گۆشه‌ی ئازاد

ئەوە راستیەکی نوێ نییە؛ حەقیقەتی ڕۆژهەڵاتی ناوینە

 

نەجیبە قەرەداغی

رۆژهەڵاتی ناوین جێیەکە بە درێژایی مێژوو بۆ هیچ هێزیکی دەرەکی و نێونەتەوەیی رام نەکراوە، رۆژهەڵاتی ناوین لە نێوان ململانێی خۆبوون و سەپاندنی ویستی دەرەکی دا، هەمیشە ریسی هەموو پلانێکی کە لەگەڵ راستینەی مێژوویی دا نەهاتۆتەوە، کردۆتەوە بە خوری. درەنگ یان زوو هەموو پیلانێکی هێناوەتەوە خاڵی سفر. هەرێمەکە هەمیشە ئاوس بووە بە ساتەوەختی چاوەڕواننەکراو. بۆ ئەوەش هەر پیلانێکی ده‌ره‌كی داڕشتنەوە لەسەر مێز کێشرابێ و قوربانی و کۆمەڵکوژی گەورەشی لێکەوتبێتەوە، دیسانەوە سەری نەگرتووە. هەرێمەکە کراسی دەرەوەی پێ تەنگە و بەردەوامیش لە لێگەڕێنی خۆبوون دا بووە. راستی مێژوویی هەرێمەکە بە زیادەوە زەمینەی خۆبوونی تێدایە، وەلێ سەپاندنەکانی سیستەمی سەرمایەی نێونەتەوەیی لەماوەی سەدان ساڵەی رابردوودا هەمیشە ئەو دەرفەتەی لەباربردووە، بەڵام راستی مێژوویی رۆژهەڵاتی ناوینیش بە زیادەوە سەرگێژەی بۆ هێزی نێونەتەوەیی باڵادەست دروست کردووە. دەوڵەت نەتەوە و سنوور، سەرکردەی کۆمپرادۆر و وابەستە، دزی و تاڵانی سەرچاوەی وزە، مردن و شەڕ و ئاژاوە وەک ئەوەی کە ناسنامەی ئەم هەرێمە بێت. ئەمە دیدی ئۆرێنتالیست و هێزی نێونەتەوەییە لەسەر ئەم هەرێمە. ئەوەی ئەلفوبێی سیاسەت بزانێ، لەوە بە ئاگایە کە دەوڵەت-نەتەوەکانی رۆژهەڵاتی ناوین لە سەد ساڵی رابردوودا بەدەستی ئینگلیز و فەرەنسا نەخشەڕێژکران و دامەزران و لە هەریەک لەو وڵاتانەدا دەسەڵاتداریەک ئەرکدارکرا کە بە ئاگر و ئاسن مامەڵەی لەگەڵ کەلتورە جیاوازەکان کرد، بەڵام بە ئێستاشەوە سەرکەوتوو نەبوون لەوەی کە ململانێی دەسەڵاتدارەکان و کۆمەڵگە بگۆڕن بۆ شەڕ و ململانێی نێو کۆمەڵگە خۆی. سیاسەتی زاڵ لە ماوەی ئەو سەدەییەی دواییەدا بەڕێی ئەو دەوڵەت نەتەوە دەستکردانە، سیاسەتی تاکڕەنگی ئەتنیکێک یان مەزهەبێک یان ئاینێک نەک تەنیا بەربەستی لەبەردەم ئازادی رادەبڕین و مافی مرۆڤ و دیموکراسی دانا بەڵکو کۆمەڵکوژی گەورەی لەبەرامبەر گەلانی بێ پێگە و کەلتورە جیاوازەکان ئەنجام دا و هەمووشی بە بەرچاوی هێزە دامەزرێنەرەکانی سیستەم.

دوای سەدەیەک، سیاسەتی داڕێژراو لەسەر بنەمای دەوڵەت نەتەوە،  پرۆژەی دەرەکی جارێکی تریش دەستبەتاڵە و شکاندنی سنور و داڕمانی دکتاتۆرەکان بەدەر لەوەی کە بێکاریگەربوونی دەسەڵاتە ناوەندی و تۆتالیتارییەکانی لێدەکەوێتەوە بەڵام لە ئەنجامی ئەو تێکۆشانەی کە گەلان و بزوتنەوە جیاوازەکانی رۆژهەڵاتی ناوین، لەسەروویانەوە بزوتنەوەی ئازادیخوازی گەلی کورد، کۆڵەکەی سەرەکی ئەو دەوڵەتانەی هەڵتەکاندووە. کاردانەوەی ئەو دەوڵەتانە هاوتەریب لەگەڵ داڕشتنەوەی بەرژه‌وەندیەکانی هێزی نێونەتەوەیی دۆخێکی هێناوەتە ئاراوە کە بە هەموو پێوەرێک شەڕی سێیەمی جیهانە. ئەو دەوڵەتانەی سەدەیەکە وەک سیخوڕی هێزی نێونەتەوەیی بەسەر کۆمەڵگەوە بوونەتە بارێکی گران، نەک هەر لە دژی کۆمەڵگەن بەڵکو وەک دومەڵێکی پێگەیشتووە هەر قۆناغەی یەکێکیان قێزەونیەکانیان بە رووی گەلانی هەرێمەکە بە تایبەتی ژنان دا دەتەقن. ئەم سەدەیە چەند لە ئاستێکی ترسناک دا توند و تیژی بێ سنوری و وەحشیگەرانەی لە دژی کۆمەڵگە و بە تایبەتیش ژنان لێکەوتەوە بەهێندەی ئەوەش سەرەتای سەدەیەکە کە ئاوسە بە مۆدێلی نوێ. لە سایەی بزوتنەوەی ئازادی ژنی کورد کە تەواوی پایەکان و سێکۆچکەی دەوڵەت، پیاوسالاری و سەرمایەداری هەموو دەمامکەکانیان کەوتووە و رۆژ بە رۆژ هەم لە بەرامبەر یەک و هەم لە بەرامبەر کۆمەڵگە هارتر دەبن. هەوڵەکانی نیولیبرالیزم بۆ دارشتنەوەی سیستەم نەک تەنیا لە ئاستی رۆژهەڵاتی ناوین دا بەڵکو لە ئاستی جیهان دا بۆتە مایەی ئێش و ژانی گەورە بۆ مرۆڤایەتی.

شەڕ و پێکدادانی بەردەوام لە رۆژهەڵاتی ناوین، گۆڕانکاری رۆژانە لە هاوسەنگی هێز لە نێو وڵاتانی رۆژهه‌ڵاتی ناوین و هێزە نێونەتەوەییەکان دا، هێرشەکانی داعش لە ئاستی جیهان دا بەتایبەتی تەقینەوە و پەلامارەکانی پاریس ، بروکسل، لەندەن و زۆر جێگەی دیکە، قەیرانی ئابوری، شەپۆلی کۆچبەری و قەیرانی پەنابەران و بەرزبونەوەی ئاستی نەژادپەرستی لە ئەوروپا، هاتنە سەر کاری ترامپ، تاقی کردنەوەی بۆمبی ئەتۆمی لەلایەن کۆریای باکور، قۆناغی دابڕانی بەریتانیا لە یەکێتی ئەوروپا و دەستپێکردنی سەردەمی ترێزا مەی، گەرمبونی گلۆبال، برسێتی، نەخۆشیە جۆربەجۆرەکان، ئاماژەی ترسناکن. جوگرافیای ململانێیان جیاوازە بەڵام وەک سەدەی رابردووش لە رۆژهه‌ڵاتی ناویندا بەرژه‌وەندیەکان شێوە دەگرێتەوە.

لە تەواوی ئەمانەدا ڕاستیەکی حەشاهەڵنەگر دیارە کە رۆژهه‌ڵاتی ناوین هەرگیز وەک رابردوو نابێت. هێزی جدی نادەوڵەتی ئازادیخواز لە پەرەسەندن دایە و بزوتنەوەی ئازادی گەلی کورد لە سەروو لیستی ئەو هێزانەوەیە و تەنانەت سەرکێشی  هێزە ئازادیخوازەکانە. ئەم راستیە تەنانەت ئیدی راپۆرتەکانی هێزی نێونەتەوەییش دانی پێدا دەنێت. لە ماوەی رابردوودا دوو راپۆرتی گرنگ بڵاو کرایەوە.

یەکەمیان لە راپۆرتێکی ژمارەیەک سیاسەتمەدار، مامۆستای زانکۆ، شارەزایان و بەرپرسانی ناوەندەکانی لێکۆڵینەوەی ئەمەریکی، بالیۆز و کاربەدەستانی پێشوی ئەمەریکی بە ناوی " لە پشت ئەفسانەی شەراکەت، چاوخشاندنەوە بە سیاسەتەکانی ئەمەریکا بە پەیوەندییەکانی لەگەڵ تورکیا" بە درێژی  باس لە ستراتیژی ئەمەریکا لە رۆژهەڵاتی ناوین و کاریگەری پێگەی سیاسی تورکیا لەسەر ئەو ستراتیژیە  و مەترسیەکانی  سەردەمی ئەرۆدغان بۆ ئەمەریکا دەکات. ئەو راپۆرتە شیکاری ورد لەسەر هەڵەکانی ئەمەریکا دەکات کە مەرایی بۆ تورکیا دەکات و ئەو سیاسەتە پێویستی بەگۆڕانکاری هەیە چونکە ئەردۆغان چەندە بیدرێتێ هێندەی تر داوا دەکات. تورکیا کاریگەر و بایەخی جیۆپۆله‌تیکی نەماوە. راپۆرتەکە بە زمانێکی دیبلۆماسی داوای گواستنەوەی چەقی هێزی ئەمەریکا دەکات لە تورکیاوە بۆ جێگەی تر. راپۆرتەکە بە راشکاوی باس لە شکستی ئەمەریکا دەکات لەوەی تورکیا ببێتە مۆدێل بە تایبەتی ئاماژە بە نائارامی ناوخۆیی دەکات و رێنمایی دەدات کە دەبێ ناکۆکی تورکیا لەگەڵ کوردەکان لە سوریا و تورکیا سنوردار بکرێت. راپۆرتەکە نایشارێتەوە کە ئەمەریکا زۆر جار هاوکاری تورکیای کردووە بۆ لێدانی پەکەکە و گرتنی ئۆجالانیش بەنمونە دێنێتەوە و بە ئەرێنیەوە لە مامەڵەی تورکیا لە ئاست میدیا و خۆپیشاندەرانی ناوخۆدا، گرتنی بە تایبەتی پەرلەمانتارە کوردەکان ناڕوانێت.

راپۆرتێکی تر کە لە سەرەتای مانگی گوڵان دا لە لایەن ماڵی (خانە)ی لۆردانی بەریتانیاوە دەرکرا و لە ١١٦ لاپەڕە پێک دێت زۆر خاڵی گرنگ لە خۆدەگرێت، سەیرە کە ئەم راپۆرتە زۆر کەم ئاماژەی پێکرا و تیشکی نەخرایە سەر لەگەڵ ئەوەی کە ئەم راپۆرتە خاڵی ستراتیژی و ئاماژەی نەخشەرێیەکی نوێی تێدایە.

ڕاپۆرتەکە بەناوی " رۆژهەڵاتی ناوین: سەردەمی راستیەکی نوێ" و لێکدانەوەی وردی لەسەر دۆخی زۆرێک لە دەوڵەت-نەتەوەکانی رۆژهه‌ڵاتی ناوین کردووە.

بەپێی راپۆرتەکە بێت پێکهاتە و قاڵبەکانی دەسەڵاتداری و نەریتی لە رۆژهەڵاتی ناوین لە دۆخێکی سەخت دایە، ئەگەری مانەوەی گێژاو و نائارامی رۆژهەڵاتی ناوینی نوێ زۆرە. رۆژهەڵاتی ناوین بە " سەردەمی وەرچەرخان" دا تێپەڕ دەبێت. سیستەم و سنورەکانی پێکهاتوو لە دوای شەڕی جیهانی دادەڕمێن و هەڵدەوەشێنەوە.

راپۆرتەکە باس لە کاریگەری " بەهاری عەرەبی " دەکات و بە قۆناغی هەژاندن بەناوی دەکات و لە درز کەوتنە سیستەمەوە " هەستی یەقینبوونی گۆڕانکاری " دەخاتە ڕوو.

بەپێی راپۆرتەکە پێکهاتەکانی دەرەوەی " دەوڵەت و دەسەڵاتی نەریتی " گەورە دەبێت کە جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە " کاتێ پەرە بە سیاسەت بدرێت لەو هەرێمە دەبێت مامەڵەی زیاتر لەگەڵ ئەم پێکهاتانە بکرێت". بە تایبەتی ئەو هێزانەی لە دەرەوەی دەوڵەت یان لە بونیادی خوارەوەی دەوڵەتدان.

بەپێی هەمان راپۆرت بێت، هاوسەنگی نوێ لە نێوان وڵاتانی رۆژئاوایی و دەوڵەتانی رۆژهەڵاتی ناوین دادەڕژرێتەوە، بەهۆی پاشەکشەی نەتەوە رۆژئاواییەکان، کاریگەر و باڵادەستیان بەسەر رۆژهه‌ڵاتی ناوینەوە کەم بۆتەوە. بەهۆی کەمبوونەوەی کاریگەری وڵاتانی دەرەوە بە تایبەتی رۆڵی ئەمەریکا، رۆژهه‌ڵاتی ناوین لە ژێر کاریگەری سێ هێزی سەرەکی دایە. ئاکتۆرە هەرێمیەکان زیاتر رۆڵی چالاکیان دەبێت. بە لاوازبوونی پێکهاتەی دەوڵەتەکان،  ئاکتۆرە نوێیەکانی دەرەوەی وڵات گەشە دەکەن. دابەشبوونی هێزی دەوڵەت، دۆخێکی هەم ئاڵۆز و هەم هێزێکی پڕ  مشتومڕی ئافراندووە.

بەپێی ڕاپۆرتەکەی خانەی لۆردانی بەریتانیا بێت، ئینگلیزەکان دەبێ مامەڵەیەکی نوێ لەگەڵ ئەو دۆخەکە بکەن کە لە رۆژهەڵاتی ناوین دێتە ئاراوە. بە ڕاشکاوی و بە پێی ئەو ڕاپۆرتە وا دیارە ئەوەی سەد ساڵ لەمەوبەر دایانڕشتووە هەڵدەوەشێتەوە، بۆ ئەوەی لە دەرەوەی کاریگەرییەکانی ئەلتەرناتیڤی نوێ نەبن، داوا دەکەن کە بەریتانیا سیاسەتێکی نوێ و ورد بەڕێوەبەرن، بەڵام بەپێی هەمان راپۆرت بێت بەدڵنیاییەوە دەوڵەتی نوێ و سنوری نوێ لە چوارچێوەی ئەو ستراتیژیەدا نییە، بەڵکو شکستێکی خشکەیی لە ستراتیژی سەدەیەکی رابردووی تیدایە و لە ژێر گوشاری ناوخۆ و بۆ هەرچی رادیکالیزەنەبوونی بزوتنەوەی ئەلتەرناتیڤ و دیموکراتی، هەندێکیش چاوی خۆیان لە گەشەسەندنی دیموکراسی خۆجێی دەنوقێنن.

وەڵامنەدانەوە و نائامادەیی هێزی نێونەتەوەیی بۆ قەوارەی نوێ لە ژێر ناوی دەوڵەت دا ( وەک لە دۆخی باشوری کوردستان) دا نەک تەنیا مەسەلەیەکی تاکتیکیە، بەڵکو ستراتیژییە، دەوڵەتانی هەژمۆنی و باڵادەست لەگەڵ ناوەندێکی لاوازدان کە هەڕەشە نەبێ بۆ سەر بەرژوەندیەکانیان لە هەرێمەکە و ، هەم لەگەڵ کرانەوەیەکی ڕێژەییدان لە ئاست ئەو گروپانەی کە لە سەد ساڵی رابردوودا سەرکوتکراون و لەدرکی ئەوەدان کە سەرکوتکردنیان لە بەرژوەندی ئەوانیش دا نییە. چەند لە ئاستی نێونەتەوەیی دا هاوشێوەی شەڕی جیهانی یەکەم و دووەم ململانێی نێوان چەندین هێزی هەژمۆنی وەک ئەمەریکا، روسیا، چین، ئەڵمانیا، فەرەنسا، ئینگلتەرا هەبن، ئەو ململانێیە لە ئاستی هەرێمەکەش بەسەر دەوڵەتی جیاوازدا دابەش بووبێ بەڵام سیاسەتی نێونەتەوەیی و تەنانەت هەرێمی جێگیر نییە و بەردەوام گۆڕانکاری بەسەردا دێت و لە پرسی قەتەردا زۆر بە ڕاشکاوی بینرا.

ئەو ململانێیانە بێگومان دەرفەتی بۆ هێزی نادەوڵەتی لە هەرێمەکە کردۆتەوە کە گەشە بکەن، کە بزوتنەوەی ئازادیخوازی گەلی کورد لە چوارچێوەی مۆدێلی کۆنفیدرالیزمی دیموکراتی دا پەرەی پێداوە و هەڵەیە کە ئەو مۆدێلە بە تەنیا لە شۆڕشی رۆژئاڤادا پێناسە و کورت بکرێتەوە. کۆنفیدرالیزمی دیموکراتی داڕشتنەوەی تەواوی چەمک، تیۆری و پرەنسیپەکانی پەیوەست بە  پرسەکانی رۆژهەڵاتی ناوینەوەیە، ئەو پرنیسیپانەی کە پەیوەستە بە نەتەوە و گۆڕینی بۆ نەتەوەیی دیموکراتی و دوور لە دەمارگیری ئەتنیکی و ئاینی و مەزهەبی، گۆڕینی پرنسیپی دەوڵەت-نەتەوە بۆ خۆبەڕێوەبەری دیموکراتی و نیشتمانی هاوبەش، گۆڕینی دەستورێکی تاکڕەنگی و نکوڵیکار لە ماف و ئازادی و خۆبەڕێوەبەر بۆ هاوپەیمانیەکی کۆمەڵایەتی و دەستورێکی دیموکراتی، لە سوپایه‌کی ناوەندی سەرکوتکار و هێرشبەر و قاتڵەوە بۆ دامودەزگای پاراستنی خۆیی گەلان، لە ئابوریەکی ناوەندی و وابەستە بە هێزی مۆنۆپۆلکار و دەرەکی و سەرمایەدارییەوە بۆ ئابوریەکی هەره‌وەزی لەسەر بنەمای خودژێنی، لە سیستەمێکی نادیموکراتی، پیاوسالار و ناوەندی بۆ سیستەمێکی ئازادی ژێندەر، ئەکۆلۆژییانە کە نەک تەنیا سەروەری مرۆڤ بۆ سەر مرۆڤ ناهێڵێ بەڵکو پەیوەندی مرۆڤ بە مرۆڤ و مرۆڤ و سروشتیش هاوسەنگ دەکاتەوە بۆ پەیوەندیەکی خودژێنی و سەمبیۆتیک-هاوبەشی و یەکترتەواوکردن. حەقیقەتی رۆژهەڵاتی ناوین لەو مۆدێلە فرەنگەدایە و هیچ هێزێکی دیکە ناتوانێ لە ژێر ناوی راستیەیەکی دیکەدا شێوە بە رۆژهەڵاتی ناوین بدات. ئەو رۆژهەڵاتی ناوینە کە لە سوتماکی خۆی نوێ دەکاتەوە، راستی ئەو ژنانەی کە چارشێوەی ڕەش سەپێنراوی داعش لە رەقا، شەنگال، موسڵ، مەنبەج، هۆڵ و شەدادیە دەسوتێنن راستیەکی نوێ نییە، ئەو رەنگەی لە ژێر ئەو چارشێوە ڕەشەدایە و بە شۆڕشی رۆژئاڤا هەنگاوی بونیادنان دەنێت حەقیقەتی رۆژهەڵاتی ناوینە.

بابه‌تی په‌یوه‌ندیدار

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

ئه‌مه‌ش ببینه‌
Close
Back to top button
Close
Close
%d هاوشێوەی ئەم بلۆگەرانە: