وتووێژ

د.كامه‌ران مه‌نتك: ئەو هاش و هوشی راگەیاندنە کە دەکرێت تەنها بۆ فریودانی رای گشتی خەڵکی کوردستانە و هەرکەس دەیەوێت پاکانەی خۆی بکات

دیدار: سوارەی مام مەحمود

 

دەربارەی بارودۆخی سیاسی ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و کاردانەوەی زلهێزەکان لەناوچەکەو پێگەی کورد و گۆڕانکاریە سیاسییەکان و ئەنجامەکانی لەسەر کورد و ناوچەکە دیدارێکی تایبەتی لەگەڵ دکتۆر کامەران مەنتک مامۆستای زانکۆسازدا و سه‌باره‌ت به‌ پارته‌كانی باشووری كوردستان، لای وایه‌ پارتی دیموکراتی کوردستان بازرگانی بەخاک و وڵات دەکات، گۆڕان بازرگانی بەخەونی خەڵک دەکات، لەبەرئەوەی ناتوانێت دیفاع لەخەونەکانیش بکات، یەکێتی بازرگانی بەهەردووکی دەکات، ئیسلامی یەکان نەک بازرگانی بەسەر ژیانی خەڵک دەکەن بازرگانی بائاخیرەشیان دەکەن.

 

 

ئازادیی كۆمه‌ڵگه‌: بارودۆخی سیاسەتی ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و کاردانەوەی زلهێزەکان لەناوچەکەدا بەرەو کوێ دەچێت؟

د.كامه‌ران مه‌نتك: بەڕاستی دیارە ئیستا لەسەر ئاستی هەرێمی لەسەر ئاستی نێو دەوڵەتی هاوسەنگی هێز لەگۆڕانە، تاوەکو ئێستا دوا فۆرمۆڵەی خۆی وەرنەگرتووە، لەبەر ئەوە ئێمە دەزانین لە ساڵی 1990 سیسته‌مێکی جیهانی رووخا، لەدوای رووخانی سۆڤیەتەوە هاوسەنگی هێز گۆڕانکاری بەسەرداهات، سیسته‌می دووجەمسەرنەما ، ئەمریکا سیستەمی نوێ ی دنیای راگەیاند ئەو دۆخە تاوەکو نەوەت و حەوت و نەوەدو هەشت ئەمریکا بەشێوەیەک لەشێوەکان توانی سەرکردایەتی جیهان بکات، بەڵام لەپاش ئەوە کۆمەڵێک دەوڵەت گەیشتنە قۆناخی بووژانەوە، بەتایبەت روسیا لەپاشی (٢٠٠١)ەوە هەوڵی بووژانەوەیدەدا، چین لەولای بەهێز بوو، هیندستان، ئەوانە هەوڵیاندا کەببنە بەربەستێک لەبەردەم ئەوەی ئەمریکا چۆنی دەوێت دنیا بەوشێوەیە بهاژوێت ئەوەش مانای چییە؟ دروستکردنی بەربەستێک بۆ زلهێزێک کەنەتوانێت هەموو سیاسەتەکانی خۆی پەیڕەو بکات مانای ئەوەیە هاوسەنگی هێز گۆڕانی بەسەرداهات، ئەو گۆڕانکاری و ململانێ یە بۆ سیاغەکردن و داڕشتنەوەی سیستەمێکی نوێ ی تری جیهانی، بوو بەهۆی ئەوەی ره‌نگدانەوەو کاریگەری لەسەر هەموو کۆی ئەو نەخشەیە بکات کەلەدوای رووخانی سۆڤیەتەوە دەست بەداڕشتنەوەی کرابوو.

 

ئازادیی كۆمه‌ڵگه‌: واتە تۆ پێت وایە بووژانەوەی رووسیا ئێستا توانیویەتی ببێتە بەربەستی؟

د.كامه‌ران مه‌نتك: من پێم وایە ئێستا بەتەنها رووسیا نی یە، ئێستا کێشەیەک لەگۆڕێ یە، ئێستا بەڕاستی بەبۆچوونی من ئەمریکا شەڕ لەسەر ئۆراسیا دەکات، ئۆراسیاش دوو زلهێزی لێ یە، تۆ تەماشاکە لەدوای نەوەتەوە ئەمریکا چووە ئاسیای ناوەڕاست و ویستی مەجالی حەیەوی رووسیا بەرتەسککات لەئاسیای ناوەڕاست ئەوە مەجالی حەیەوی وێندەر لەناوچە ستراتیژی یەکانی ڕێڕەوەکانی نەفت و غاز و ناوچە ستراتیژی یەکانی جەبهەی دواوەی بێ بەشیبکات یەعنی تەوقی بکات، لەولایە لەمەنتیقەی ئەوروپای رۆژهەڵات ئێمە دەزانین لەنەوەت و چوار و ئەوانە کۆمەڵێک دەوڵەت هەڵوەشایەوە، ئەمریکا نفوزی خۆیشی بردەئەوێ، لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەمریکا توانی لەعێراق بدات توانی ناوچەیەکی ئامین لێرە دروست بکات، دواتر لە ٢٠٠١ لەئەفغانستانی دا، لە٢٠٠٣ لەعێراقی دا، ئەفغانستان بۆ عێراق نیو کەوانەیەکە راست رووسیا لەلغاودەکات، هەدەفەکەیان چی یە؟ هەدەفەکەیان ئەوەیە ئەمریکا پێ ی وایە ئەوەی بیەوێت نەک ئەمریکا هەر بەڕاستی لەسیاسەتی دەوڵەتی ئەوەی بتوانێت بیەوێت هەژموونی خۆی لەسەر دنیا بسەپێنێت هەژموونی خۆی دەبێت لەسەر ئۆراسیا ئەوروپا و ئاسیا بسەپێنێت، ئەمریکا توانی بۆ یەکەمجار پاش سەدەیەک زیاتر لەسەرەتای سەدەی بیستەوە تاوەکو گەیشتە کۆتایی یەکەی توانی بۆیەکەمجار هەیمەنەی خۆی بسەلمێنێت، بەڵام رووسیا و چین بەتایبەتی و ئیستا ئیش لەگەڵ هیندستانیش دەکەن کاریان لەسەر ئەوەکرد هەیمەنەی رووسیا هەیمەنەی ئەمریکا لەوناوچەیە دەربکات، هەیمەنەی ئەمریکا لەو ناوچەیە چۆن دەردەکرێت؟بەوەی لەلایەک خۆیان بەهێز بکەن لەلایەک لەسنورەکانی خۆیان بێنەدەرەوە، مەسەلەن  رووسیا بەرەو سوریا هات، لەکێشەکانی بەهار بەرەو میسر چوو، لەبەر ئەوە بەرامبەر ئەوە هەوڵیدا یەکێتی یەکی ئۆراسی دروست بکات، ئێمە تەماشادەکەین ساڵی پار کۆنگرەی ئۆراسی بەسترا، هەوڵیاندا دەوڵەتەکانی ئۆراسیا لەدەوڵەتێک کۆبکەنەوە، ئەوانە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی  دیارە کاریگەری لەسەر زلهێزە هەرێمی یەکانیش هەبوو ئەوە بوارێکی رەخساند، تۆ تەماشاکە لەدوای نەوەت و یەکەوە تورکیا لەتورکیایەکی عه‌لمانی کاری لەسەر ئەوەکرد کەببێتە تورکیایەکی عوسمانی و سوننی، ئەوەش دەرئەنجامی شۆڕشی ئێران بوو کەلە1979 دەوڵەتێکی شیعی ئیسلامی دامەزرا بەرامبەرئەوە کاری لەسەر کرا کەتورکیا بەرەو ئەو ئاراستەیە بڕوات بۆ ئەوەی هاوسەنگی هێز بەشێوەیەک بێت کە رێگەبگرن لە زیادبوونی هەژموونی شیعە، ئەوانە هەموو وایکرد کەدوو ئاراستە لەناوچەکە هەبێت، ئاراستەیەکیان بەرەو ئیمپراتۆریەت بڕوات ئاراستەیەکیش بەرەو هەڵوەشانەوەو دابەش بوون، ئاراستەی هەڵوەشانەوەو دابەش بوون ئەوە رەوتی گەشەسەندنی کۆمەڵگه‌یە ،چۆن ؟ لەبەر ئەوەی شۆڕشی گەیاندن، چۆن مۆدێرینتە و شۆڕشی پیشەسازی گۆڕانکاری لەگەڵ خۆی هێنا؟ نەخشەیەکی سیاسی نوێ ی هێنا بەهەمان شێوە، شۆڕشی گەیاندنیش نەخشەی خۆی پێ بوو. تۆ تەماشاکە ئێستا دوو ئاراستە ئیش دەکەن لەناوچەکە، ئاراستەیەک بەرەو ئەوەی کە  ئیمپراتۆریەکان دروست بکاتەوە، ئاراستەیەکیش بەرامبەر ئەو گەشەسەندنە بابڵێین سیاسی و کۆمەڵایەتی و تەکنەلۆجی و ئەلکترۆنی یەکە روودەدات، ئەوانە وایکرد کەململانێکان لەوناوچەیە چڕ ببێتەوە.

 

ئازادیی كۆمه‌ڵگه‌: بەبۆچوونی تۆ کام ئاراستەیەیان زیاتر ئەگەری جێ بەجێ بوونی هەیە؟

د.كامه‌ران مه‌نتك: من پێموایە ئاراستەی سروشتی گەشەسەندنەکان دابەشبوون و هەڵوەشاندنەوەیە، چونکە لە کۆتایی جەنگی جیهانی یەکەم ئێمە دەزانین سەردەمی ئیمپراتۆریایی هەڵوەشایەوە، لەجەنگی جیهانی یەکەم ئیمپراتۆریای قەیسەری بوو، ئیمپراتۆریای عوسمانی بوو، ئیمپراتۆریای ئەڵمانی بوو، ئەوانە هەڵوەشانەوە، لەبەرئەوەی سەردەمی ئیمپراتۆریات بەسەرچوو، بەڵام ئەوەش دیارە دەکەوێتە سەر چارەنووسی ئەو ململانێیەی کەئێستا لەناوچەکە هەیە، ئەو ململانێ یە وادەکات زۆرجار ئەگەری هەیە خۆیان بۆ شەڕ ئامادەکردووە. چونکە هەموو ئەگەرەکان ئێستا ئاماژە بەوەدەکەن کەبەرەو شەڕێکی جیهانی گەورە دەڕوات، هەندێک دەرس هەیە لەمێژوو جۆرە کەلێنیکمان بۆ دەهێڵێتەوەوە یاخود گەشبینی یەکمان لادروست دەکات وەکو قەیرانی کوبا کەهەردوو لا سەعاتی سفریان دانا بۆ ئەوەی لەیەکتری بدەن، بەڵام دواتر کە بیرەوەری نیکسون دەخوێنینەوە کەبیرەوەری سەرۆکی ئەرکانی سوپای ئەمریکا لەوکاتەیدا دەخوێنینەوە، دەڵێین لێکدانەکە سفر بوو بۆیە ئەوەی لەپشت پەردەکان روودەدات زۆرجار جیاوازە لەوەی کە لەئیعلامدا روودەدات، بەڵام لەهەموو حاڵەکاندا ئەوەی کەگومانی تیادا نی یە ئەوەیە کە شەڕە لەسەر دابەشکردنەوەی هێز لەناوچەکە و لەهەموو جیهان.

 

ئازادیی كۆمه‌ڵگه‌: کۆبوونەوەی ئەستانە و دەرئەنجامەکانی چی بوون؟

د.كامه‌ران مه‌نتك: بەبۆچوونی من کۆبوونەوەی ئەستانە وەکو کۆبوونەوەکەی جنیف هیچ ئەنجامێکی لێ ناکەوێتەوە، لەبەرئەوەی تۆ تەماشاکە ئێمە کۆبوونەوەکان دەبێت تەوافوق بکرێت لەمابەینی ئەوکەسانەی کە خەصمی یەکترن ناکۆکن لەگەڵ یەکتر، ئیتر ئه‌گه‌ر دوژمنداری یەکتری دەکەن ناکرێت لەیەک وجهەنەزەرەوە تۆ هەوڵ بدەیت کەئیتیفاقێک بکەیت بەبێ ئەوەی بەشێکی زۆر لەخەڵک بەشداری پێ بکەیت، مەسەلەن کۆبوونەوەکانی ئەستانە فاکتەرێکی کورد کە ئێستا لەسەر خاک خۆی سەپاندووە و توانیویەتی رۆڵی خۆی هەبێت و لەڕووی عەسکەری یەوە  جێ پێ ی خۆی کردووەتەوە مەسەلەن کوردەکانی وێندەر هەوڵیاندا دووریان خەنەوە کەئەوە یەکێک بوو لەفاکتەرە سەرەکی یەکانی شکست هاتنی جنێف،  هەروها دەبێتە یەکێک لەفاکتەرەکانی شکست پێ هێنانی هەرسێک جنێف، جنێفی چواریش پێموایە بەهەمان دەردەچێت ئەگەر بیانەوێت کێشەکان چارەسەربکەن هەرچەندە من پێموا نی یە بیانەوێت کێشەکان چارەسەربکەن، ئەوان ئەمریکاو رووسیاش ئێستا بەڕاستی لەبەر ئەوەی لەرووی ئیقتیصادیشەوە قازانجێکی زۆر دەکەن تاوەکو ئێستا هەردووکیشیان بابڵێین یاری دەست شکاندنەوەو دەست بادانی یەکتری دەکەن و هەردووکیشیان نەگەیشتوونە ئەوەی کە تا دوا هێزی خۆیان بەکارنەهێناوە، لەبەر ئەوە من پێموایە دەیانەوێت شەڕەکان جارێ بەردەوام بێت تاوەکو هەردووک لابزانن ئاستی هێزیان چەندە؟ تاوەکو لەسەر ئەو بنەمایە نەخشەی سیاسی دنیا دابڕێژنەوە.

 

ئازادیی كۆمه‌ڵگه‌: گۆڕانکاری یەکانی تورکیا و پرسی ریفراندۆم چۆن دەبینیت؟

د.كامه‌ران مه‌نتك: جارێ پێش ئەوەی باسی گۆڕانکاری یەکان بکەم حەز دەکەم ئاماژە بەوە بکەم کەتورکیا لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی یەعنی لەسەر ئاستی سیاسەتی دەرەوە و سیاسەتی نێو دەوڵەتی و لەسەر ئاستی سیاسەتی ناوخۆ لەقەیران دەژی.

 

ئازادیی كۆمه‌ڵگه‌: پێتوایە سیاسەتی دەرەوەی سەرکەوتوونی یە؟

د.كامه‌ران مه‌نتك: من پێموایە تۆ ئەگەر تەماشاکەیت تورکیا لەگەڵ هەموو هاوسێکانی لەکێشەدایە، لەسوریا تەداخول دەکات، لەگەڵ عێراق بەکێشەیە، لەگەڵ ئێران کێشەی هەیە، لەگەڵ یۆنان کێشەی هەیە، لەگەڵ رووسیا رۆژێک هەوڵ دەدات کەرووسیا بەکاربهێنێت یاخود سوود لە، یەعنی گەمەیەکی ناتەندروست دەکات لەسەر هاوسەنگی هێزی رووسیا و ئەمریکا کە لەهەردوولا مەنبوز بووە. لەبەرئەوە لەسەر ئاستی ناوخۆ ئێمە دەزانین کە تورکیا لەلایەک هەوڵدەدات کەئۆپۆزیسیۆنە عەلمانییەکان بۆ خۆیان راکێشن کار لەسەر رەهەندی ناسیۆنالیستی تورک و رەهەندە دینی یەکەی دەکات، پێیان دەڵێت کاکە ئێمە ئەگەر ئێوە بەتەنها ناسیۆنالیستتان بەکار هێناوە بۆ ئەوەی رەگەزی تورک بسەلمێنن ئێمە ئێستا دینیش دەخەینە خزمەت ئەو ناسیۆنالیستە، تەنها ئێوە پاڵپشتیمان بکەن لەپرۆژەکان، بەڵام دیارە تاوەکو ئیستا هێزەعه‌لمانییەکان لەهەندێک بابەت لەگەڵیدان و پاڵپشتی یان کردووە بەتایبەتی لەمەسەلەی کورد، ئێمە دەزانین ئه‌ردۆغان و ئه‌كه‌په‌ لەگەڵ جه‌هه‌په‌ و لەگەڵ مەهەپە و ئەوانە هیچ جیاوازی یەکی ئەوتۆیان نی یە لە سیاسەتیان بەرامبەر کورد، هەرکاتێک جیاوازیش نیشاندەدەن بۆ ململانێیەکی سیاسی ناوخۆ و موناوەرەیەکی سیاسی یە بۆ دەسکەوت زیاتر لەیەکتر بەدەست بهێنن، لەگەڵ حیزبە عه‌لمانی یەکان قەیرانێکی هەیە بەرامبەر بەهەندێک مەسەلە بەرامبەر بەمەسەلەی کورد قەیرانیان نی یە، دیارە ئێستا لەتورکیا مەسەلەی کورد یەکێکە لەو قەیرانە گەورانەی کە تورکیای تووشی فۆبیای کوردی کردووە، بەتایبەتیش لەسەر گەشەسەندنی مەسەلەی کورد لەڕۆژئاوای کوردستان و گەشەسەندنی مەسەلەی کورد لەباکوری کوردستان ئەوانە وایان کردووە کە تورکیا لەقەیران بژی، بەڵام هەرچی بەنیسبەت سیستەمی سەرۆکایەتی و ریفراندۆم رووداوانەی دووایی، جارێ سەرەتا بەر لەهەمووشتێک دەبێت بزانین سیستەمی سەرۆکایەتی بەشێکە لەسیستەمی دیموکراسی سیستەمێکی دیموکراسی یە ، دیموکراسیت لە کۆمەڵگەی تورکیا وەکو پێویست نی یە، دیموکراسی بەس بۆ تورکەکان هەیە.

 

ئازادیی كۆمه‌ڵگه‌: لەناو تورکەکانیشدا جیاوازی نەکراوە یان دیموکراسی یەکە گشت گیرە بۆ تورک؟

د.كامه‌ران مه‌نتك: بۆ تورکەکانە تاوەکو ئێستا، بەڵام لەسەردەمی ئه‌ردۆغان بۆ ئەو تورکانەیە کە له‌ خۆی نزیکن، ئەو رووداوانەی دوایی سەلماندیان کە ئه‌ردۆغان زۆر بایەخ بەسیستەمی دیموکراسی نادات، هەڵوێستەکانی بەرامبەر کورد هەڵوێستەکانی بەرامبەر پەرلەمان و سوپاو هەوڵدانی بۆ بچوک کردنەوەی سوپا ئەوانە هەمووی ئاماژەن کە ئه‌ردۆغان بەتوندی ئیش لەسەر ئەوەدەکات دەسەڵاتی سوڵتانی زوو بگەڕێنێتەوە بۆ تورکیا ئەو دەسەڵاتە سوڵتانیزمە بێنێت بەرگێکی نوێ ی لەبەر بکات لەپەنای سیستەمی سەرۆکایەتی بیشارێتەوە، ئەگینا من پێموایە ئه‌ردۆغان تورکیا بەرەو ریفراندۆم ناکات بۆ ئەوەی سیستەمێکی سەرۆکایەتی لەتورکیا دابمەزرێت، ئه‌ردۆغان ریفراندۆم بۆئەوە دەکات بۆ ئەوەی ئەو خەونەی پێی دەگوترێت خەونی عوسمانی یە نوێ یەکان بێنێتەدی وهەموو دەسەڵاتە رەهاکان وەکو سوڵتانەکانی پێشووی عوسمانی یەکان لەدەست خۆی کۆبکاتەوە، بۆ ئەوەی سیاسەتی خۆی بەوشێوەیە بەڕێ بکات کە خۆیان دەیانەوێت، ئێمە دەزانین، چونکە ئێستا بەئاشکرا دروشمی عوسمانی یە نوێ یەکانیان بەرز کردووەتەوە.

 

ئازادیی كۆمه‌ڵگه‌: پێگەی کورد لەناوچەکەدا چۆن دەبینیت؟

د.كامه‌ران مه‌نتك: ئەو دوو ئاراستەیەی باسم کرد دوو ئاراستەیە کەیەکێکیان بەرەو ئیمپراتۆریەت و یەکێکیان بەرەو دابەش بوون، ئاراستەی یەکەم لەخزمەتی کورد نی یە، ئاراستەی دووەم لەخزمەتی کوردە، لەبەر ئەوەی ئەو نەخشە سیاسی یەی لەئارادایە هەرگۆڕانکارییەکی بەسەردابێت دەرفەتێک بۆ کورد دەبێت، لەدوای نەوەتەوە ئەو دەرفەتە بۆ کورد رەخسا لێرە، ئێستا لەسەر واقیع ئێمە خوێندنەوەیەکی واقیعی بکەین نەکەوینە ژێر کاریگەری راگەیاندنەکان، ئێستا مەسەلەی کورد لەباشوور واقیعێکی هەیە حکومەتێکی هەیە، ئەو حکومەتە هەرچۆنێک بێت گرنگ دەسەڵاتیکی خۆماڵی کوردی هەیە، لەڕۆژئاواوە مەسەلەی کورد بەرەو پێش چووه‌.

 

ئازادیی كۆمه‌ڵگه‌: لەباشوور ئەو قەیرانە سیاسییانەی لەم دوایی یانەدا دروست بووە ئەگەری ئایندەی کوردی کەمتر نەکردووەتەوە ؟

د.كامه‌ران مه‌نتك: تۆ تەماشاکە ئێمە لەسەر مەسەلەی کورد و لەسەر سیستەمی سیاسی لەکوردستان دوو بابەتی جیاوازن، من لەسەر مەسەلەی کورد قسە دەکەم، لەسەر مەسەلەی سیستەمی سیاسی لە باشوری کوردستان لە قەیراندایە ئەمە هەموومان ئەوە دەزانین، بەڵام مەسەلەی کورد لێرە حاڵەتێکی دیفاکتۆ هەیە، لەڕۆژئاوای کوردستان حاڵەتێکی دیفاکتۆ هەیە، رۆژئاوای کوردستان رۆژ بەڕۆژ لەسەر خاک بەرەو پێشەوە دەڕوات، بۆ کورد و کوردستان قۆناخێکی زۆر بڕدراوە واتا لەو دوایی یە ئەو شەڕەی دوایی نەبوایە ئێستا باکوری کوردستان بۆ قۆناخێکی گەورەتر بەرەو پێشەوە دەچوو، لەبەر ئەوە بەبۆچوونی من کورد لەو شەڕانەی دوایی، هەرچەندە ئەوشەڕانەی دوایی کە لە باکوری کوردستان لەنێوان پەکەکە و ده‌وڵه‌تی توركیا روویدا پێموایە داویک بوو حکومەتی نایەوە پەکەکە بەئاسانی تێ ی کەوت، ئەگەر ئەو شەڕانە نەکرایە یاخود دوا بخرابا رەنگە کورد زیاتر سوودی لێ وەرگرتبا، ئەو واقیعە نوێیە ئەو نەخشە داڕشتنەوە نوێیە وادەکات کەتورکیا هێزە هەرێمییەکان هەموو توانایەکیان بەکاربهێنن بۆ پاراستنی خۆیان، بۆیە گەمە لەسەر ئەوە دەکەن تواناکانی کورد لەجیاتی ئەوەی بۆ پەرەپێدانی ئەو هەرێمانە بڕوات دژی یەکتر بەکاری بهێنن، ئەزمونیان هەیە لەوەی سەرکەوتنیان هێنا مەسەلەن لەنەوەت و یەک کاتێک راپەڕین بوو لەکوردستان و خوێنێکی نوێ دروست بوو، حکومەتی هەرێم دروست بوو، پەرلەمان هەڵبژێردرا، لەجیاتی ئەوەی تواناکە بەرەو چەسپاندنی پرۆسە دیموکراسی یەکە بڕوات توانکانی کوردیان دژی پەکەکە بەکارهێنا و شەڕیان بەپەکەکە فرۆشت، بەوەی لەلایەک تواناکانی هەرێمیان بەخەساردا، سەرەتا شەڕێکی ناوخۆیان لەکوردستان دروست کرد لەلایەکی تر بووە هۆی زیانێکی زۆر بە پەکەکە بگات، لەهەردوو لاش ئەو دەوڵەتانە قازانجیان کرد، لەبەر ئەوە ئەو دەوڵەتانە بەشێوەیەکی ئاسایی کار لەسەر ئەوە دەکەن کەتواناکانی کورد دژی یەکتر بەکار بهێنن، بێگومان خڵکێکیش هەیە ئێستا لەدۆخی کوردستان لەرووی سیاسی یەوە گەیشتووەتە قۆناخێک ئامادەیە لەپێناو مانەوەی خۆی هەمووشتێک بکات. بەڵام وەکو باسم کرد ئەو مەسەلەی داڕشتنەوەی ناوچەکە ئەوانە هەندێک گۆڕانکاری هەیە لەسەرووی ئەوانەیە، ئەوانە یاریکەریکن رەنگبێت لەهەر لەحزەیەک بەهایان نەمێنێت لابدرێن، بەڵام مەسەلەی نەخشە سیاسییەکە کەپەیوەندی بەجوگرافیاو جیۆپۆلەتیکی کوردستانەوە هەیە وەک ئەو ئاراستەیە دەڕوات کەباسم کرد.

 

ئازادیی كۆمه‌ڵگه‌: رۆڵی رۆژئاوای کوردستان لەهاوکێشە سیاسییەکانی ناوچەکەدا چی یە؟

د.كامه‌ران مه‌نتك: بەڕاستی ڕۆژئاوای کوردستان تەماشاکە ئێستاکە هەموو شەڕەکان لەڕۆژئاوا  لەیەک شوێن چڕ بووەتەوە، ئەویش لە سنوورەکانی کوبانێ و عەفرینە لەبەرئەوەی رۆژئاوای کوردستان بەرەو ئەوە دەڕوات کە سنوری جوگرافی خۆی تەواو بکات،عفرین و کوبانێ ئەگەر لەیەکتر بدرێن مانای وایە جوگرافیای تەواو بوو وە لەدەریا نزیک دەکرێتەوە، یەعنی بوونی هەر دەروازەیەکی بچوک بۆ سەر دەریا بایەخی جیۆپۆلەتیکی هەموو ناوچەکە دەگۆڕێت، سەرلەنوێ بایەخی جیۆپۆلەتیکی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست گۆڕانکاری بنەڕەتی بەسەردادێت، لەبەر ئەوەیە ئێستا تۆ تەماشاکە لەو رێگا یەی کە کورد دەگەیەنێتە دەریا کورد وادەکات کەسنوری جوگرافی خۆی تەواو بکات هەموو هێزە هەرێمییەکان و نێودەوڵەتییەکان لەوێ کۆبوونەتەوە، نمونه‌ لەمەنبەج، لەباب، لەجەرابلوس، پێشترتورکیا هات هەمووی ئیستا لەو خەتەیە بۆ ئەوەی رێگە نەدەن جیۆپۆلەتیکی ناوچەکە بەوشێوەیە بگۆڕێت کەخزمەتی کورد بکات، لەبەر ئەوە رۆژئاوا من پێموایە ئێستا ئێمە دەڵێین لەدروشمەکان کەرکوک دڵی کوردستانە و نازانم چی، بەڵام ئێستا لەڕووی ستراتیژی یەوە رۆژئاوا بۆتە شادەماری ئایندەی کوردستان.

 

ئازادیی كۆمه‌ڵگه‌: دەستێوەردانەکانی پارتی بۆ رۆژئاوای کوردستان و ئەنجامی ئەم دەستێوەردانانە بەچی دەگەن؟

د.كامه‌ران مه‌نتك: ناوچەکە دابەش بووە بەسەر دوو هێز و هەموو لەمیدیا گوێمان لێ دەبێت طبیعیش دیارەو ئێمە دەبینین مەسەلەن، پارتی دیموکراتی کوردستان کەوتووەتە ژێر کاریگەری تورکیا لەبەر ئەوە تورکیا پەیوەندی یەکانی لەگەڵ پارتی بەکاردەهێنێت بۆ ئەوەی هەرکاتێک بیەوێت وەکو هێزیک بەکاری بهێنێت لەپێناو بەرژەوەندییەکانی خۆی، دیارە پارتیش هەوڵ دەدات سوود لەوە ببینێت بۆ مانەوەی خۆی، بەڵام لەدواجاردا بەراورد ناکرێت لەنێوان سوودەکانی پارتی کەلەبەرژەوەندی چەند کەسێکە لەگەڵ سوودەکانی تورکیا کەسوودێکی ستراتیژی و ئایندەیی گەورەیە لەبەر ئەوە بەبۆچوونی من ئەو هەوڵانە دەکەوێتە سەر ئەوەی تا چەند پارتی بەفیعلی ئەوەی دەیڵێت تەطبیقی دەکات، مەسەلەن تاوەکو لەڕێ ی سیاسەت و لەڕێ ی ئیعلام و لەرێ ی دیبلۆماسیەتەوە بێت من پێموایە کێشە نی یە، چی دەڵێن گرنگ نی یە، بەڵام هەرکاتێک هەوڵیاندا لەڕووی خاک لەڕووی واقیعەوە تەطبیقی بکەن ئەوکاتە خەتەرەکان دەست پێ دەکات، لەبەر ئەوە پارتی خۆشی دەزانێت رەنگە ببێتە زەرەرمەندی یەکەم لەهەر پراکتیزەکردنێک بۆ سەر واقیع، ئەوان لەناو خۆیان لەقەیراندان، قەیرانی ئابووری لەکوردستاندایە قەیرانی سیاسی لە کوردستاندایە، قەیرانی جەماوەری و حیزبی یان هەیە، واتا دۆخێکی هێندە لاوازە ئەگەر بچنە ناوشەڕێکی وا من پێموایە زەرەرمەندی یەکەم دەبن.

 

ئازادیی كۆمه‌ڵگه‌: ململانێ سیاسییەکانی کوردستان و دەرئەنجامەکانی چۆن دەبینیت؟

د.كامه‌ران مه‌نتك: لەباشوری کوردستان ململانێ ی سیاسی زۆر لاوازە، بەڕاستی من پێموایە ئەوەی لەباشوری کوردستان روودەدات ململانێکان زیاتر ململانێ یەکی خێڵەکی و بنەماڵەیی یە، لەسەر بەرژەوەندی یەکانە واتا کۆمەڵیک گرووپ کۆمەڵێک کۆمپانیا شەڕ دەکەن لەسەر بەرژەوەندییەکانی خۆیان، لەبەرئەوە ئەگەر ناوی لێ بنێیت ململانێی سیاسی هەر کاتێک ململانێی سیاسی کاتێک بەرژەوەندییە سیاسییەکانی نەتەوەیەک یاخود میللەتێک یاخود وڵاتێک دەکەوێتە خەتەر ئەو ململانێ سیاسیانە بەشێوەیەک ئیدارە دەکرێت کەخزمەتی ئەو ئامانجانە بکات، بەڵام لەکوردستان لەبەرئەوەی ململانێکان سیاسی نین ململانێکان کەسین لەسەر ئەو وەسفانەن کەتازەکردم لەبەر ئەوە تەماشا دەکەی مەسەلەی چارەنووس و مەسەلەی ئیدارەدانەکە هیچ بایەخێک بەچارەنووسی میللەتەکە ناندرێت.

 

ئازادیی كۆمه‌ڵگه‌: پێتوایە بۆ هەردوو لایه‌نی ململانێکان هەمان پێناسە دەگرێتەوە؟

د.كامه‌ران مه‌نتك: لایه‌ن وەکو کێ مەبەستت؟

ئازادیی كۆمه‌ڵگه‌: مه‌به‌ستم پارتی بەرامبەرلایەنەکانی تر لەکوردستاندا کە لەململانێدان؟

د.كامه‌ران مه‌نتك: من پێموایە لەباشوری کوردستان پارتی لەگەڵ لایەنەکانی تردا کێشەیەکی ئەوتۆی نی یە، لەبەر ئەوەی گۆڕان لەڕووی ئیعلامی یەوە کێشەی هەیە، بەڵام لای پارتی گرنگ نی یە، قسە دەڵێت هەرچی دەڵێت ئیهمال دەکرێت، یەکێتی یە هێزی سەربازی یەکێتی تاکو ئیستا لەگەڵ پارتی ژێر بەژێر لەگەڵیان یەکن و پارتی کار لەسەر ئەوە دەکات کۆمەڵێک بەرژەوەندی بداتێ وبیهێنێتە ناو ئەو هاوکێشەیەی خۆی وەکو نەوەدو یەک لەگەڵ کورد بەکاریان بهێنێت و شەڕ بکەنەوە، بەڵام تاکو ئیستا نازانرێت کەیەکێتی دەکەوێتە ژێر ئەوبارە یان نا، بەڵام یەکێتی تاوەکو ئێستا هەڵوێستەکانی لەسەرەوە شتێکە لەخوارەوە شتێکە، من لەدەنگی ئەمریکا قسەیەکم کرد، گووتم لەباشووری کوردستان پارتی دیموکراتی کوردستان بازرگانی بەخاک و وڵات دەکات، گۆڕان بازرگانی بەخەونی خەڵک دەکات، لەبەرئەوەی ناتوانێت دیفاع لەخەونەکانیش بکات، یەکێتی بازرگانی بەهەردووکی دەکات، ئیسلامی یەکان نەک بازرگانی بەسەر ژیانی خەڵک دەکەن بازرگانی بائاخیرەشیان دەکەن، ئەوانە لەدواجاردا لەبەر ئەوەی وەسفی بازرگانیان لەسەر پراکتیزە دەکرێت هەموو لە دواجاردا بەرژەوەندییەکان بەیەکەوە کۆی کردوونەتەوە کێکەکە دابەشکراوە، ئەو هاش و هوشی راگەیاندنە کە دەکرێت تەنها بۆ فریودانی رای گشتی خەڵکی کوردستانە و هەرکەس دەیەوێت پاکانەی خۆی بکات، بەڵام ململانێ ی سەرەکی لەکوردستاندا لەنێوان دووهێزە هێزێکیان پەکەکەیە لەگەڵ پارتی دیموکراتی کوردستان، ئێستا ململانێکان لەمابەینی ئەو دوو ئاراستەیەیە، بەڕاستی پەکەکە دروشمی خۆسەری دیموکراسی یان بەرزکردووەتەوە پێیان وایە لەسەر ئەو بنەمایە ئیداراتی یان نەخشەی نوێ دروست بکرێ، پارتیش دروشمی دەوڵەتی کوردی بەرزکردووەتەوە هەرچەندە ئێمە لێرە زیاتر لەناو واقیعەکە دەژین ئەو دروشمە لەگەڵ ئەوەی لەواقیع دەگوزەرێت دووشتن زۆر لەیەکتر جیاوازن.

 

ئازادیی كۆمه‌ڵگه‌: زۆربەی کێشەکانی نێوان پارتە سیاسییەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەسەر مەسەلەی هەبوونی ئەقڵی خێڵەکی بەرامبەر ئەقڵی پێشکەوتن خوازە، ئایا پێت وانی یە کێشەی نێوان پارتی و پەکەکە بەشێکی لەسەر ئەو جیاوازی یە بێت؟

د.كامه‌ران مه‌نتك: سەرەتا من پێموایە  کێشەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست شەڕە لەسەر مەسەلەی ستراتیژی جیۆپۆلەتیکیەکان، مەسەلەی رۆشنبیری یەکان و مەسەلەی لایەنی کۆمەڵایەتی وەکو ئامرازێک لەوشەڕەدا بەکاردەهێنرێت وەکو سۆفت پاوەرێک یاخود ژێرخانێکی کۆمەڵایەتی و بونیادێکی کۆمەڵایەتی بەکاردەهێنرێت لەمەسەلە سیاسی یەکاندا، ئەگینا لەناوچەکە وەکو باسم کرد شەڕە لەسەر داڕشتنەوەی نەخشەی سیاسی ناوچەکە کەواتە شەڕێکی ستراتیژییە، هه‌روه‌ها شەڕێکی جیۆپۆلەتیکیشە، بەڵام بەنیسبەت ئەو دوو هێزە دیارە لەدوو کلتوری جیاواز پەروەردەبوون، پارتی کرێکارانی کوردستان هەوڵ دەدات خۆی لەو مێژووە داببڕێت کەحیزبەکانی کوردستان کاریان لەسەر کردووە، وەکو دەڵێن وەکو لەمیدیاکان و لە ئیعلامەکان دەیان خوێنینەوە ئەوان ئیعتیماد دەکەنە سەر تیۆڕی ئۆجەلان کەپێ ی وایە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ ئەوەیە خەڵکەکان بەیەکەوە بژین لەسەر بنەمایەکی وەک یەکێتی ئەوروپا کۆمەڵیک کانتۆنات و کۆمەڵیک قەوارەی سیاسی هەرچەنێ بنێ بەیەکەوە ئیدارە بکاو بەیەکەوە بژین بۆ ئەوەی کێشە لەمابەینی نەتەوەکان نەمێنێت، ئەوە من پێموایە خوێندنەوەیەکە بۆ ئەوەی کە من لەوسیمینارەی پەکەکە کە لەسلێمانی کرا گوتم مەسەلەی دەوڵەت کە دەستی پێ دەگرن پارتی دیموکراتی کوردستان دەوڵەتی نەتەوە مۆدیلێکی سەدەی نۆزدەبوو دوای جەنگی جیهانی یەکەم لەو ناوچانەدا دایان نا، تەطبیقیان کرد تەماشاکە ئەوە نەجاحەتی نەهێنا، لەبەرچی ؟ لەبەرئەوەی دەوڵەتەکان لەسەر بنەمای دوژمنکاری دامەزرابوون، کۆمەڵیک نەتەوە ئابووری یەکی لاواز بەبێ ستراتیژی بەبێ یکگرتووی بەسادێکی زۆر، وای کرد ئەو دەوڵەتانە گەلەکانیان ببنە کۆیلە و حاکم و بنەماڵە هەموو سەروەتوو سامانەکانیان بەگوێرەی بەرژەوەندی یەکانی خۆیان بەکار بهێنن، ئێستا ناوهێنانی من پێموایە تێ نەگەیشتنە لە سەردەمی مێژوو ئێستا ئێمە لەسەردەمی گەیاندنین، سەردەمی گەیاندن تەقسیمی خۆی پێ یە لە بۆ دنیا، مەسیح دەڵێ؛ بەجلی کۆن قوماشی نوێ پینەمەکە لەبەر ئەوەی هەردووکیان سەقەت دەبن، هەم قوماشەکە و هەم جلەکۆنەکە، لەبەر ئەوە بەبۆچوونی من ئەو گۆڕانکاری یەی کەدێ لەڕۆژ هەڵاتی ناوەڕاست لەناوچەکە مۆدیلیکی نوێ دێنێتە گۆڕێ، ئەومۆدێلە پێگەیەکی تردێنێت بۆ کورد بۆ ئەوەی ئیدارەی خۆی بکات، ئەوجا ئەوە بەبۆچوونی من ناو گرنگ نی یە، ناوهێنانی دەوڵەت تەنها ژیاندنەوەی ژێ ی ناسیۆنالیستی نەتەوەکانی تر مەسەلەن ناسیۆنالیستی عەرەب و ناسیۆنالیستی تورک و فارس، هەروەها دوور خستنەوەی خەڵکەکانی ترە، بەڵام ئەگەر هەوڵدان بۆ ئەوەی هەرچی ناوێکی لێ بنرێت، بەشێوەیەک دابڕێژرێتەوە گرنگ ئەوەیە تۆ لە واقیع چی دەسەڵاتێکت دەبێت، چیت دەکەوێتە ژێر دەست، چۆن ئیدارەی وڵاتەکەی خۆت دەکەیت، نەک ناوی چی یە؟ پێموایە ئەو دابەشبوونەی دێت بەدوای ناوێک دەگەڕێت هێشتا ناوەکەی نەدۆزیتەوە.

                                                                        

بابه‌تی په‌یوه‌ندیدار

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

Back to top button
Close
Close
%d هاوشێوەی ئەم بلۆگەرانە: