سیروان کاکەیی

 

جوانی و مانەوەی گەلان ئەناسرێتەوە بە روداوە مێژویە نوسراوەکان و کولتوورە پارێزراوەکانی لە روی فکری و فەلسەفی و ئەدەب و هونەرو ئایین زمانی ئاخاوتن و داب و نەریتە کۆمەڵایەتیەکانەوە. بەداخەوە مێژوی گەلی ئێمە وەک کورد سەرچاوەی نوسراوی مێژویی کەممان هەیە لەو بارەوە, زۆربەی ئەوانەش کەهەن لەلایەن ناحەزانی گەلەکەمانەوە نوسراونەتەوە ئەوانیش لەبەرژەوەندی خۆیان دایان ڕشتوە لەگەڵ ئەوەشدا بەهەوڵی بەردەوامیان نەیان توانیوە بەشیکی مێژوو کولتووری نەتەوەکەمان لەناو بەرن یان بشێوێنن. بۆیە ئەتوانم بڵێم بەشێکی مێژوو کولتووری نەتەوایەتیمان ئێستە لەلایەن یارسانیەکان و ئیزدیەکانەوە پارێزراوون. من لەم بەشەدا باس لە هەندێک لەو کولتوورە نیشتمانی نەتەوەییانە ئەکەم کە تائێستە لەلایەن شوێن کەوتوانی ئاین و باوەڕی یارسانەوە پارێزراون.

(کولتووری رۆڵی ژن و پێگەی ژن لە ئایین و باوەڕی یارساندا):

پێگەی ژن لەئایین و باوەڕی یارساندا پێگەیەکی کاریگەری هەیە لەبەشداری کردنیان شان بەشانی پیاو لەهەموو بوارەکانی (کۆمەڵایەتی –کشت وکاڵ – مۆسیقا – تێکۆشان و بەرخودان و روبەڕو بونەوەی نەیارەکان – بڕیاردان و لێپرسینەوە – پەروەردەیی) ئەمەش ده‌گەڕێتەوە بۆ دەقە ئایینیە نوسراوەکانی ناو پەوتوکی پیرۆزی سەرەنجام (کە پەڕتوکی پیرۆزی شوێن کەوتوانی ئەم ئایینەیە. لەم ئایینەدا مافی ژن بەشێوەیەک پارێزراوە کە بتوانن خاوەن دارێتی لەخۆیان و کۆمەڵگه‌ بکەن و بەگژ کولتوورە سەپێنراوەکانی ژن بەژن و دووژنی گەورە بەبچوک بچنەوە و بە دێردەیەکی ناشیرینی بزانن بۆیە تائیستەش ئەم دیاردانە لەناو شوێن کەوتوانی ئەم ئایینەدا یان بونی نیە یان بونێکی زۆر دەگمەنیان هەیە.

لەم بارەوە لەپەڕتوکی پیرۆزی سەرەنجامی یارساندا دەربارەی نەبوونی جیاوازی لەنێوان کوڕو کچدا هاتوە : سان سەهاکی بەرزنجێ ساڵی (٧٠٠) کۆچی ده‌ڵێت :

کناچەو کوڕی  — تەوفیرشان نیەن کناچەو کوڕی

هەرکەس بواچۆ —  کناچەو کوڕی

مەوەزیش وە دەم مەودای کەیبڕی.

ئەمە فەرمانی رابەری یارسانیانە کەپێمان ده‌ڵێت هیچ جیاوازیەک لەنێوان کوڕ و کچدا نیە هەرکەسێک بڵێت جیاوازی لەنێوان کوڕ و کچدا هەیە هەرگیز ناتوانێت بگاتە بازنەی خۆشەویستی خوداوەند.

هەر لەهەمان سەردەمی سان سەهاکدا(نێرگزە)خاتون کەیەکێک بوە لەژنە فەرماندە و تەمبور ژەنەکانی یارسان و خێزانی عابەدینی جاف بوە دەربارەی دانانی ژن بەکۆتا بۆ هەندێک کار لەهەندێ بواردا روبەڕویان ده‌بێتەوە و بەم شێوە لەپەڕتوکی پیرۆزی سەرەنجامدا ده‌ڵێت :

مەڵێن زەعیفە دامنێن بەکۆتا نیە ڕیشم

بۆ بەستەی شەرت سەد (میرم )نیە هاملۆ

ئەمن سەری خۆم داناوە لەمەیدانی هەق

سەرسپاردن بۆ ژن واجبە لەشنۆ

لێرەدا (نێرگزە خاتون )روبەڕوی ئەوکولتوورە ده‌بێتەوە کە ژن بەزەعیفە ناوزەد ده‌کات و هێزی پیاویش لەڕیشا بەرجەستە ده‌کات و ده‌ڵێت بۆ بەرخودان و خەبات کردن سەد میر بەهاوتای خۆم نازانم من کە ئامادەم سەری خۆم دانانێم لەپێناوی راستیدا کە ئەمە ئەرکی ژنە ئەوباوەڕەی هەبێت، هەرگیز رازی نابم ژن بۆ هیچ کارێک بەکۆتا دابنرێت. لێرەدا ئەوە رون ده‌بێتەوە ژن خۆی ده‌بێت خاوەنی ئیرادەی خۆی بێت و بەرگری لەمافەکانی خۆی بکات لە بوارەکانی ژیاندا.

ئەم کەڵە ژنە یارسانیانەی تریش رۆڵی بەرچاویان هەبووە شان بەشانی پیاو لەبوارە جیاجیاکاندا.

١—- (لیزا خاتون نسێ خاتون) دوو فەرماندەو تەمبور ژەن بوون لەسەردەمی شاخۆشێنی لوڕستانیدا(ساڵی ٤٠٥ کۆچی) وەک فەرماندە بەشدار بون لەلەشکری نۆسەدی شاخۆشێندا، کە شۆرشێکی بەناو بانگە بۆ گێڕانەوەی شکۆمەندی کورد لە رۆژهەڵاتی کوردستاندا بۆ رزگارکردنی کورد لەکاریگەری مادی و مەعنەوی شۆڤینیەتی عەرەب و لەم بارەوە بەتێکستی دورو دڕێژ لەسەرەنجامی پیرۆزدا لەسەر ئەم شۆڕشە زانیاری تەواو خراوەتە ڕوو.

٢—( دایە خەزانی سەرگەتی) فەرماندەو تەمبور ژەن بووە، لەسەردەمی شۆڕشی باوە سەرهەنگ دا لەساڵەکانی ٥٠٠کۆچیدا، لەو بارەوە لە پەڕتوکی پیرۆزی سەرەنجامدا باوە سەرهەنگ ده‌فەرموێت (سەرهەنگی دەودان – سەرهەنگی دەودان — من کەنامیمەن سەرهەنگی دەودان – هەنی مەگێڵۆ یەک یەکی شاران – پەی زیندە کەری ئایین کوردان.

٣— (دایەتەورێزی هەورامی )فەرماندەو تەمبور ژەن بووە، لەسەردەمی شۆڕشی باوە ناوسدا.

ئەمە بێجگە لەم ژنە فەرماندانە(ئاونگ خاتون—رۆچیار خاتون –گوڵێ خاتون )دەوری کاریگەری خۆیان هەبووە، لە بوارە جیا جیا کاندا.

 

(کولتووری پاراستنی سروشت و کشت و کاڵ کردن):

وابەستەبوون بە پاراستنی سروشت و کشتوکاڵ کردن لە کۆمەڵگه‌ی یارساندا ئەرکێکی ئایینیە، هه‌ربۆیە لەهەموو ئەوناوچانەی کە یارسانیەکانی تێدا ئەژی سروشت بەجوانی ماوەتەوە و درەختە خۆڕسکەکان جوانیاکانیان نەشێوێنراوە. لەسەرەنجامی پیرۆزدا خەڵکانی یارسانی هانئەدرێن وابەستەبن بەکشتوکاڵ کردن بۆ بەردەوامی ژیانیان، لەم پەڕتوکەی سەرەنجامی یارساندا سەرنجی تاکەکانی یارسان رائەکێشرێت چۆن چێژ لە ئاوازی خوڕەی ئاوو دەنگی شەقەی بێڵ بگرن، هەروەها پێیان ده‌ڵێت کشت و کاڵ وەک خەزنەیەک وایە ئەتوانن لێی سودمەند بن بەکارکردن لەو بوارەدا، (پیر روکنەدینی پێنجوێینی ساڵی ٨٠٠کۆچی) دەربارەی کشت و کاڵ لە پەڕتوکی سەرەنجامدا ده‌فەرموێت.

وا شەقەی بێڵە — ئاو جاری مەبۆ واشەقەی بێڵە.

هورموزدێ مەیۆ چەی کشت و کێڵە.

یعنی ئێ بستان خەزنەی سەر ئێڵە.

ئەمەش ئەوەمان بۆ دەرئەخات پێشەوایانی ئەم ئاینە خەڵکانی خۆیان هانداوە بۆ بەردەوامی ژیانیان پشت بەخۆیان ببەستن لە دەست کەوتنی پێویستیەکانیان.

 

(پیرۆزی ئاگر لای شوێن کەوتوانی ئایین و باوەڕی یارسان):

ئاگر پێگەیەکی گرنگ و پێرۆزی هەیە، لەم ئایینەدا؛ لەم بۆنانەی خوارەوەدا هەمیشە بەکاری ده‌هێنن:

١—(ئاگری نەورۆز) : ئاگری نەورۆز و رۆژی نەورۆز رۆژێکی پیرۆزی یارسانیانە و گرنگی و پێگەیەکی فراوانی ئاینی هەیە لای یارسانیان، لەم بارەوە شاخۆشێنی لورستانی دەربارەی رۆژی نەورۆز لەپەڕتوکی پیرۆزی سەرەنجامدا ده‌فەرموێت:

مەستیم و کەریم دوڕی هەمە لالان —- نەورۆز ماهێ هەستیم باڵای هەمی ماهان.

بەوشێوەیەیە ئەوفەرماندەی یارسانی واباسی مانگی نەورۆز ده‌کات کە مانگی نەورۆز لەسەروی هەموو مانگەکانەوەیه‌.

٢—لە هەموو جەمێکی یارساندا (کۆبونەوە لە جەم خانەدا بۆ ئەنجامدانی جەمی یارسان)

 واتە خێرکردن، بەبێ بونی ئاگر ئەو جەمەی یارسان هیچ رەواجێکی نابێت بۆیە ئەرکێکی ئایینە لەهەموو جەمێکی یارساندا ئاگر هەبێت لەشێوەی چرادا.

٣—ئاگر لەکاتی کۆچکردنی ئازیزەکانیاندا لەیەکەم رۆژی کۆچکردنی ئەو تاکەی کۆمەڵگه‌ی یارسان ئاگر ده‌بێت لەبەردەمی ماڵی کۆچکردوەکەدا بێ کوژانەوە بونی هەبێت. ئەمەش ئەوە ده‌گەیەنێت لای یارسانیان پێگەی ئاگر پێگەیەکی نزیکە لە پێگەی خوداوەندەوە و یەکێکە لەچوار رەگەزەکەی بەردەوامی ژیان لەسەرگۆی زەوی ئەوانیش (ئاگر، ئاو، هەوا و خۆڵ)ن، هەروەها لەم کۆچکردنەشدا مۆسیقا پیرۆزی خۆی هەیە، هه‌ربۆیە بەپرۆسەی (چەمەرانە) واتە (تەمور – دەف – شمشاڵ) جەستەی مردوەکانیان بەڕێ ئەکەن بۆ گۆڕستان، باوەڕی تەواویان بەوە هەیە کەلەڕێگەی مۆسیقاوە ڕەوانەکان ئارام ده‌بنەوە و کۆچکردوەکەش رەوانی شادو ئارام ده‌بێت، تارەوانی ده‌چێتە جەستەیەکی ترەوە و خولی نوێی و ژیانی نوێ لەسەر زەوەی دەست پێده‌کاتەوە بەم پرۆسەیەش ده‌وترێت دۆنای دۆن.

 

(کولتووری زمان):

زمان هۆکاری ئاخاوتن و لێک تێگەشتنێکی تاکەکانی هەرکۆمەڵگەیەکە، ئەمەش بەیەکێک لەکۆڵەکەکانی خەشڵەتی نەتەوە داده‌نرێت، بەداخەوە گەلی کورد بەهۆی ژێردەستەیی نەتەوە جیاجیاکان بەتایبەتی تورک و عەرەب و فارس ئەونەتەوانە هەوڵیا ن داوە زمانەکانی خۆیان بەسەر گەلی ژێردەستیاندا بسەپێنن، کورد بەگشتی یارسانیان بەتایبەتی ئەمەیان بۆقبوڵ نەکراوە، بۆئه‌مه‌ش شۆڕشیان کردووە لەپێناوی پاراستن و شکۆمەندی زمان و خاک و نەتەوەکەیان و خۆڕزگار کردن لەکاریگەری کولتووری زمانەکانی بێگانە.

هه‌ربۆیە لە پەڕتوکی پیرۆزی سەرەنجامی یارساندا لە لاپەڕە ٥٩٣ دا لەم بارەوە هاتوە:

لەوز عەرەبیمان گێڵا نەدەوران —– کردمان کەڵام وە لەوز گۆران.

 

(ماسی قەڵاتێ): ئەم پرۆسەیە هاوتایە لەگەڵ چوار شەمەسورەی ئیزدیان بەجیاوازی دوو ڕۆژ، کەلە ٢١/٠٤/ هەموساڵێکدا لەلایەن یارسانیانەوە ئەنجام ده‌درێت و ئەرکێکی ئایینیە لای یارسانیان، لەم ڕۆژەدا خەڵکانی یارسان هەموو پێکەوە روده‌کەنە شوێنێکی پیرۆز کە پێی ده‌وترێت(قەڵاتێ) لە گوندی هاواری سەربە پارێزگای هەڵەبجە. خواردن و خواردنەوەی ئەو رۆژەیان بریتی ده‌بێت لە بەشەماسی ئەو رۆژەی بەروبوومی مەڕوماڵاتەکەیان بە سرودی ئاینی و تەمبور لێدان و بەسەرکردنەوەی مەزارگە پیرۆزەکانیان پرۆسەکە دەست پێده‌کەن، هەروەها بە رژانی گەنم بۆ باڵندە و گیانەوەرە خشۆکەکان خاوێنی ئەو رۆژە ئەپارێزن و بەرەو نوێ بونەوەو راستی و پاکی لێبوردن و بەخشندەیی رەوانی خۆیان بەرەو ئارامی ده‌بەن.

تێبینی لە ٢١/٠٤/ئەمساڵدا ئەویادە کرایەوە و بەئامادەبونی بەشێکی زۆر لەیارسانیان پرۆسەکە بەئەنجام گەیه‌ندرا.

 

 

 

 

 

 

 

Leave a Reply

Your email address will not be published.