چاند

ئورفا گوندی خرابه‌ ره‌ش “گۆبه‌كلی ته‌په‌”

(كلاوس شميت  Klaus Schmidt)

و: لوقمان عه‌بدوڵڵا

گردی خرابه‌ ره‌ش “گۆبه‌كلی ته‌په‌”ی شاری ئورفا كۆنترین په‌رستگای مرۆڤایه‌تیه‌ كه‌ بونیادنراوه‌”. شوێنه‌وارناس كلاوس شمیت

گردی خرابه‌ ره‌ش شوێنه‌وارێكی سه‌رده‌می نیۆلۆتیكه‌، ده‌كه‌وێته‌ نزیك گوندی “ئۆره‌ نجیك”ی باكوری رۆژهه‌ڵاتی شاری ئورفا و به‌رزترین شوێنی ئه‌و گرد و ته‌پۆلكانه‌یه‌ كه‌ بوونه‌ته‌ سنوری ده‌شتی حه‌ڕان. شوێنه‌واری خرابه‌ ره‌ش كه‌وتۆته‌ سه‌ر ته‌پۆلكه‌یه‌كی به‌رز و ته‌نانه‌ت له‌ دووره‌وه‌ به‌چاویش ده‌بینرێت “شوێنگه‌یه‌كی شاخاوی پیرۆزه‌” كه‌ په‌رستگاكان له‌ به‌رزاییه‌كه‌ی هه‌ڵكه‌وتووه‌.

به‌گوێره‌ی ئه‌و كنه‌و پشكنینانه‌ی تا رۆژی ئه‌مڕۆمان ئه‌نجامدراون، ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ گردی خرابه‌ ره‌ش ” گۆبه‌كلی ته‌په‌” پاشماوه‌و ئاسه‌وارێكی سه‌رده‌می نیۆلۆتیكه‌ و ته‌نیا پێدراوه‌كانی قۆناخی ئاكیرامیك ی نیۆلۆتیك له‌خۆوه‌ ده‌گرێت ” ئاكیرامیك، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌و سه‌رده‌مه‌دا مرۆڤه‌كان له‌ دۆخێكدا نه‌بوون ده‌فرو دیزه‌ دروست بكه‌ن، مانای سه‌رده‌می نیۆلۆتیكی بێ ده‌فرو دیزه‌ ده‌به‌خشێت”، ئه‌و شوێنه‌واره‌، مێژووه‌كه‌ی بۆ یازده‌ هه‌زار ساڵ پێش ئێستا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، ئه‌و گردو به‌رزاییه‌ پیرۆزه‌ چه‌ندین شوێن “ته‌لار”ی په‌رستگای تێدایه‌، له‌بواری بیناسازی و ئاسه‌واره‌ دۆزراوه‌كان سه‌باره‌ت به‌شێوه‌ی ژیان و هونه‌ره‌كانیان زانیاریمان پێده‌به‌خشێت. ئه‌و شوێنه‌وارناسانه‌ی له‌ گردی خرابه‌ ره‌ش كاروخه‌باتی كنه‌وپشكنینیان به‌ڕێوه‌بردووه‌، له‌میانه‌ی ئه‌و پێدراو و شتانه‌ی دۆزیویانه‌ته‌وه‌، به‌و ئه‌نجامه‌ گه‌یشتوون كه‌ بۆ یه‌كه‌مین جار له‌و په‌رستگایانه‌ رێوڕه‌سمه‌ ئایینیه‌كان ژماره‌یه‌كی زۆرو قه‌ره‌باڵغی مرۆڤی هێناوه‌ته‌ لای یه‌كتر. به‌تایبه‌تیش مه‌یدانی په‌رستگاكه‌، بیناسازی و شێوازه‌كانی ناوه‌وه‌ی، هه‌روه‌ها هه‌ڵكۆڵین و وێنه‌كان ئه‌و تێزه‌ ده‌سه‌لمێنن.

كنه‌كردن و هه‌ڵكۆڵینه‌كانی گردی خرابه‌ ره‌ش له‌ ساڵی 1985 له‌لایه‌ن كلاوس شمیته‌وه‌ ده‌ستی پێكردووه‌، هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ تا كۆتایی له‌لایه‌ن خۆیه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ چووه‌. پڕۆفیسۆر كلاوس شمیت كه‌ له‌ زانكۆی ئیرلانگه‌ن”Erlangen” مامۆستایه‌ له‌ساڵی 1994 له‌ كاتی سه‌ردانێكیدا گرنگی گردی خراپه‌ ره‌شی بۆ ده‌ركه‌وتووه‌ و له‌و چوارچێوه‌یه‌شدا پرۆژه‌یه‌كی بۆ لێكۆلینه‌وه‌و كنه‌كردن پێشكه‌ش كردووه‌.

هه‌رچی هارلد هاپتمان یشه‌ كه‌ كنه‌و لێكۆلینه‌وه‌كانی نه‌والی چۆری” كه‌ئێستا ژێر ئاو بووه‌” ئه‌نجامداوه‌، به‌سیفه‌تی به‌ڕێوه‌به‌ری په‌یمانگای شوێنه‌وارناسی ئه‌ڵمانی پشتگیری له‌و پرۆژه‌یه‌ كردووه‌ و وه‌ك ئه‌ندامێكی گرووپه‌كه‌ش ناوی تۆماركراوه‌، به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌كی چالاك جێگای خۆی له‌ پرۆژه‌ی گردی خرابه‌ ره‌ش “گۆبه‌كلی ته‌په‌”دا نه‌گرتووه‌. كنه‌كردن و پشكنینه‌كانی گردی خرابه‌ ره‌ش له‌ساڵی 1995 تا ساڵی 2006 وه‌ك كاروخه‌باتێكی هاوبه‌شی په‌یمانگای شوێنه‌وارناسی ئه‌ڵمانی و مۆزه‌خانه‌ی ئورفا له‌لایه‌ن كلاوس شمیته‌وه‌ به‌ڕێوه‌براوه‌. شمیت سه‌باره‌ت به‌ خرابه‌ ره‌ش ئه‌و هه‌ڵسه‌نگاندنانه‌ی كردووه‌:

“خرابه‌ ره‌ش شوێنگه‌یه‌كی پیرۆزی به‌رزاییه‌”شاخه‌” كه‌ بۆ سه‌رده‌می به‌ردین ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. باسی ئه‌و قۆناخ و پرۆسه‌یه‌ ده‌كات كه‌ له‌ كولتووری نێچیروانی و كۆكردنه‌وه‌ی به‌روبوومه‌وه‌ گوزه‌ركردنی بۆ كولتووری جوتیاری “كشتوكاڵی” جێگای باسه‌. له‌ئه‌نجامی ئه‌و هه‌ڵكۆلین و كنه‌كردنانه‌ی ئه‌نجامدراون ئیتر ئه‌و ناوچه‌یه‌ ده‌ڤه‌رێكی ناسراوه‌ له‌لایه‌ن گشت جیهانه‌وه‌. هۆكاری ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌یه‌ خرابه‌ ره‌ش خاوه‌ن بیناسازیه‌كی ره‌سه‌ن و تایبه‌ته‌، له‌وه‌ش گرنگتر ته‌پۆلكه‌ و گردێكی پیرۆزی بێ هاوتایه‌. به‌رله‌وه‌ی ئه‌و شوێنه‌واره‌ بدۆزینه‌وه، ئه‌و شوێنه‌ ده‌ڤه‌رێك بوو كه‌ چاوه‌ڕوانیه‌كی به‌مجۆره‌مان لێی نه‌بوو. خرابه ‌ره‌ش ته‌نیا له‌و چینانه‌ پێكهاتووه‌ كه‌ بۆ سه‌رده‌می ئاكارماتیك ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌مانه‌ بۆ دوو سه‌رده‌م ریزبه‌ند كراون. سه‌رده‌می یه‌كه‌م بۆ ناوه‌ڕاسته‌كانی ده‌یه‌مین هه‌زاره‌ی پێش زایین ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، هه‌رچی سه‌رده‌می دووه‌مه‌، سه‌ر به‌ نۆیه‌مین هه‌زاره‌ی پێش زایینه‌. چینه‌كانی سه‌رده‌می دواتر بوونیان نییه‌. واته‌ چینه‌كانی دوای سه‌رده‌می نیۆلۆتیكی بێ ده‌فرو دیزه‌ نه‌دۆزاوه‌ته‌وه‌، نه‌بووه‌. پێشتر به‌شداری سه‌رجه‌م هه‌ڵكۆلین و كنه‌كردنی شوێنه‌واری نه‌والی چۆرێ م كردووه‌، نه‌والی چۆرێ‌ زۆر باش ده‌ناسم و ئاشنام. ئێره‌ شوێنێكی نیشته‌جێبوون بووه‌ كه‌ خاوه‌ن پێكهاته‌ “بیناسازی”ی ئایینی بووه‌ و ده‌كه‌وێته‌ شاری سامساتی “كۆن” نزیك رووباری فورات. نه‌والی چۆرێ ده‌ڤه‌رێكی  نیشته‌جێبوونی گرووپێكی نێچیروانی و كۆكه‌ره‌وه‌ی به‌روبووم بووه‌، ئه‌و پێدراوه‌ نوێیه‌، له‌هه‌مانكاتدا دۆزینه‌وه‌یه‌كی نوێ بوو، شوێنگه‌ی نیشته‌جێبوونی گرووپگه‌لێكی نێچیروانی و كۆكه‌ره‌وه‌ی به‌روبووم بوو كه‌ پێكهاته‌و شوێنی په‌رستشی هه‌بوو. به‌ڵام په‌رستگاكه‌ی ئێره‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی خودی بونیاده‌كه‌ی له‌گه‌ڵ ماڵه‌كانی دیكه‌ی شوێنی نیشته‌جێبوون جیاوازی هه‌بوو، به‌ڵام له‌بواری گه‌وره‌ییه‌وه‌ ساده‌بوو، هه‌رچی خرابه‌ ره‌شە به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌ هه‌م شوێنی نیشته‌جێبوونی نییه‌، شوێنێكی كۆته‌ڵی یه‌ كه‌ ته‌نیا بونیادی په‌رستگای هه‌یه‌. واته‌ ته‌نیا شوێنێكی پیرۆزه‌. ده‌كرێ به‌مجۆره‌ ده‌ركی پێ بكه‌ین: له‌كاتێكدا نه‌والی چۆرێ شوێنێكی نیشته‌جێبوونه‌، هه‌رچی خرابه‌ ره‌شه‌ به‌ ته‌واوی مه‌یدانێكی ئایینی پیرۆزه‌. ئه‌وه‌ی منی برده‌ خرابه‌ ره‌شیش په‌یوه‌ندی به‌ نه‌والی چۆرێ وه‌ هه‌یه‌. نزیكه‌ی بۆ ماوه‌ی ده‌ ساڵ كارم له‌ هه‌ڵكۆڵین و كنه‌كردنه‌كانی نه‌والێ چۆریدا كرد، به‌ڵام له‌و خه‌باته‌دا چه‌ندین پرسیار له‌ مێشكمدا دروست بوو. ئه‌و وه‌ڵامه‌ی له‌ رێگای ئه‌و پرسیارانه‌وه‌ به‌دوایدا ده‌گه‌ڕام، له‌ دۆزینه‌وه‌ی خرابه‌ ره‌ش “گۆبه‌كلی ته‌په‌”دا دۆزیمه‌وه‌. به‌ڵام ئه‌وە كه‌شف و دۆزینه‌وه‌یه‌كی به‌ رێكه‌وت نه‌بوو. ئه‌و شته‌ی منی به‌ره‌و خرابه‌ ره‌ش راكێش كرد ده‌توانم بڵێم میوه‌و به‌رهه‌می كاروخه‌باتی له‌ پێشینه‌كه‌ی ساڵانی پێشوو بوو. یه‌كسه‌ر تێگه‌یشتم كه‌ ئه‌و ده‌ڤه‌ره‌ له‌ شوێنه‌كانی دیكه‌ی په‌رستن زۆر گه‌وره‌ و بایه‌خدارتره‌. له‌و سۆنگه‌وه‌ سه‌رجه‌م كار و چالاكییه‌ زانستیه‌كانی لێتوێژینه‌وه‌م بۆ ئێره‌ گواسته‌وه‌ و به‌و ده‌ڤه‌ره‌ قاڵبوومه‌وه‌.

هه‌ڵبه‌ته‌ له‌ ئورفا و ده‌وروبه‌ری شوێنی دیكه‌ی نیۆلۆتیك هه‌ن، چه‌ند دانه‌یه‌كی ناسراویان هه‌یه‌. له‌وانه‌یه‌ ئه‌وانه‌ش هه‌بن كه‌ هێشتا نه‌دۆزراونه‌ته‌وه‌. من كار و خه‌باتی خۆم سه‌باره‌ت به‌ خرابه ‌ره‌ش چڕ كرده‌وه‌ و له‌شوێنی دیكه‌ لێكۆلینه‌وه‌م نه‌كرد. له‌و بڕوایه‌دام كه‌ ئه‌م بابه‌ته‌ كاری هاوپیشه‌كانی ترمه‌. چونكه‌ ئێمه‌ كاروخه‌باتێكی به‌رفرا‌وان و به‌رده‌واممان له‌ خرابه ‌ره‌ش هه‌یه‌. ئێره‌ ئه‌و ده‌ڤه‌ره‌یه‌ كه‌ بۆ یه‌كه‌مین جار گۆڕین و وه‌رچه‌رخانی كولتووری كۆكردنه‌وه‌ی به‌روبووم و نێچیروانی بۆ كولتووری جوتیاری “كشتوكاڵی” تێدا بینراوه‌. ئه‌و قۆناخ و پرۆسه‌یه‌ش رێكه‌وتی 10000 – 9000 پێش زایینه. ئه‌و ده‌ڤه‌ره‌ رۆڵی كلیلێكی گه‌وره‌ بۆ جیهانی كۆن ده‌بینێت. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌ سه‌باره‌ت به‌ مێژووی جیهانی كۆن ئه‌و ناوچه‌یه‌ تا دواڕاده‌ گرنگه‌. له‌گه‌ڵ دۆزینه‌وه‌ی خرابه‌ ره‌ش شتی نوێ و جیاوازتر ده‌رده‌كه‌وێته‌ مه‌یدان.

جاكۆس كۆفیای كۆچكردوو كه‌ هاوپیشه‌یه‌كی فه‌ره‌نسیم بوو “كه‌خۆی ئاشنای خرابه‌ ره‌ش نه‌بوو” به‌و راده‌یه‌ی كه‌ ئێمه‌ پێشتر بیرمان لێ نه‌كردبوویه‌وه‌ ده‌ركی به‌وه‌ كردبوو كه‌ له‌ قۆناخ و پرۆسه‌ی گوزه‌ركردن له‌كۆمه‌ڵگه‌ی نێچیروانیه‌وه‌ بۆ كولتووری‌ جوتیاری – كشتوكاڵی ئایین و بوویه‌ره‌ ئایینیه‌كان رۆڵێكی زۆر گه‌وره‌ی بینیوه‌. هه‌ر ئه‌و ئه‌نجامه‌شه‌ كه‌ تا ئێستا ئێمه‌ بینیومانه‌.

پێویسته‌ جه‌خت له‌سه‌ر گرنگی ئه‌و رۆڵه‌ بكرێته‌وه‌ كه‌ له‌و گۆڕانكاریه‌دا به‌ خرابه‌ ره‌ش “گۆبه‌كلی ته‌په‌” دراوه‌. كاروخه‌باتمان سه‌باره‌ت به‌ ورده‌كاریه‌كان به‌رده‌وامه‌. به‌شێوه‌یه‌كی تایبه‌ت بینینی ئه‌نجامه‌كان بنه‌مای لێتوێژینه‌كانی ئێستامانه‌. كۆبوونه‌وه‌ی مرۆڤه‌كان له‌گه‌ڵ یه‌كتر له‌ خۆپاراستن زیاتر هۆكاره‌كه‌ی بۆ ئامانجی باوه‌ڕی و په‌رستش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. فاكته‌ره‌كانی پاراستن دواتر ده‌ركه‌وتوون، له‌و سه‌رده‌مانه‌ش شه‌ڕ سه‌ریهه‌ڵدا، خۆ پاراستنی مرۆڤ به‌رامبه‌ر به‌گه‌لان و هێزه‌كانی دیكه‌ پێكهاتووه‌. به‌ڵام وه‌ك ده‌بینرێت له‌ سه‌رده‌می نێچیروانی و كۆكردنه‌وه‌ی به‌روبووم، واته‌ له‌ سه‌رده‌می به‌ردینی كۆن ئه‌مجۆره‌ به‌رگری و پاراستنانه‌ نه‌بوون. مرۆڤی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ خاوه‌ن ئه‌و دۆخ و سۆز – هه‌سته‌ نییه‌ كه‌ خۆی به‌رامبه‌ر دراوسێكه‌ی و مرۆڤی تر بپارێزێت، زیاتر پێویستی به‌ خۆپاراستن له‌ ئاژه‌ڵه‌ دڕنده‌كان بوو. له‌ رێگه‌ی گرووپی بچووكه‌وه‌ ده‌یانتوانی خۆیان له‌و جۆره‌ ئاژه‌ڵانه‌ بپارێزن. هه‌روه‌ها له‌ڕێگه‌ی ئه‌و چه‌كانەی دروستی كردن له‌به‌رامبه‌ر ئاژه‌ڵان ده‌یتوانی باڵابوون به‌ده‌ست بێنێت. واته‌ به‌یه‌كگه‌یشتنی مرۆڤه‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ “به‌ردینی كۆن” به‌ ئامانجی به‌رگری و خۆپاراستن نییه‌. زیاتر ئامانجیان ئه‌وه‌ بوو له‌ ئاهه‌نگه‌  نا ئاساییه‌كان به‌یه‌كتر بگه‌ن. هۆكاری پشت ئه‌و ئاهەنگانەش ناوه‌ڕۆكه‌ ئایینیه‌كه‌ بوو. ده‌كرێ دۆخه‌كه‌ به‌مجۆره‌ ببینین. ده‌توانین ئه‌و راستیه‌ ببینین كه‌ ئه‌مجۆره‌ به‌یه‌كگه‌یشتنانه‌ له‌ یه‌كه‌مین كۆمه‌ڵگه‌كاندا ته‌نیا له‌پێناو دڵخۆشی و شادومانی نه‌بووه‌، به‌ڵكو زیاتر هۆكاره‌كه‌ی ئایینی بووه‌. پێناسه‌ی چاخی نیۆلۆتیك، مانای “كۆمه‌ڵگه‌ی به‌رهه‌مهێنه‌ری خۆراك” ده‌به‌خشێت. ئه‌مه‌ش یه‌كێك له‌ سه‌ره‌كیترین ئه‌و فاكته‌رانه‌یه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك ده‌كات  به‌ كۆمه‌ڵگه‌ی نیۆلۆتیك. هه‌رچی بابه‌ته‌كانی نیشته‌جێبوون و خانوون ، له‌پاڵ ئه‌و فاكته‌ره‌وه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌چن. ئه‌مانه‌ دیارده‌كانی ئه‌و قۆناخه‌ی نیۆلۆتیكن، به‌ڵام سه‌رده‌می نیۆلۆتیك پێناسه‌ ناكه‌ن. ئه‌وه‌ی ئێستا ئێمه‌ ده‌یبینین دامه‌زراندنی شوێنی نیشته‌جێبوونی كۆمه‌ڵگه‌ی نێچیروانی و كۆكه‌ره‌وه‌ی به‌روبوومه‌ له‌ ده‌وروبه‌ری دیجله‌ و فورات. چونكه‌ لێره‌دا ده‌ستیان كردووه‌ به‌ پێشخستنی ئاواییه‌كانیان. هه‌رچی ئه‌و بیناسازیه‌یه‌ كه‌ لێره‌دا سه‌ریهه‌ڵداوه‌و په‌ره‌ی سه‌ندووه‌، له‌ ره‌هه‌ندی ئایینیه‌وه‌ ئاواكراوه‌، هەروەها خۆراكه‌كه‌شی له‌ئایینه‌وه‌ وه‌رگرتووه‌. پێكهاتنی بیناسازیه‌كان هێزی كۆمه‌ڵایه‌تی و به‌رهه‌مداریشی له‌گه‌ڵ خۆیدا هێناوه‌، له‌ئاكامی ئه‌وه‌شدا ماڵیكردنی ئاژه‌ڵ و دۆزینه‌وه‌ی رووه‌كه‌كانیان ئه‌نجامداوه‌. چونكه‌ ئه‌و فاكته‌رانه بۆ درێژه‌دان به‌ سه‌رچاوه‌ی ژیانی جڤاتی مرۆڤ پێویستن. خرابه ‌ره‌ش كۆنترین په‌رستگای بونیادنراوی مرۆڤایه‌تییه‌. له‌میانه‌ی ئه‌و پێدراوانه‌ی له‌و هه‌ڵكۆلین و كنه‌كردن و پشكنینانه‌ ده‌ركه‌وتوون له‌ ساڵی 1995 وه‌ به‌بێ هیچ دابڕانێك به‌رده‌وامه‌، بۆمان ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ خرابه ‌ره‌ش ناوه‌ندی باوه‌ڕیه‌كه‌، مرۆڤی سه‌رده‌می نێچیروانی و كۆكردنه‌وه‌ی به‌روبووم دوازده‌ هه‌زار ساڵ پێش ئێستا ئافراندوویه‌تی. ئه‌و كێوه‌ی شوێنگه‌ی په‌رستگاكان كه‌ ده‌كرێ وه‌ك ناوه‌ندی كۆبوونه‌وه‌و به‌یه‌كگه‌یشتنی دوا نێچیروانه‌كان پێناسه‌ بكرێن، پێدراوێكی به‌ رۆژی ئه‌مڕۆمان گه‌یاندووه‌ كه‌ ئه‌و مۆدێل و تیۆڕانه‌ سه‌راوبن ده‌كات كه‌ تائێستا‌ سه‌باره‌ت به‌ سه‌رده‌می نیۆلۆتیك له‌ مێژووی لێكۆلینه‌وه‌ی شوێنه‌وارناسیدا بیری لێكراوه‌ته‌وه‌. كولتوورێكی دواترین گرووپه‌كانی نێچیروانیمان پێشكه‌ش ده‌كات كه‌ له‌ گوزه‌ركردنی بۆ قۆناخی به‌رهه‌مهێنان نزیكن و له‌و قۆناخه‌دا بیناسازی ئایینی و جیهانی سیمبۆلییان به‌ئاستێكی چاوه‌ڕوان نه‌كراو گه‌یشتووه‌. گردی خرابه‌ ره‌ش “گۆبه‌كلی ته‌په‌” په‌رستگاكه‌ رووبه‌ره‌كه‌ی نزیكه‌ی 30 مه‌تره‌ و شێوه‌یه‌كی بازنه‌یی هه‌یه‌ و نزیكه‌ی 30 په‌یكه‌ر له‌خۆوه‌ ده‌گرێت. شه‌ش دانه‌ له‌وانه‌ له‌كاتی ئه‌نجامدانی هه‌ڵكۆلینه‌كان ده‌ركه‌وتوون، ئه‌وانی تریش له‌میانه‌ی ئه‌و پێودانگانه‌ی به‌شێوازه‌كانی  جیۆمانیاتیك و جیۆرادار ئه‌نجامدراون و ده‌ست نیشان كراون.

ئه‌و ئه‌نجامانه‌ی له‌ رێگای ئه‌و پێوانه‌كردنانه‌وه‌ به‌ده‌ست هێنراون پشتگیری له‌و بۆچوونه‌ ده‌كه‌ن كه‌ گردی خرابه ‌ره‌ش دوازده‌ هه‌زار ساڵ پێش ئێستا ناوه‌ندێكی مه‌زنی دۆزینه‌وه‌ بووه‌، شوێنگه‌ی بابه‌ته‌كانی ژیانی رۆژانه‌ نه‌بووه‌، به‌ڵكو به‌ په‌یكه‌رگه‌لێكی ئایینی داخراوه‌ كه‌ به‌ئامانجی ئه‌نجامدانی رێوڕه‌سمی ئایینه‌وه‌ دروستكراون. دوو به‌رد “په‌یكه‌ر” ی شێوه‌ی پیتی “T” لاتینی له‌ ناوه‌ڕاستی رووبه‌ره‌ بازنه‌ییه‌كه‌ی ئه‌و په‌یكه‌رانه‌ دانراون كه‌ شێوه‌یه‌كی سه‌ربه‌ستیان هه‌یه‌ و به‌رزاییه‌كه‌یان نزیكه‌ی پێنج مه‌تر ده‌بێ. هه‌رچی ئه‌و به‌رد “په‌یكه‌ر”ه‌ چه‌قێنراوانه‌ی ترن كه‌ له‌هه‌مان شێوه‌ن، به‌ڵام له‌و دووانه‌یه‌ بچووكترن، به‌جۆرێك له‌ناو دیواره‌كانی ناوه‌وه‌ی ئه‌و په‌رستگایه‌ جێگیركراون‌ كه‌ به‌ره‌و دوو په‌یكه‌ره‌كه‌ی ناوه‌ڕاست ئاراسته‌كراون. هه‌رچی ئه‌و سیمبۆله‌ ئه‌بستراكت(مجرد) و وێنه‌ی ئاژه‌ڵانن كه‌ به‌شێوازی كۆڵین و داتاشینه‌وه‌ دروستكراون دۆزینه‌وه‌و پێدراوێكن كه‌ یادگا و په‌یامه‌كانی دونیای سیمبۆلی دوازده‌ هه‌زار ساڵ پێش ئێستای پاشماوه‌كانی سیسته‌می جۆرێكی هه‌واڵ گه‌یاندنی به‌ رۆژی ئه‌مڕۆمان گه‌یاندووه‌. په‌یكه‌ر و بونیاده‌ ئایینیه‌كه‌ی گردی خرابه‌ ره‌ش، به‌مه‌به‌ست له‌لایه‌ن مرۆڤی سه‌رده‌می نیۆلۆتیك پڕكراوه‌ته‌وه‌ كه‌ خۆشیان دروستیان كردوه‌. ئه‌گه‌رێكی به‌هێزه‌ كه‌ ئه‌و په‌رستگایه‌ ناوه‌ندی  كۆبوونه‌وه‌و شوێنی به‌یه‌كگه‌یشتنی گرووپه‌ نێچیروانیه‌ نیشته‌جێكانه‌ كه‌ له‌ شوێن و ناوچه‌ی جیاوازه‌وه‌ هاتوون. لێره‌دا به‌یه‌كگه‌یشتوون و ئاهه‌نگ و مه‌راسیمی گه‌وره‌یان ئه‌نجامداوه‌، ئه‌مانه‌ش نه‌ك ته‌نیا رۆژێك، ئه‌گه‌رێكی به‌هێزه‌ به‌درێژایی چه‌ندین هه‌فته‌ به‌رده‌وامبوون. ئه‌گه‌ر ژماره‌ی به‌شداربووه‌كان ره‌چاوبكه‌ین، ئه‌وا  ئه‌گه‌ری به‌هێزه‌ كه‌ ئه‌م به‌یه‌كگه‌یشتنانه‌، واته‌ ئه‌و ئاهەنگانه‌ له‌ناو دۆخێكی هاوكاری و به‌یه‌كه‌وه‌ ژیاندا ئه‌نجامگیربوون. دروستكردنی  ئه‌و به‌رد “په‌یكه‌ر” انه‌ی بارستایه‌كه‌یان چه‌ندین ته‌ن ده‌بێت، گواستنه‌وه‌یان و چه‌قاندنیان به‌شێوه‌یه‌كی بازنه‌یی، ئه‌و ئه‌گه‌ره‌ به‌هێزتر ده‌كات.

  • گردی خرابه‌ ره‌ش شوێنێكی پیرۆزه‌

به‌شێوه‌یه‌كی گشتی له‌ئاست مێژووی لێكۆلینه‌وه‌شدا به‌مجۆره‌یه‌. ئه‌گه‌ر ئه‌و بوویه‌ره‌ به‌ ئه‌نسكلۆپیدیایه‌ك مه‌زه‌نده‌ بكه‌ین، وا دابنێین كه‌ مێژووی جیهان له‌ “20” به‌رگ پێكدێت ئه‌وا ده‌كرێ قۆناخی نێوان چاخی به‌ردینی كۆن و چاخی به‌ردینی نوێ “نیۆلۆتیك” وه‌ك به‌رگی “21” بیست و یه‌كه‌مین جێگیربكه‌ین. گرنگی شوێنه‌واری گردی خرابه‌ره‌ش له‌وه‌دایه‌، له‌كاتێكدا چاوه‌ڕوانمان نه‌ده‌كرد و له‌و به‌رگه‌ی بیست و یه‌كه‌مین بێ ئاگابووین، ئه‌و قۆناخه‌ی گوزه‌ركردنی به‌شێوه‌یه‌كی زۆر ده‌وڵه‌مه‌ند و هه‌مه‌ڕه‌نگ گواستۆته‌وه‌. ئێستا به‌شێوه‌یه‌كی گشتی حەپەسانێكی ناوچه‌كه‌ سەبارەت بەپێكهاته‌ی ئایینی جێگای باسه‌. هه‌روه‌ها ئه‌و زانیاریانه‌ی له‌ ئاكامی پشكنینه‌كانی ئه‌و ده‌ڤه‌ره‌ ده‌ركه‌وتوون، ده‌ستپێكردنێكی نوێ بۆ تیۆڕی، مۆدێل و بۆچوونی هاوپیشه‌كانم ده‌ڕه‌خسێت. خه‌باتێكی دیكه‌ی هاوشێوه‌ی لێكۆلینه‌وه‌كانی گردی خرابه‌ ره‌ش بوونی نییه‌ كه‌ به‌م قۆناخه‌وه‌ سه‌رقاڵ بێت. رۆڵی گردی خرابه‌ ره‌ش ئاشكرایه‌ و له‌به‌رچاوانه‌. له‌ په‌رتوكێكمدا به‌ناوی ” بونیادنه‌ری كۆنترین په‌رستگا” گردی خرابه ‌ره‌ش پێناسه‌ كراوه‌ كه‌ له‌ ساڵی 2007 له‌لایه‌ن بڵاوكراوه‌كانی هونه‌رو شوێنه‌واری توركیاش له‌ژێر ناوی ” گردی خرابه‌ ره‌ش ده‌ڤه‌ری ئه‌فسوونی و پیرۆزی نێچیروانه‌كانی چاخی به‌ردین” بڵاوكراوه‌ته‌وه‌. هه‌روه‌ها له‌ساڵی 2009دا په‌رستگاكه‌ی گردی خرابه‌ ره‌ش  بووه‌ به‌ بابه‌تی راگه‌یاندنه‌ خۆجێیی و بیانیه‌كان. له‌ساڵی 1995 ” چیای په‌رستگا پیرۆزه‌كان” مان دۆزیه‌وه‌. هه‌ركه‌سێكی خاوه‌ن خولیا و په‌یوه‌ست به‌ بابه‌ته‌كه‌، بۆ بینینی ئه‌و په‌رستگایه‌ دێن و له‌ناو مه‌راق و حه‌په‌سانه‌وه‌ به‌چاوی خۆیان ئه‌و كۆته‌ڵه‌ سه‌رسوڕهێنه‌رانه‌ی مێژووی مرۆڤایه‌تی ده‌بینین، ئیتر ئه‌و بۆشاییه‌ی پڕكردۆته‌وه‌ كه‌ له‌ قۆناخی گۆڕانكاری و گوزه‌ركردن له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی نێچیروانیه‌وه‌ به‌ره‌و كولتووری جوتیاری “كشتوكاڵی” له‌ ئارادابوو. به‌ڵێ چیتر به‌و ره‌نگه‌ “رەش‌” گه‌یشتووه‌ كه‌ پێشتر هێشتا دیار نه‌بوو. ئێمه‌ به‌جۆرێك بیرمان ده‌كرده‌وه‌ كه‌ شوێنی نیشته‌جێبوونی جوتیاران “كشتیاران” له‌ئاكامی سه‌ره‌تایه‌كی ساده‌و خاكییه‌وه‌ پێكهاتووه‌. به‌ڵام نائاسایی بووه‌. ئه‌گه‌ر ته‌عبیره‌كه‌مان له‌جێگای خۆیدا بێت لێره‌دا ده‌هۆڵێك دڕاوه‌و ته‌قه‌ی بڕاوه‌. به‌ڵام فه‌راهه‌مبوونی ئه‌و قۆناخه‌ی گۆڕانكاری و شێوه‌ گۆڕین له‌میانه‌ی گوزه‌ركردنێك كه‌ ئێمه‌ چاوه‌ڕوانی نه‌بووین و به‌بیرماندا نه‌ده‌هات، وێنه‌یه‌كی نوێ و به‌رگێكی نوێ بۆ مێژووی مرۆڤایه‌تی به‌ده‌ست دێنێت.

بابه‌تی په‌یوه‌ندیدار

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

Back to top button
Close
Close
%d هاوشێوەی ئەم بلۆگەرانە: