆكیه‌ ناوخۆییه‌كان زۆر دژوار ده‌كات. ئه‌مه‌ هه‌م باشوور‌ی كوردستان و پێشكه‌وتنی ئازادیی و دیموكراستی تێیدا به‌ ڕه‌نگێكی نێگه‌تیف كاریگه‌ر ده‌كات، ‌هه‌میش پارچه‌كانی تری كوردستان نێگه‌تیف كاریگه‌ر ده‌كات. له‌ ڕووی مێژویشه‌وه‌ ئه‌مه‌مان له‌ ڕابردوودا بینیوه‌و هه‌نوكه‌یش ده‌یبینین. هه‌ر بۆیه‌ ئێستا ئه‌و پێشكه‌وتنانه‌ی به‌م مانگانه‌ی دوایی له‌ باشوور‌ی كوردستان دا پێشده‌كه‌ون، ئه‌و پێشكه‌وتنانه‌ی له‌ هه‌رێمه‌كه‌دا ده‌گوزه‌رێن‌ فرسه‌تی گه‌وره‌ی مێژوویی ده‌خه‌نه‌ به‌رده‌ست. چونكه‌ پێشكه‌وتنه‌كان هه‌م هێزی به‌رخودان به‌هێز ده‌كات، هه‌م كاریگه‌ری هێزه‌ به‌رژه‌وه‌ندی په‌رسته‌كان كه‌م ده‌كاته‌وه‌ و ڕێگا له‌ پێش یه‌كێتی دیموكراتی، سیاسه‌تی دیموكراتیك خۆبه‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌كاته‌وه‌.

 ئێمه‌ له‌و بڕوایه‌داین ئه‌م پێواژۆیه‌ زۆر به‌كاریگه‌رتر شوێنپه‌نجه‌ی خۆی ده‌هێڵێت، تا ده‌چێت قۆناغی هێزه‌ به‌رژه‌وه‌ندی په‌رسته‌كان، گروپه‌ به‌رژه‌وه‌ندی په‌رسته‌كان تێده‌په‌ڕێت. ئیدی كه‌وتوینه‌ته‌ ناو پێڤاژۆیه‌ك كه‌ پێناسه‌ له‌ تێپه‌ڕاندنی ئه‌مانه‌ ده‌كات. جاری یه‌كه‌مه‌ هۆشیاری كۆمه‌ڵایه‌تی به‌م جۆره‌ ئینسیاتیف و ئیراده‌ قازانج ده‌كات و دێته‌ خاڵی به‌ كاریگه‌ربوون. هێزه‌ نۆكه‌ر و تۆڕی به‌رژه‌وه‌ندی په‌رستان تێه‌په‌ڕێنێت و به‌م ئاسته‌ بێكاریگه‌ریان ده‌كات. له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا ئه‌م پێشكه‌وتنه‌ ژیان ده‌بێت و ئه‌مه‌ش ڕۆژانه‌ خۆی له‌ گفتوگۆكاندا ده‌بینێته‌وه‌، ده‌بێته‌ چالاكی پشگیری عه‌فرین، خواستی دیموكراسی، بانگی چاره‌سه‌ری كێشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان. سبه‌ینێش له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا ڕۆڵێكی كاریگه‌ر ده‌گێڕێت. هه‌تا ئێستا هه‌ڵبژاردنه‌كان هه‌ندێك له‌ سه‌ره‌وه‌ به‌ڕێوه‌بران به‌ڵام له‌ ڕه‌وشی ئێستادا زۆر له‌وه‌ ناچێت به‌و جۆره‌ بێت. جاری یه‌كه‌مه‌ سیسته‌می هه‌ڵبژاردنێك كه خه‌ڵك ئیراده‌ی خۆی تێدا پێناسه‌ ده‌كات ژیان ده‌بێت. له‌م واتایه‌دا ئیراده‌ی كۆمه‌ڵگه‌ زێده‌تر ده‌رده‌كه‌وێت‌.

 

  • ئایا ئه‌مه‌ كاریگه‌ری له‌سه‌ر ئه‌نجامه‌كانی هه‌ڵبژاردنیش ده‌كات؟

د.كاڵكان: ئه‌و چالاكی و هوشیاربوونه‌ی ئێستا هه‌یه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌یه‌كی گرنگیشی له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا ده‌بێت و ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌كان ڕه‌وشێكی نوێ بۆ به‌دیموكراتیزه‌ بوون و یه‌كێتی دیموكراتی ده‌هێنێت. ئێمه‌ هه‌نگاوی ئه‌م پێشكه‌وتنانه‌ ده‌بینین و ئه‌وه‌یشی پێویسه‌ ڕوبدات ده‌بێت ئه‌مه‌ بێت. چونكه‌ باشوور‌ی كوردستان و پارچه‌كانی تریش و عێراقیش پێویستی به‌مه‌ هه‌یه‌. له‌ ڕاستیدا ئه‌وه‌ی شایسته‌ی مێژووی به‌رخودان و كولتور و ئاستی زانستی كۆمه‌ڵگه‌شه‌ ئه‌مه‌یه‌. ئه‌نجامێكی به‌م جۆره‌ ده‌كرێت له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا ئاواببێت. هه‌ڵبژاردنه‌كان خاڵێك پێكدێنن بێ گومان چونكه‌ هه‌موو شتێكیش هه‌ڵبژاردن نیه‌، دیموكراسی ته‌نها هه‌ڵبژاردن نیه‌، كاریگه‌ری كۆمه‌ڵگه‌یه‌، به‌ به‌ڕێكخستنكراوی خستنه‌ مه‌یدانی ئیراده‌ی ئازادییه‌كه‌یه‌تی. له‌ هه‌موو لایه‌نێكه‌وه‌ كۆمه‌ڵگه‌ ده‌توانێت ئه‌م ئیراده‌یه‌ نیشان بدات و هه‌ڵبژاردنه‌كانیش بێ گومان تابلۆیه‌كی ئه‌مه‌ ده‌بێت. بێگومان ئاستی ئه‌مڕۆی گه‌ل، هه‌ڵبژاردن و تێكۆشانی دیموكراسی ده‌ره‌وه‌ی هه‌ڵبژاردنیش به‌ كامڵبونێكی گه‌وره‌ به‌ڕێوه‌ ده‌بات. گه‌ل له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا ئه‌و هێز و كه‌سه‌ ئازادییخوازانه‌ی كه‌ به‌ڕاستی خزمه‌تیان ده‌كات، باوه‌ڕ به‌ یه‌كانگیربوونی كوردستان، برایه‌تی گه‌لان و دیموكراسی ده‌كات، پشت به‌ هێزی كۆمه‌ڵگه‌ ده‌به‌ستێت هه‌ڵده‌بژێرێت.

له‌و باوه‌ڕه‌داین ئه‌و كه‌سانه‌ هه‌ڵبژێرن كه‌ نوێنه‌رایه‌تیان بكه‌ن و به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیه‌كی دیموكرات بن. له‌م لایه‌نه‌وه‌ هه‌ر هه‌نگاوك هه‌ڵبنرێت، هه‌ر پێشكه‌وتنێك له‌ باشوور‌ی كوردستان ئه‌و كێشانه‌ی كه‌ ئه‌وه‌ چه‌ند ساڵه‌ هاتۆته‌ حاڵی شێرپه‌نجه‌ چاره‌سه‌ر ده‌كات. چونكه‌ كه‌شێكی وا بڵاو ده‌كرێته‌وه‌ گوایه‌ ئه‌م كێشانه‌ چاره‌سه‌ر نابێت، تێناپه‌ڕێت، وه‌ك ئه‌وه‌ی ئه‌مه‌ قه‌ده‌ری ئه‌و گه‌له‌بێت هه‌وڵده‌درێت قبوڵ بكرێت. ئه‌مانه‌ ڕاست نین، بێ گومان هه‌ڵه‌ن. له‌ بنه‌مادا ئه‌مانه‌ له‌ نه‌جوڵانه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ و مانه‌وه‌ی بڕیار له‌ ده‌ستی گروپێكی به‌رژه‌وه‌ندی په‌رستدا ئه‌م كێشانه‌ ئاوابوون. پێشكه‌وتنه‌كانی ئه‌م چه‌ند مانگه‌ی دوایی ئه‌مه‌ی شكاند. ئه‌مه‌ زۆر گرنگه‌.

 

  • ئایا ئه‌و پیشكه‌وتنانه‌ی له‌مانگی ده‌ی ساڵی رابردوو‌ له‌ باشوور روویاندا چۆن هه‌ڵده‌سه‌نگێنن؟

د.كاڵكان: ئه‌و پێشكه‌وتنانه‌ی له‌ مانگی ده‌وه‌ له‌ باشوور‌ و ڕۆژئاوای كوردستان ده‌ستی پێ كرد، له‌ باشوور‌ و پارچه‌كانی تری كوردستانیشدا ئه‌م ڕۆح و چه‌مكه‌ی شكاند. له‌ جێی ئه‌مه‌ش ڕۆحیه‌تێك، چه‌مكێك ڕوانینێكی چاره‌سه‌رگه‌رانه‌تر كه‌ زیاتر پشت به‌ هێزی جه‌وهه‌ری خۆی ده‌به‌ستێت ده‌رخسته‌ مه‌یدان. گۆڕانكاریه‌كی زۆر گه‌وره‌ ژیان بوو، له‌ ڕاستیدا شۆڕش به‌رپابوو. واتا نێگه‌تیڤیه‌كان و ڕاستیه‌ ئه‌رێنیانیه‌كانی سه‌ركه‌وتنه‌كان له‌ هه‌ستی كه‌سایه‌تی كورد دا شۆڕشی ڕۆح و فیكری دایه‌ ژیانكردن و ژیان ده‌كات. یه‌كێكیش له‌و مه‌یدانانه‌ی هه‌ره‌ زێده‌ ئه‌م شۆڕشه‌دا تێدا ژیان ده‌بێت باشوور‌ی كوردستانه‌. ئه‌نجامه‌كانی ئه‌مه‌ش له‌ پشگیریكردنه‌كانی عه‌فریندا زۆر ئاشكرا دیاره‌. له‌ هه‌ڵوێستگرتن به‌رامبه‌ر داگیركاری ده‌وڵه‌تی فاشیستی تورك بۆ عه‌فرین زۆر زه‌لال دیاره‌ و ده‌یبینین. له‌ كاتێكدا كه‌ شه‌ش مانگ به‌ر له‌ ئێستا به‌م جۆره‌ ته‌ماشای رژێمی توركیا نه‌ده‌كرا. هیوایان پێی هه‌بوو چاوه‌ڕوانیان لێی هه‌بوو. ئامانه‌ هه‌موو شكان. ده‌یانوت باشوور‌ی كوردستان ناكرێت هه‌ڵوێست له‌ به‌رامبه‌ر توركیا دابنرێت، به‌ڵام زۆر به‌ زه‌لالی دیار بوو چۆن ئێستا له‌ به‌رامبه‌ر هێرشی توركیا بۆ سه‌ر عه‌فرین باشوور‌ی كوردستان به‌رخودانی ده‌كات، له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌گه‌ری هه‌ر هێرشێك بۆ سه‌ر باشوور‌ی كوردستان ئه‌م گه‌له‌ له‌ ئێستاوه‌ دیاره‌ ئیدی وه‌ك عه‌فرین به‌رخودانی ده‌كات.

ئیدی ئه‌مه‌ زۆر ئاشكرا دیاره‌ له‌ هه‌موو پارچه‌كانی كوردستاندا، له‌ باشوور‌ی كوردستان تا باكوور له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و زهنیه‌ته‌ فاشیسته‌ ژینۆسایدكاره‌ی توركیا نوێنه‌رایه‌تی ده‌كات پێویسته‌ پاراستن به‌هێز بكرێت. ته‌نانه‌ت پێویسته‌ سیسته‌می پاراستن ده‌بێت ئاوابكرێت و له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ جوڵانه‌وه‌ی دیموكراتیك فراوان بكرێت. كۆمه‌ڵگه‌ جاری یه‌كه‌مه‌ ده‌بێته‌ خاوه‌نی هۆشیاریه‌كی ئه‌وه‌نده‌ به‌رچاو. پێشكه‌وتنه‌كان ئه‌مه‌یان ئاواكرد. له‌ قۆناغی داهاتودا ئه‌مانه‌ قوڵتر ده‌بنه‌وه‌ و زیاتر ڕێكخستن ده‌بن. هه‌ڵبژاردنه‌كان له‌مه‌دا ده‌بنه‌ ئامرازێك.‌ باشوور‌ی كوردستانیش وه‌ك پارچه‌یه‌ك له‌ شۆڕشی ئازادیی كوردستان، ته‌نانه‌ت وه‌ك پێشه‌نگی ئه‌م شۆڕشه‌ ده‌بێت سیسته‌می خۆیی دیموكراسی له‌ ناو خۆیدا زیاتر پێشبخات. گه‌نجان و ژنانی كورد زیاتر له‌م قۆناغه‌دا ڕۆڵ ده‌گێڕن، چونكه‌ دینه‌مۆی ئه‌م پێشكه‌وتنانه‌ بێ گومان گه‌نجانن و ئه‌م پێشكه‌وتنه‌ش خۆی له‌ خۆیدا شۆڕشی ژنی ئازاده‌. به‌ گشتی خاوه‌ن تایبه‌تمه‌نی شۆڕشی ئازادیی ژنه‌، ڕێبه‌ر ئاپۆ پێناسه‌ی كردبوو شۆڕشی باشوور‌ شۆڕشی ئازادیی ژنانه. بۆیه‌ ئێستا له‌ باشوور‌دا پێشكه‌وتنی جه‌وهه‌ری هه‌ڵوێسته‌ی دیموكراسی و زیهنیه‌تی ئازادییخوازی، پێشكه‌وتنی جه‌وهه‌ری ئازادی ژنه.‌ بۆیه‌ گه‌نجان و ژنانی باشوور‌ی كوردسان زۆر به‌ كاریگه‌رترو چالاكتر به‌شدار ده‌بن، پێشڕه‌وی پێواژۆ ده‌كه‌ن به‌ره‌و چاره‌سه‌ری دیموكراتی و شۆڕش له‌سه‌ر بنه‌مای ئازادیی قوڵ ده‌كه‌نه‌وه‌‌. به‌م جۆره‌ باشوور‌ ده‌هێننه‌ ئاستێك كه‌ له‌ ناو گشتی كوردستاندا بۆ پێشكه‌وتنی ئازادیی و دیموكراسی ببیێته‌ سه‌نگه‌رێكی گرنگ و له‌ ئاواكردنی عێراقێكی دیموكراتیكیشدا ببنه‌ هێزی داینه‌مۆ. باوه‌ڕی ئێمه‌ به‌م جۆره‌یه‌، ئه‌گه‌ر فیكره‌كانی ڕێبه‌ر ئاپۆ پڕاتیك بكرێن ئه‌و ئه‌نجامانه‌ی كه‌ له‌ داهاتودا ئاواببن به‌م جۆره‌ ده‌بن.‌ له‌و باوه‌ڕه‌داین گه‌له‌كه‌مان له‌ باشوور‌ی كوردستان ڕاست و تێركه‌ر لێی تێده‌گات و له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ جوڵانه‌وه‌ له‌ كاتێكی كورتی داهاتودا به‌ڕاستی پێشكه‌وتنی زۆر گه‌وره‌ی شۆڕشگێڕی دیموكراسی ئاواده‌كات. له‌و باوه‌ڕه‌داین له‌ كوردستان و ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕستدا دێته‌ ئاستی ئینسیاتیفێكی هه‌ژێنه‌ری دیموكراسی و له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ سه‌ركه‌وتن ده‌خوازین.

بابه‌تی په‌یوه‌ندیدار

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

Back to top button
Close
Close
%d هاوشێوەی ئەم بلۆگەرانە: