گۆشه‌ی ئازاد

کوردێن شه‌به‌ک دناڤبه‌را گێژه‌ڤانکا کوردایه‌تى و عه‌ره‌ب کرنێ دا

ئه‌کره‌م خالد ئه‌بدولکه‌ریم(سه‌ید ئه‌كره‌م)/ دهوک

 

   ده‌ڤه‌را شه‌به‌کایه‌تى دکه‌ڤیتن ناڤ سنورێ پاریزگه‌ها میسل ل باکورێ رۆژهه‌لاتى عێراقێ، ل ناوچه‌یه‌کا سنورداى ل سه‌ر رێکا دهوک – هه‌ولێر ژ ئالیه‌کى و ژ ئالیه‌کێ دى ل سه‌ر رێکا میسل – که‌رکوک، ل سه‌ر درێژیا رویبارێ دیجله‌ و خازرى، ل که‌نارێ باژێرکێ حه‌مدانیه‌، دبیتن ده‌ڤه‌ره‌کا ساکار و نه‌پویته‌ پێ کرى ژ لایێ رژێمێن ئێک لدویڤ ئێکێن عیراقێ.

   شه‌به‌ک خه‌لکه‌کێ ساده‌و دلپاقژن، ب مه‌ردایه‌تى و حه‌ژێ کرنا مروڤایه‌تیێ، ناڤ و ده‌نگێ وان هاتیه‌ به‌لاڤبوون، مژویلن ب چاندنا کشتوکالى و خودان کرنا مه‌رومالاتى، ب هه‌بونا زور ئه‌گه‌ران خاندن زوى لناڤ به‌لاڤ نه‌بویه‌، گرنگترینێ وان ئه‌گه‌را، دویراتیا وان ژ خاندنگه‌ه و هه‌ژارى و نه‌داریا وان و نه‌پویته‌دانا ده‌وله‌تێ، گوندێن وان به‌لاڤ بوینه‌ بره‌نگه‌کێ نه‌رێک و پێک و مالێن وان به‌ربه‌لاڤ هاتیه‌نه‌ دروست کرن، ژ ئاجورێن ئاخێ، هه‌ردیسان ب به‌رێن روى کرى بئاخێ هاتنه‌ ئاڤه‌دان کرن.

   شه‌به‌ک کومه‌ڵگه‌هه‌کێ شولکه‌ر و دلپاک و خزمه‌تکارن، دپه‌یوه‌ندیێن خو یێن جڤاکى دا زور گرێدانیێن ره‌سه‌ن هه‌نه‌، ئه‌و لناڤ خه‌لکێ ده‌ڤه‌رێ زور دخوشتڤینه‌، چونکى حه‌ز ژ مروڤایه‌تیێ دکه‌ن و دراستگونه‌ و خزمه‌تکارن ، ئه‌میینن بو دوست و هه‌ڤالێن خو، هه‌ر دیسانێ ب دینێ خوڤه‌ زور دگرێداینه‌، ئیسلامیێن مه‌زهه‌ب شیعى و سونینه‌.

   ئه‌و بزمانه‌کى دئاخڤن، جودایه‌ ژ هه‌مى زمانێن خه‌لکێ ده‌ردورێن میسل، له‌ومانێ هنده‌ک دبێژن ئه‌و کوردن، هنده‌ک ژى دبێژن تورکومانن یان ژ نه‌سه‌ل عه‌ره‌بن، هنده‌ک ژى دبێژن ئه‌و خێله‌کا بتنێیه‌، هاتیه‌نه‌ پێکڤه‌ گرێدانێ بمه‌زهه‌بێ جه‌عفه‌ریێ شیعى ڤه‌، یێ کو پرانیا وان پێگیریێ پێ دکه‌ن، هه‌رگوتنه‌کێ ژى ژڤان به‌لگه‌ و پشته‌ڤانى کرنێن خو هه‌نه‌، دڤێتن مروڤ یێ بهێن درێژ بیتن تاکو بگه‌هیتن راستا ره‌سه‌نیا ڤى ملله‌تى.

   گه‌روک و نڤێسه‌ڤان ئێک دوو ناگرن ل سه‌ر ناڤێ شه‌به‌کا، قاموس ل سه‌ر هندێ کوم دبن، بنیاتێ تشتى(اصل الشىْ)، یان بنێ تشتى(اسفل الشىْ)، ژبه‌رهندێ بوزانینا ره‌گه‌زێ دروستێ وان دڤێتن لێکولین و لێ گه‌ریان بهێنه‌ کرن، ژ بلى کێم په‌رتوک ل سه‌ر شه‌به‌کا هاتینه‌ نڤێسین، دگه‌ل هندێ دا نڤێسه‌ر زوهێر کازم عه‌بود بزاڤ کرینه‌، لێ گه‌ریانێ ل ره‌گه‌زێ وان بکه‌تن، ئه‌و په‌رتوکێن ل سه‌ر شه‌به‌کا ده‌رچوین(کیتاب الصراف- 1954ز، کیتاب الکاتب لمحات عن الشبک 2000ز، کیتابا احمد شوکت الشبک الکورد المنسیون)، هه‌ردیسان نڤێسینێن( باحث د. رشید الخیون، ادهم عبدالعزیز، رشید البندر، اسماعیل سولتان، نڤێسه‌ر شاخه‌وان، السید صافى الیاسرى… )، ئه‌ڤان لێگه‌ر و نڤێسه‌ران کێشا شه‌به‌کان دایه‌ دیار کرن، دبیتن په‌یڤا شه‌به‌ک، په‌یڤه‌کا هاڤى بیتن، چونکى ئه‌و وه‌کى ملله‌ت د چ نڤێسار و سه‌رژمێریێن ده‌وله‌تێ دا نه‌هاتیه‌ دیار کرن.

   د (موحیت الموحیت دا یا بوترس البستانى هاتیه‌، دبێتن شه‌به‌ک تشته‌که‌ بتشته‌کى که‌ڤتى و تێکه‌لى هه‌ڤدوو بویه‌ و ل ناڤکدا بشفتنه‌، عه‌ره‌ب دبێژن شه‌به‌ک یانى ته‌ڤلى هه‌ڤبوون، چوونا تبلا بوناڤ تبلا، یانى چوونا ناڤک و تێکه‌لى ئیبَکبوون، دبیتن مه‌ره‌م ژێ ئه‌و بیتن، تێکه‌لبونا خه‌لکه‌کێ جودا جودا، چونکى لوێ ده‌ڤه‌رێ ژ لایێ نه‌ته‌وه‌یى، کورد و عه‌ره‌ب و تورکومان هه‌نه‌، هه‌ردیسانێ ژ لایێ دینى( مه‌سیحى، ئێزدى، بسلمان سنه‌ و شیعه‌) هه‌نه‌، ئه‌و وه‌سا هزر دکه‌ن ژ به‌ر ئه‌نجامێ ڤان دین و نه‌ته‌وان شه‌به‌ک دروست بوینه‌، هه‌ردیسان وه‌سان دده‌نه‌ خویاکرن ژ زور ناڤلێنان دروست بوینه‌، وه‌کى شه‌به‌کا ماسیا پێ دگرن لناڤ ئاڤێ، شه‌به‌کا په‌نجه‌را دپارێزیتن، شه‌به‌کا ته‌یروته‌والێ پێ دگرن، شه‌به‌کا لسه‌ر بوریێن ئاڤوجوکا هاتیه‌ دروست کرن… تورا ره‌گه‌زى لنلڤبه‌را مروڤان، هه‌ردیسان ده‌ڤه‌ره‌ک هه‌یه‌ لسه‌ر سنورێ سعودیه‌ دبێژنێ(الشبکه‌) ژ رویێ ئیدارى، سه‌ر بپارێزگه‌ها نه‌جه‌فێ ڤه‌یه‌، نڤێسه‌رێ عێراقى عه‌باس عه‌زاوى د په‌رتوکا خودا(العێراق بین الاحتلالین) دا دبێژیتن، زور ژ که‌ڤندا تورکومانى هاتیه‌نه‌ عێراقێ( به‌ریا مه‌غول و ته‌تارا)، ئه‌و لناڤ خێلێن عه‌ره‌بى و کوردى دا حه‌لیانه‌، ل سه‌ر تیرێن تورکومانى دبێژیتن: که‌ڤنترینێ خێلێن وان(البیات)، ئه‌و خوجن ل که‌رکوک و به‌ره‌ڤ پارێزگه‌ها واست، پاشى پشکا هه‌ره‌ زور لباژێران به‌لاڤ بوون، تێکه‌لى خێلێن عه‌ره‌بى بوون، تایێ ژ هه‌میان بناڤ و ده‌نگترێ ئه‌لبستملیه‌( به‌رانکێن وان ئه‌لمه‌حمودیه‌، عزدینیه‌، یه‌بالیه‌)، پیر ئه‌حمه‌د به‌رانکێن وانن: بوعه‌لى ئه‌لناصر، ئه‌لبوخالد، ئه‌ڤه‌ تێکه‌له‌که‌ ژ تورک و عه‌ره‌با، تێکه‌له‌کێ کوردى ژى دگه‌ل دا هه‌نه‌، روینزیت عه‌ره‌ب تێدانه‌، اسماعیل بیکلیه‌ سه‌روکێ وان فارس کورێ حاج مه‌حه‌مه‌د به‌گێ، ئه‌و دبیتن سه‌روکێ هه‌مى به‌یاتیا، قه‌ره‌ناز، برواجلیه‌، حسن درلیه‌، ئه‌لئه‌مرالیه‌، مرادلیه‌، ده‌لالو، ئه‌لبوولى، قوشجیه‌( سه‌روکێ وان حه‌مید ئاغا، ژوان ئالکنه‌ ل به‌غدایێ)، یه‌نکیجیه‌(کوردتێدا هه‌نه‌)، ناڤێ ڤان به‌یاتیا هاتیه‌ گوتن د( دیوان اللوغاتدا)، د شێوه‌یێ(ئوسمانلى)دا یا ئه‌حمه‌د وفیق پاشا، ئه‌و به‌ربه‌لاڤن لعێراقێ و لده‌رڤه‌، هه‌ردیسانێ هاتیه‌ گوتن د(تاج العروس)دا، دئه‌ولیاچه‌له‌بى دا، فزولیێ هوزانڤانێ ناڤدارێ عێراقى گوتن و داخویانین ل سه‌ر هاتینه‌ برێدا برن .

   هه‌ردیسان عه‌زاوى به‌حسێ تیره‌یێن تورکومانى دکه‌تن، قه‌راولس:ژ تیره‌یێن مه‌نغولى، دژیتن ل نێزیک مه‌نده‌لى، ئه‌لخه‌لجیه‌، صارلیه‌(ناڤوده‌نگترین گوندێن وان، ده‌ربه‌ند سارلو، زنکل، قوله‌به‌ند، تل حه‌میدیه‌، که‌به‌رلو، زاره‌خاتون… ). نڤێسه‌ر کامل مسته‌فا ئه‌لشه‌یبى دبێژیتن: شه‌به‌ک ژ خێلێن تورکومانى دروست بوینه‌، ئه‌و دچنه‌ سه‌ر به‌کداشیان، رێگرێن ته‌ریقه‌تا صوفینه‌ برێبه‌ریا حه‌یده‌ر کورێ جونه‌یدى، لده‌مێ ده‌ستپێکا دیار بونا رێکا صوفیگه‌ریێ. رێبه‌رێ رێبازا وان حه‌یده‌ر جونه‌ید یێ کو ژ تورکێن ئازه‌ربێجانێ یه‌…  بریاردا پارچه‌ قوماشه‌کێ لێکپێچاى ژ دازده‌ گه‌ریا و ئالاندى د په‌روکه‌کێ سوردا، ل سه‌رێ خو بکه‌ن، وه‌کى ئیشاره‌ته‌کێ بو دووازده‌ ئیمامێن شیعى، هوسان گوتنێ(قزلباش)، به‌کداشى و قزلباش هه‌ردووک تورکومانن، پیروزى و برێداچونێن وان یێن دینى وه‌کى ئێکن و هه‌دووک رێگرێن صوفیگه‌ریا ئیرانینه‌.

   ئه‌دمونس دبێژیتن، شه‌به‌کێن میسل و که‌رکویکێ هه‌ردووک ژ ره‌گه‌ز تورکومانن، هه‌ردیسان ئه‌لعومه‌رى دپه‌رتوکا خویا (الحصار الاقتصادى و الدمار)دا، دبێژیتن شه‌به‌کێن مه‌زهه‌بێ شیعى هه‌مى تورکومانن، ئه‌حمه‌د حامد ئه‌لصه‌راف د په‌رتوکاخودا(الشبک)، دبێژیتن: شه‌به‌ک تورکێن هه‌لاتینه‌ ل پێتریا بیست گوندێن ده‌ردورێن روژهه‌لاتا میسل، لێسه‌رژمێرا وان دگه‌هیتن، ده‌ه تاکو پازده‌ هزار که‌سا، د. داود ئه‌لچه‌له‌بى دبێژیتن شه‌به‌کا به‌ریا سیه تا چل سالا به‌کداشیه‌ دکرن، ل ناڤبه‌را جبله‌ و قونیه‌ و ئیراشاد وه‌ردگرت، دبێژیتن ئێک ژوان دچیتن سه‌ردانا که‌ربه‌لایێ، دچیتن ده‌ڤ وه‌کیلێ جبله‌ و قونیه‌… گرنگترینێ گوندێن وان ئه‌ڤه‌نه‌، ده‌راویش، قه‌ره‌ته‌په‌، باجربوعه‌، بازاویه‌، توپراق زیاره‌، خه‌زنه‌ته‌په‌، مناره‌ شه‌به‌ک، تبراوه‌، عه‌لى ره‌ش، توپزاوه‌،کور غه‌ریبان، که‌برلى، تیز خراب، یه‌کینجه‌، بدنه‌، باسخره‌، شێخ ئه‌میر، به‌عوێزه‌… ل هنده‌ک گوندێن دى ژى خوجهن وه‌کى باجوان، ئه‌و لڤێره‌ هه‌مى سنه‌نه‌،( لڤێره‌ ئه‌ڤه‌ر ئه‌م هویر و کویر به‌رخودانێ بو بکه‌ین، دوو به‌لگێن گرنگ هه‌نه‌، شه‌به‌ک کوردن، چونکى دبێژیتن ئه‌و ژ جوبله‌ و قونیه‌ هاتینه‌، ئه‌ڤ ده‌ڤه‌ره‌ ژى ده‌ڤه‌رێن کوردى، یێن ره‌سه‌نن، هه‌ردیسانێ ئه‌گه‌ر ئه‌م راڤه‌کرنه‌کێ ل ناڤێن گوندێن وان بکه‌ین، هه‌مى بکوردى هاتنه‌ ناڤ کرن، یان ژى ناڤکرنا گوندێن وان ژ سه‌رچاڤکێن کوردى هاتنه‌).   

   ئه‌لصه‌راف دبێژیتن شه‌به‌ک، کورد و تورکن: تورکا باکورێ عێراقێ داگیر کر، خوجه بون لده‌ردورێن میسل، ل سه‌رده‌مێ سولتان توغرول به‌گى سه‌لجوقى، یێ دگه‌ل ژماره‌یه‌کا زورا تورکا هاتى، بو پشته‌ڤانیا خه‌لیفه‌(قائیم بئه‌مر الله‌ العباسى)، بونه‌هێلانا سولتانێ ده‌وله‌تا بوه‌یهى، بسه‌روکاتیا سه‌رکردێ شوره‌شگێر(البساسرى) ل سالا 1055ز. دیسان صه‌راف دبێژیتن شه‌به‌ک تێکه‌له‌یه‌کێ، کورد، تورک، عه‌ره‌بیه‌ و خێلا باجوان، زمانێ وان کوردى ، تورکى، عه‌ره‌بى، فارسى یا تێکه‌له‌یه‌.

   ژپه‌لارتوکێن پیروزێن شه‌به‌کا، په‌رتوکا بزمانێ تورکى، پێکاتیه‌ ژ دانوستاندنه‌کا رێکا صوفیگه‌ریێ، ل ناڤبه‌را شێخ صه‌دردین و قوتب ئه‌لعارفین شێخ صه‌فیه‌دین ئه‌رده‌بیلى، زاهد و دانه‌رێ رێکا صوفیگه‌رى، یێ وه‌فات کرى ل سالا 1329ز، نوکه‌ ژى زیاره‌تێ وى هه‌یه‌ ل ئه‌رده‌بیل وه‌ڵاتێ کوره‌ ئازه‌ربه‌یجان و خه‌لک دچنه‌ زیاره‌تا وى.

   صه‌راف دبێژیتن پێنج گریمان هه‌نه‌ بو هه‌بونا ره‌گه‌زێ شه‌به‌کا، گریمانا ئێکێ شه‌به‌ک خێله‌کا کوردى یا نه‌دیاره‌، ل ده‌ڤه‌را ئاکنجى بونا وان ل میسلن، ئه‌ڤێ گوتنێ پشته‌ڤانیه‌کا بهێز نینه‌، چونکى ل ناڤ شه‌به‌کا خێلێن فارسى و عه‌ره‌بى و تورکومانى ژى هه‌نه‌. گریمانا دووێ شه‌به‌ک تورکن هاتینه‌ عێراقێ لسه‌ر ده‌مێ سولتان توغرل به‌گێ، دیسان ڤێ گریمانێ ژى پشته‌ڤانیا بهێز نینه‌، گریمانا سیێ ئه‌وه‌ شه‌به‌ک ژ خێلێن گوندێن قه‌ره‌قوینلو و ئاق قوینلونه‌ (قه‌ره‌قوینلو ده‌وله‌ته‌کا تورکومانى بویه‌، ل سالا1410ز- 1468ز ده‌ستهه‌لات ل عێراقێ کریه‌، هه‌ردیسان ئاق قوینلو ده‌وله‌ته‌کا تورکومانى بویه‌ و ل سالا 1468ز- 1508ز ده‌ستهه‌لات ل عێراقێ گێرایه‌). ئه‌ڤه‌ ژى گریمانه‌کا لاوازه‌ چونکى ڤان ده‌وله‌تا تورکومانێن وان بزمانێ ئازه‌رى دئاخفتن و زمانێ وان جودایه‌ ژ زمانێ شه‌به‌کا، گریمانا چارێ ئه‌وه‌ شه‌به‌ک تورک بن و لسه‌ر ده‌مێ سولتان مرادى هاتبن عێراقێ (ل سالا1047ز)، ئه‌ڤێ گوتنێ ژى چ بنیات نینه‌، چونکى به‌ریا ڤى سه‌رده‌مى شه‌به‌ک لعێراقێ ژیانه‌، گریمانا پێنجێ ئه‌وه‌ شه‌به‌ک هاتینه‌ عێراقى لدیڤ عه‌قیدا مه‌زهه‌بێ خو لسه‌ر ده‌مێ صه‌فه‌ویان (بنه‌مالا صه‌فه‌ویا ده‌ستهه‌لات گێرا لئیرانێ ل ناڤبه‌را سالا 1500ز- 1750ز )، ئه‌ڤه‌ ژى دیتنه‌کا نه‌ به‌رئاقله‌، چونکى زور پێشیا وان شه‌به‌ک ل عێراقێ هه‌بوینه‌.

   دنامه‌یا دکتورایا داود چه‌له‌بى دا، یاکو هاتیه‌ به‌لاڤ کرن ل لاپه‌رێ هه‌شتێ ژ په‌رتوکا (الصراف)دا، شه‌به‌ک هاتینه‌ ژ خاریا ئیرانێن زمانێ وان تێکه‌له‌یه‌کێ زمانێ فارسى، کوردى، عه‌ره‌بیه‌ و دگه‌ل پیچه‌کا تورکیێ، ده‌ڤوکا وان نێزیکه‌ ژ ده‌ڤوکا (بلوش)، سه‌ره‌راى هندێ صه‌رافى زور گریمان بو ملله‌تێ شه‌به‌ک داناینه‌، لێ لئه‌نجامێ دوماهیکێ چ گریمانێن وى به‌رئه‌نجامێ راست و دروست نه‌دایه‌ ده‌ستێ مه‌… ڤه‌کوله‌ر ره‌شید خیون د په‌رتوکاخودا(الادیان والمزاهب) دبێژیتن، شه‌به‌ک تێکه‌له‌یه‌که‌ ژ گه‌له‌ک ره‌گه‌ز و دینا، به‌لاڤ بوینه‌ لناڤبه‌را که‌رکویک و میسل، عه‌ره‌ب تێدا هه‌نه‌، کورد تێدا هه‌نه‌، کلدوئاشورى تێدا هه‌نه‌، سریان و ئێزیدى تێدا هه‌نه‌، یه‌هودى و مه‌زهه‌بێن ئیسلامى سنى و شیعى تێدا هه‌نه‌، ئه‌هلێ حه‌ق و زه‌ره‌ده‌شتى و روژپه‌رێز تێدا هه‌نه‌، ئه‌ڤ پێکهاته‌یه‌ وه‌سان دروست بویه‌، زور دین و مه‌زهه‌ب و نه‌ته‌وان بخوڤه‌ دگرن… دیسان ره‌گه‌زێ وان دچیتن سه‌ر خێله‌کا شه‌به‌کا کوردى، ده‌وله‌تێ وه‌سا داخویانى به‌لاڤ دکرن، ئه‌و دپه‌رستنا خودا ئێزدینه‌، لێ دره‌سه‌ندا ئه‌و ئێزدى نینن، به‌لکى ئه‌و ژ نه‌سه‌لێ کوردانه‌، دزمان و دربیشتا خودا، هنده‌ک سنێن شافعینه‌ و هنده‌ک شیعێن جه‌عفه‌رینه‌… ژمارا وان ل سالا 1977ز که‌هشته‌(80) هه‌شتێ هزار که‌سا، ده‌وله‌تێ ئه‌و بعه‌رب ناڤنڤێسى کرن.

   د. میشێل لیزیرک سه‌یدایێ پریفیسور دفه‌لسه‌فێ دا ل دانشگه‌ها ئه‌مسته‌ردام لهوله‌ندێ لێگه‌ریانه‌ک دروست کر، لسه‌ر سه‌رژمێریا مروڤا، و هاته‌ گورین ژ لایێ د. ئیسماعیل سولتانى، دبێژیتن شه‌به‌ک وه‌کى دیارده‌یه‌کا ته‌ندروستى هاته‌ دروست کرن، ژ به‌رئه‌نجامێ هه‌ڤرکیا هه‌ى، ل ناڤبه‌را صه‌فه‌وى و ئوسمانلیا، دبێژیتن نه‌دیاریه‌ک هه‌یه‌ د ره‌گه‌زێ شه‌به‌کا دا و ل داهاتى دێ ده‌ینه‌ دیار کرن… ره‌ئیا د. داود چه‌له‌بى، ڤى دینێ بنه‌وه‌یى ده‌ردئێخیتن، ل ده‌مێ دبێژیتن شه‌به‌ک، ژ تێکه‌له‌یه‌کێ(کوردى، عه‌ره‌بى، تورکومانى) دروست بویه‌، ئه‌ڤ دیتنه‌ دبیتن راست ترین دیتن… تشتێ راست مروڤ دشێتن بێژیتن، ئه‌ڤان دیتن و گوتنا نه‌ئارامیه‌ک ئێخستیه‌ ناڤ ملله‌تێ شه‌به‌ک، نه‌خاسم ده‌وله‌تێ ره‌فتاره‌کا نه‌ماقویل هه‌رده‌م دگه‌ل دا کریه‌، جاره‌کێ کرنه‌ کورد، پاشى تورک، پاشى فارس، هه‌ردیسانێ بعه‌رب ژمارتنه‌، بونا تێرکرنا ره‌گه‌زپه‌رێسیا خویا بکه‌رب و کوین، ئه‌ڤێ ره‌فتارێ ره‌وشه‌کا ئالوز و باره‌کێ گران ئێخستیه‌ سه‌رمللێن شه‌به‌کا ، بوینه‌ ئه‌گه‌رێ ئه‌زیه‌ت دان و ئێشاندنه‌کا جه‌سته‌یى و ده‌رونى، توشى دوو سه‌رى و لێک ئالزیانێ بوینه‌.

   هه‌ردیسانێ نڤێسه‌ر عه‌ونى ئه‌لداودى دبێژیتن شه‌به‌ک کوردن، ل سه‌ر سه‌روکانیا نڤێینێن ره‌شید به‌نده‌ر ڤێ داخویانیێ به‌لى دکه‌تن، ئه‌و ژ خێلا باجه‌لان یاکوردینه‌ و زمانێ وان ده‌ڤوکا ماجوگورانیه‌، ژ رویێ دینى، ئه‌وان مه‌زهه‌بێ کاکائى ل سه‌ر راست بوینه‌ و خێلا باجه‌لان خێله‌کا کوردیا مه‌زنه‌ و به‌ربه‌لاڤه‌ لناڤبه‌را ده‌ردورێن که‌رکول و ده‌ردورێن وێ، شه‌به‌ک کوردێن ره‌سه‌نن، بده‌ڤوکا باجه‌لان دئاخڤن و ئه‌ڤ ده‌ڤوکه‌ تایه‌که‌ ژ ده‌ڤوکا گوران یاکورى، رژێمێ ئه‌و بعه‌ره‌ب دژمارتن و بزاڤ دکرن بخورتى بکه‌نه‌ عه‌ره‌ب، ل سه‌ر ئه‌ڤى بنیاتى ل سالا1988- 1998ز ئه‌وان بزاڤ کرن، گوندێن وان ڤه‌گوهێزن ده‌ڤه‌رێن عه‌ره‌بى، باجه‌لان خێله‌کا کوردیا به‌ربه‌لاڤه‌ و خوجهن ل تورکیا، ئێران، عێراق و ل عێراقێ خوجهن ل پارێز گه‌هێن دیالا، که‌رکوک، نه‌ینه‌وا، به‌شدارن دگه‌ل ئه‌ڤێ خێلێ، خێلا زه‌نگه‌نه‌، کاکائى، شه‌به‌ک( کو تایه‌که‌ ژ باجه‌لا،)، ئێک زمان هه‌یه‌، ئه‌و ژى زمانێ کوردیه‌، بده‌ڤوکا ماجو گورانى، یاکو رێزمانا خویا تایبه‌تى هه‌ى.

   ئه‌ڤێ خێلێ(باجه‌لان) بێنه‌کا زورفرهه‌ هه‌بویه‌، ئه‌و لناڤا نه‌کبه‌تى و کاره‌ساتادا مه‌زن بوینه‌، زور ده‌رده‌سه‌رى دیتینه‌، ئه‌وان خوپاراست و به‌رگرى کرن، ئه‌وان شه‌ره‌کێ دویرودرێژ دگه‌ل کیسرا (بروجه‌رى)داکر، لده‌مێ حه‌بس کرنا نوعمان کورێ مونزرى، گه‌له‌ک خه‌لکێ ڤێ خێلێ ژى هاتن گرتن، ئه‌وان شه‌رێ قاجاریان کر، ئه‌وان توره‌ و هوزانێن زور هه‌نه‌، مروڤ شانازیێ پێ بکه‌تن، ئه‌و هه‌ڤروشى ده‌وله‌تا ئوسمانلیا بوون، ئیماراتا بابانیا باجه‌لانى سه‌رێ روسیا قه‌یسه‌رى ئێشاند، هێرشێن مه‌غولا بپاشدا برن، به‌رسنگێ هه‌ڤپه‌یمان گرتن، ژبه‌ر هندێ یاگرنگه‌ دێروک و سه‌رپێهاتیێن ڤێ خێلێ بهێنه‌ دیار کرن.

   په‌یڤا باجه‌لان هاتیه‌ وه‌رگرتن ژ (باجروان) د یاقوت حه‌موى دا، یان (باجوان) سلێمان قس دبێژیتن، یان(باجروان) سه‌یدا ئیبراهیم شه‌وکه‌ت دبێژیتن، یان(جروان) د. ئه‌حمه‌د سوسه‌ دبێژیتنن، دوماهیکێ(باجلایا) ده‌ڤه‌ره‌که‌ دکه‌ڤیتن دولا رویبارێ خابیرى لبنارا چیایێ سپى، ل نێزیکێ گوندێ کواشێ وه‌کى لێگه‌ر سبایزه‌ر دبێژیتن.

   لسه‌ر ربیشتا وان د. عه‌باس ئه‌لعه‌زاوى دبێژیتن: ئه‌صلێ وان تورکێن(کاکائینه‌ د دێروکا- بغدادا 1949ز ل95)، مه‌حه‌مه‌د ئه‌مین زه‌کىپه‌رتوکا (خولاصه‌ تاریخ الکوردوکوردستاندا – پشکا ئێکێ ل29) دبێژیتن، باجه‌لان خێله‌کا کوردیه‌ و مه‌زهه‌بێ وان (عه‌لى ئیلاهیه‌)، هنده‌ک نڤێسه‌ر دبێژن هه‌مى باجه‌لانى شه‌به‌کن(القس سلیمان- تاریخ الموصل ل55)… عه‌باس ئه‌لعه‌زاوى دپه‌رتوکا خودا(عشائیر العێراق پشکا دووێ دبێژیتن هندیکه‌ باجه‌لانن خێله‌کا کوردینه‌ دکه‌ڤنه‌ سه‌ر رویبارێ دیالا، هه‌ردیسان دبێژیتن باجه‌لان دکه‌ڤیتن ده‌ڤه‌را زه‌هاو ل کوردستانا ئیرانێ، ل نێزیک باژێرێ خانه‌قین، ئه‌و ژ به‌رئه‌نجامێ هه‌ڤرکیێن ناڤخویى داجریانه‌ کوردستانا تورکیا، عێراقێ، ل ده‌ڤه‌رێن نێزیک میسل و خانه‌قین خوجه دبنن، ئه‌و خێله‌کا بسلمانن و زورانیا وان شیعه‌نه‌، ل میسل خوجه بونه‌ ل گوندێ عومه‌رکان و جلیوخان و ئاربیجیه‌.

   هه‌ردیسانێ دگه‌ل ئه‌ڤێ خێلێ دا، خێلێن تێکه‌لى وان بوین، خێلا داودى، شێخ بزنى، زه‌نگه‌نه‌، روژبه‌یانى، شکاک، له‌ک، به‌ختیارى، زازا، زرارى. نڤێسه‌ر ره‌شید به‌نده‌ر دمه‌قاله‌کا خودا بو گوڤارا (الحیات) ب به‌روارا 29ئابێ 1999ز دبێژیتن شه‌به‌ک کوردنێن عێراقینه‌… یێن ل سه‌ر شه‌به‌کا نڤێسى زورن، کورد، عه‌ره‌ب، گه‌روکێن روژئاڤایێ، نڤێسه‌رێ مه‌زنێ کورد، ئه‌مین زه‌کى دپه‌رتوکاخودا(خلاصه‌ تاریخ الکرد وکردستان)، روژئاڤایى(ستیڤن همسلى لونکریک)ئێک ژ ئه‌فسه‌رێن به‌ریتانى لعێراقێ دپه‌رتوکا خودا(العێراق الحدیس)، دایه‌ دیارکرن،  ربیشتا وان حه‌لیایه‌ دناڤا پێکهاته‌یێن عێراقى دا، ل ناڤ جڤاکێ عه‌ربى، دبێژیتن شه‌به‌ک چه‌قه‌کا بچیکه‌، دژیتن ل سه‌ر لێڤا رویبارێ دیجله‌ى، ل خاریامیسلێ، ئه‌و دئاخڤن بده‌ڤوکه‌کا کوردىیا هه‌رێمى، بهزاروى، ئه‌و دسه‌رکداچونه‌کا دینى داینه‌ و ژ مه‌زهه‌بێ شیعینه‌، هه‌ردیسان مینورسکى دبێژیتن شه‌به‌ک چه‌قه‌قێ بسلمانێن کوردنێن ره‌سه‌نن، خوجهن ل ده‌ردورێن میسل، ئه‌وان گرێدانێن خورت هه‌نه‌ دگه‌ل کوردێن ئێزدى ، به‌شداریێ دگه‌ل ل خرڤه‌بونێن وان یێن جڤاکى و سه‌ردانا مه‌زارێن وان دکه‌ن… قه‌س ئینستاس مارى ئه‌لکرملى، گه‌له‌ک داخویانێن خه‌له‌ت ل سه‌ر هنده‌ک چقێن کوردا دده‌تن، د گوتاره‌کا خودا (الشبک) یاهاتیه‌ به‌لاڤ کرن، د گوڤارا(الموسه‌قف)، یامسرىدا ل 59/1921 دبێژیتن دیانه‌تا وان نه‌په‌نیه‌، دبیتن ئه‌و بخو نه‌په‌نى بکه‌ن، هه‌ردیسان دگوتاره‌کا دیا به‌لاڤ کرى ل سه‌ر (صاریه‌، باجوان، شه‌به‌ک) یاهاتیه‌ به‌لاڤ کرن، د گوڤارا(المشرق اللبنانیه‌)دا ل 5/1902،( ڤه‌کرنا هزرا ل سه‌ر سێ دینا)، دایه‌ دیار کرن، ئێزیدى شه‌یتانى دپه‌رێسن و ئه‌ڤه‌ خه‌له‌تیه‌کا مه‌زنه‌ وى کرى، هه‌ردبیتن یێن وه‌کى ڤى بیتن، باوه‌رى بو ده‌وله‌تا ئوسمانلیا دروست کربیتن، ئێزدى شه‌یتان په‌رێسن.

   ئامال فینوغرادوف خاندنه‌ک دروست کریه‌، ل سه‌ر شه‌به‌کا و دگوڤارا(الاسنولوجى) یا ئه‌مریکى ل 1974 دایه‌ دیار کرن، شه‌به‌ک نه‌ژاده‌ک و دینه‌کێ سه‌ربخونه‌، دبێژیتن شه‌به‌ک پێکهاته‌یه‌کێ هزرى و دینیه‌، ل سه‌ر فقها ئه‌هل ئه‌لحه‌ق، ل جهه‌کى دى دبێژیتن: شه‌به‌ک جهێ قزلباشایه ‌(کولاڤ سور)، بهزرا هندێ ئه‌و به‌رمایکێن صه‌فه‌ویانه‌، دیتنا وێ ئه‌وه‌، هاتنه‌ ژ ئازه‌ربێجانێ ل چاخێ چاردێ، که‌هشتنه‌ وه‌ڵاتێ فارسا سالا1502 ل سه‌رده‌مێ شاه ئیسماعیلێ صه‌فه‌وى(ئه‌ڤێ ژى چ راستى بونینه‌).

   نڤێسه‌ر(به‌نده‌ر) بکورتاهى دبێژیتن: شه‌به‌ک ژ خێلێن کوردینه‌، دبیتن ئه‌و که‌ڤتبن بن کارتێکرنا کومه‌کا دین و مه‌زهه‌بێن ده‌وروبه‌رێن خو، هنده‌ک ژ وان چوینه‌ ناڤ ته‌کیا و بوینه‌ رێکرێن رێکێن صوفیگه‌ریێ، شیعه‌یێن وان عاشورا ره‌شى لبه‌ر خودکه‌ن، سه‌ردانا جهێن پیروزێن که‌ربه‌لا و نه‌جه‌ف و سامه‌را دکه‌ن، حه‌زژێکرنا وان بو عه‌لیێ کورێ ئه‌بوتالبى و زوریه‌تا وى هه‌یه‌… ئه‌ڤه‌ دبیتن کارتێکرنه‌ک ل سه‌ر نڤێسه‌ران وه‌کى تێکه‌له‌کێ قزلباشى، به‌کداشى، صاریالى و ئه‌هلێ حه‌ق به‌لى  بکه‌ن ، بکارلێکرنه‌کا لێک گورینه‌کا ڤان لایه‌نا. 

   شه‌به‌ک شانازیێ بکوردایه‌تیا خو دکه‌ن، بزاڤێن زور ژ لایێ ده‌وله‌تێ هاتن کرن، بکه‌نه‌ عه‌ره‌ب، پشکه‌ک ژ خێزانێن وان ڤه‌گوهاستن ل سه‌ر ڤێ مه‌ره‌مێ ل سالا 1975ز- 1989ز، ل تومارا 1977ز هاتن ژمارتن ب عه‌ره‌ب، ئه‌و بده‌ڤوکه‌کا کوردى دئاخڤن، زور په‌یڤێن کوردى یێن که‌ڤن دڤێ ده‌ڤوکێ دا هاتینه‌ پاراستن… که‌واته‌ ماده‌م شه‌به‌ک کوردن، خلێن شه‌به‌کێن به‌یاتى یێن ژ ره‌سه‌نێ خلێن تورکى… گوڤارا(الثقافه‌ الجدیده‌) ژماره‌(12/1993) دده‌تن دیار کرن، شه‌به‌ک کوردن(( دبیتن شه‌به‌ک نه‌ژادێ وان یێ نه‌په‌نى بیتن، لێ ئه‌وا راستى ژى شه‌به‌ک کوردێن ره‌سه‌نن، بهه‌بونا گه‌له‌ک ئه‌گه‌را، هه‌ستێ وان یێ نه‌ته‌وایه‌تى، زمانێ وان یێ ره‌سه‌ن(70%)زمانێ وان کوردیه‌، ئه‌و بره‌نگه‌کێ زورباش دخه‌لکێ هه‌ورامان دگه‌هن، هه‌ردیسان ئه‌و پاراستنا زور په‌یڤێن کوردى یێن که‌ڤن دکه‌ن، تاکو هنده‌ک وه‌سان هزر دکه‌ن زمانێ وان کوردى یا که‌ڤنه‌ و هاتیه‌ تێکه‌له‌کرن دگه‌ل هنده‌ک په‌یڤێن عه‌ره‌بێ فارسى، تورکى… ئه‌وان پێنجى گوندا هه‌نه‌، نێزیکى هزار که‌سا لمیسل ژى دژین، زوربه‌یا گوندێن وان بناڤێن کوردى هاتینه‌ ناڤ کرن! ئه‌و لگوندا کشتوکالى دکه‌ن و گیاندارێن گه‌هى خودان دکه‌ن، هه‌ردیسانێ ل باژێرا بازرگانیێ دکه‌ن.

  شه‌به‌ک بهه‌مى پێکهاتێ خوڤه‌ بسلمانن، سنه‌ و شیعه‌، شیعه‌ دوو تائیفه‌نه‌( دووازده ‌ئیمامى و به‌کتاشى)، ته‌ریقا دووێ(عه‌لى ئیلاهى) به‌ره‌ڤ نه‌مانێ دچیتن، ئه‌ڤه‌ مه‌زهه‌به‌کێ شیعیێ نه‌په‌نیێ توندروبویه‌، بنه‌مایێن وێ هاتینه‌ وه‌رگرتن ژ حاج مه‌حه‌مه‌د به‌کداشێ فارسى، یێ کو ژیاى لتورکیا و بیروهزرێن وان بتورکى هاتینه‌ نڤێسین، ئه‌ڤان ده‌ستهه‌لاتا وان هه‌بویه‌ لناڤ له‌شکه‌رێ ئینکشاریێ ئوسمانلى دا، ئه‌ڤێ تائیفا ئیسلامى هنده‌ک دیتنێن نه‌په‌نى هه‌بوینه‌، نوکه‌ ناهێنه‌ گوتن، دبیتن به‌ریا نوکه‌ هاتبنه‌ه‌ دیار کرن، چونکى لوى ده‌مى ته‌کیایێن به‌کداشى هه‌بوینه‌ ل میسل، حاج مه‌حه‌مه‌د هنده‌ک بیروهزرێن بسلمانان، گورین تێدا کربون، به‌ره‌ڤ چاک کرنێ.

   شێخ د. ئه‌حمه‌د وائیلى دبێژیتن: لێکئالزیانا ناڤبه‌را جوداکاریێن سونى و شیعى وه‌کى دوو مه‌زهه‌بێن ئیسلامى، جوداکارێنه‌ ژبه‌رئه‌نجامێ هنده‌ک ئه‌گه‌ران… ئه‌گه‌را ئێکێ تێگه‌هشتنا خه‌له‌تا دروشمێن سه‌روه‌ریا گرێداى ب(ئیمامه‌تیێ)ڤه‌، یاکو ئێکسه‌ر لدیڤ په‌یامبه‌ریێ هاتى، ئه‌رێ ئیمامه‌تى بهه‌لبژاتنێیه‌؟ دبێژن په‌یامبه‌رى(مه‌حه‌مه‌دى) پشتى خو چ خه‌لیفه‌ نه‌داناینه‌ و هێلایه‌ بو بسلمانا لدویڤ خودا، بسلمانا ریا شورا هه‌لبژارد، قورئانا پیروز رێڤه‌چونه‌ک هه‌یه‌، و سونه‌تا په‌یامبه‌رى رێڤه‌چونه‌کادى هه‌یه‌، دهه‌لبژارتنا ئیمامى(خه‌لیفه‌ى) دا، ل پاش په‌یامبه‌رى، سونه‌ دبێژن په‌یامبه‌رى ره‌حمه‌ت کر و که‌سه‌ک لدویڤ خو نه‌دانا… تنێ وى هه‌ڤاله‌کێ خو(ابابه‌کر)دیار کر، نڤێژێ ل جهێ وى  بکه‌تن، عائیشایێ گوتێ تو ئه‌مرى دکه‌ى ئه‌بابه‌کر ل پاش ته‌ نڤێژێ لبه‌رى خه‌لکى بکه‌تن، ئه‌بابه‌کرى ژى نڤێژ لبه‌رى خه‌لکى کر، خه‌لکى ژى گوت په‌یامبه‌ر ژ ته‌رازى بۆ ددینیدا ببه‌رى مه‌بکه‌ڤى، پاچاوان ئه‌م رازى نابین ل دونیایێ ببیه‌ به‌راهیکێ مه‌، هوسان ئه‌بابه‌کر بو پاڵیوراو، پاشى هاته‌ هه‌لبژارتن بو خیلافه‌تێ، ئه‌ڤه‌ ره‌ئیا خه‌لکێ سونه‌یه‌ و هنده‌ک پشته‌ڤانیێ دکه‌ن بئایاتان (شاورهوم فى الامر – وامرههم شورى بینهم)، ئه‌ڤان ئایه‌تا په‌یوه‌ندى دگه‌ل ده‌ستهه‌لاتێ دانینه‌، لێ دیتنا شیعا ئه‌وه‌ خیلافه‌تێ گرێدده‌ن بچه‌نه‌ها ئایاتان، وه‌کى: (انى جاعلک اماما، یاداوود اتاجعلناک خلیفه‌ فى الارزى)، ئه‌ڤه‌ ئه‌گه‌رێ بنه‌کیه‌، بونا بریدا چونێن ئیمامه‌تیێ، ئه‌گه‌ر گنگاشه‌ بکورتى ته‌مام ببایه‌ لسه‌ر تێگه‌هشتنێن فه‌رمانێن ئیمامه‌تیێ، دا ئه‌رک ژێک ڤاڤێر بن، لێ ئه‌ڤ پرسه‌ سیاسه‌ت و فرمانێن تیره‌گه‌ریێ که‌ڤتنه‌ ناڤ… له‌ومانێ جوداکارى هاتن مه‌زن کرن، هه‌رتشتێ سیاسه‌ت که‌ڤته‌ ناڤ دێ ژبه‌رک چیتن! هه‌ردیسانێ جوداکارى دیار بون ل سه‌ر پروگرام و برێدا چونێن شیعى و سونى.  

   مه‌زهه‌بێ شیعى خو موکوم کر، ل سه‌ر ڤیانا خه‌لکێ مالا په‌یامبه‌رى و ل به‌راهیا وان ڤیانا عه‌لیێ کورێ ئه‌بوتالبى و زوریه‌تا وى، ئه‌وان عه‌لى ل به‌رى هه‌مى هه‌ڤالێن په‌یامبه‌رى=مه‌حه‌مه‌دى(د) ددانا،ئه‌وان هزر دکر هه‌ڤالێن په‌یامبه‌رى زورى ل وى کریه‌ و نه‌کریه‌ خه‌لیفێ ئێکێ، چونکى ئه‌و ژ هه‌میا فه‌رتربویه‌ ببیتن خه‌لیفه‌، لڤێره‌ ڤیان و حه‌ز ژێ کرنا وان بو عه‌لى دزێتن، چونکى ئه‌و نه‌سه‌لێ پیروزه‌ ژ روبیشتا پێغه‌مبه‌رى، سمبێل مه‌زن کرنا وان ژى ژ هندێ دهێتن، چونکى عه‌لى یێ سمبێل مه‌زن بویه‌، ئه‌و بخه‌له‌تى هزر دکه‌ن و دبێژن گیانێ خودێ دارژیایه‌ ناڤ له‌شێ عه‌لى، هه‌ردیسان دبێژن قورئان بو عه‌لى هاتیه‌ و مه‌حه‌مه‌دى حیله‌ لێ کریه‌… نه‌په‌نى و نه‌هێنیێن وان دبیتن ژ وان هه‌وا هاتبن، یێن ئوسمانلیا کرینه‌ سه‌ر وان، بو ڤه‌گه‌راندنا وان بو ناڤ دینێ ئیسلامێ (وه‌ک ئه‌و دبێژن). د خاندنه‌کا هاتیه‌ به‌لاڤ کرن، دگوڤارا سه‌رهه‌لدان دا، ژلایێنڤێسه‌ر شاخه‌وان، یاکو هاتیه‌ به‌لاڤ کرن، ل هه‌ولێرێ ل سالا1995ز ، د پشکا ئێکێ دا دده‌تن دیار کرن، شه‌به‌ک سێ گریمان بونا وان هه‌نه‌:

1- شه‌به‌ک به‌رماکێن له‌شکه‌رێ نادرشاهینه‌، یێن کو باژێرێ میسلێ دورپێچ کرى.

2- شه‌به‌ک به‌رمایکێن خێلا سماقینه‌ ل سوریا، یێن کو لبه‌ر بویه‌ بچن لورستانێ.

3- شه‌به‌ک ژ خێلاتێن لورا بچیکن، پشتى شکه‌ستنا ئه‌میرێ وان (شاوبردى) ژلایى شاه عه‌باسێ صه‌فه‌وى ل چونا گرتنا وان بوباژێرێ میسل.

   لێ دراستى دا، ئه‌ڤ سێ گریمانه‌ بتنێ ڤه‌گێرانن، چ پشته‌ڤانیێن دێروکى نینن… فوئاد حه‌مه‌ خورشید دگوڤارا(المجمع العلمى الکردى)، ژماره‌(2_3 سالا 1975)دا، دبێژیتن سولتان مراد، که‌لهر ژ زه‌هاو ده‌رکرن، عه‌ردێ وان دا باجه‌لان، یێن کو ژ میسل ئیناندین. هندیکه‌ بونا شه‌به‌ک، صاریه‌، گورانه‌ لده‌ڤه‌را میسل، یێن کو لدور ئه‌میرێ لرى(شاوبردى) کومبوین، پاش شکه‌ستنا وان ل سه‌رده‌ستێ شاه عه‌باسێ صه‌فه‌وى، پاشى جاره‌کا دى زڤرینا وان بو شه‌رى، جاره‌کى شکه‌ستن و ڤه‌گه‌ریان بو ده‌وله‌تا ئوسمانلى، وه‌کى مه‌حه‌مه‌د ئه‌مین زه‌کى به‌حس لسه‌ر دکه‌تن، د په‌رتوکا خودا(تاریخ الدول والامارات الکردیه‌ فى العصرالاسلامى)، یانى گه‌هشتنا گورانا و تاگرێن بو ناڤ ده‌وله‌تا ئوسمانلى، ل سالا (1600ز- 1620ز)، هه‌لبژارتنا وان، خوجه ببن لروژهه‌لاتێ میسل، بوهندێ دویر بکه‌ڤن ژ بن ده‌ستهه‌لاتا ئوسمانلیا، وه‌کى بازنه‌یه‌کێ لدور میسل خوجه کرن (الشبک من نهر الخوصر الى نهر الخازر، الگوران من الخازر جهه‌ جبل مقلوب الى الزاب الکبیر، الصاریه‌ شرق الشبک والى الجنوب من الگوران تجعل منهم سدا امامه‌ هجمات الدوله‌ الصفویه‌ لکونهم اعداْ لها)، بئه‌گه‌را هندێ، خێلێن لر کوردن، بزمانێ کوردى دئاخڤن… نڤێسه‌ر پێڤه‌ دچیتن و دبێژیتن، ده‌ڤوکا شه‌به‌کا ده‌ڤوکا باجه‌لانیه‌، ئه‌و تایه‌کێ گورانینه‌، ئه‌ڤه‌ ئێکه‌ ژ چار ده‌ڤوکێن کوردى، لڤێره‌ چ گومان نامینیتن کو شه‌به‌ک کوردن، ده‌ڤوکا وان ژى تایه‌کێ ده‌ڤوکا کوردیه‌، (الام)… لڤێره‌ بزاڤێن نڤسَه‌ر شاخه‌وان جهێ سوپاسیێنه‌، لێ ئه‌وى ژ بیر کریه‌، خێلێن لرى به‌ریا سه‌رده‌مێ ئیلامى و لولو، کاشى، کوتیا، خوجهێن عێراقێ بوینه‌. ئه‌گه‌ر شه‌به‌ک ژ لرێن بچیک باینه‌، دا نوکه‌ لوان ده‌ڤه‌را بن یێن کوردێن فه‌یلى لێ… کورتاهیا بابه‌تى، پرانیا دێروک زان و ڤه‌کوله‌رێن بارێ شه‌به‌کا راڤه‌ کرین، دده‌نه‌ دیار کرن، شه‌به‌ک کوردێن ره‌سه‌نن، زمانێ وان کوردیه‌، بده‌ڤوکا گورانى دئاخڤن، زور په‌یڤێن وان کوردیا ره‌سه‌نا که‌ڤنن، هه‌ردیسانێ کێمه‌کا بنه‌مالێن خێلێن(عه‌ره‌ب، فارس، تورکومان) تێکه‌لى وان بوینه‌، هوسانێ بوینه‌ تێکه‌له‌کێ نه‌ته‌وایه‌تى، لناڤ وان دهێنه‌ دیتن ژ خێلا ته‌ى و جبور و جحێش یێن عه‌ره‌بى، خێلا به‌یاتا تورکومانى، خلێن باجه‌لان، زه‌نگه‌نه‌، زازا، داوودى، روژبه‌یانى یێن کوردى… هه‌ر خێله‌ک ژ ڤان شانازیێ بره‌گه‌زێ خۆ دکه‌تن، لێ دیسان ئه‌و دانپێدانێ دکه‌ن، ئه‌و شه‌به‌کن…

 

به‌شی دووه‌م

 

لڤێره‌ هه‌نه‌ شه‌به‌ک دبێژن ئه‌م کوردین، نڤێسه‌ر حه‌سه‌ن عه‌که‌ کورده‌کێ شه‌به‌که‌، د تورا به‌حزان یا ئه‌نترنێتێ دا گوتاره‌کێ به‌لاڤ دکه‌تن و دبێژیتن: هه‌مى شه‌به‌ک ژ لایێ نفشى و زمانى نێزیکى کوردانه‌، لچاڤ هه‌مى نه‌ته‌وێن دى یێن جیران، لوێ ده‌ڤه‌را شه‌به‌ک لێ خوجه، یاکو دبێژنێ (شبکستان)، یان عه‌ردێ شه‌به‌کا، دکه‌ڤیتن باکورێ روژهه‌لاتێ عێراقێ و یان باشورێ روژهه‌لاتا کوردستانا مه‌زن… لێ ئه‌ڤه‌ وێ هندێ ناگه‌هینیتن بنه‌مالێن تورکومانى و عه‌ره‌بى تێدا نینن، به‌لکى ئه‌ڤ دوو ره‌گه‌زه‌ لناڤ واندا هنه‌، لێ تێکه‌لى وان بوینه‌ و لناڤدا حه‌لیانه‌، دسه‌ر هندێ دا زمانێ وان یێ ماکێ (عه‌ره‌بى، تورکومانى) دگه‌لدا مایه‌، لێ ئه‌و خو بشه‌به‌ک دژمێرن، بونمونه‌، لگوندێ عومه‌رکان تورکومانێن به‌یاتى هه‌نه‌ن و هنده‌ک بنه‌مال ژى هه‌نه‌ ژ خێلاتێن عه‌ره‌بیێن(( ته‌یى، دلێم (الجریسات)، لێ خو بشه‌به‌ک دژمێرن و شانازیێ پێ دکه‌ن.    

  شه‌به‌ک ملله‌ته‌که‌ ژ وان ملله‌تێن گیانێ لێبوریێ و حه‌ز ژێ کرنێ لده‌ڤ زور بلنده‌، ئه‌و حه‌ز ژ تێکه‌لیا ده‌روجیرانێن خودکه‌ن، زور بنه‌رمى و توره‌یه‌کێ لائبق ره‌فتارێ دکه‌ن، دێ بینى ئه‌و تێکه‌لیا عه‌ره‌بى، کوردى، تورکومانى، یه‌زیدى و ئاسوریان دکه‌ن، هه‌تا ژ رویێ مه‌زهه‌بى شه‌به‌ک توند نینن، وه‌کى هاتینه‌ په‌سن کرن ژ لایێ ئه‌حمه‌د حامد و عه‌بدلمونعم غولامى ڤه‌… ئه‌و بسلمانێن مه‌زهه‌ب، سنى، شیعى، صارى (نێزیک دیانه‌تا ئێزیدى)… بکورتاهى ئه‌و تێکه‌له‌کێ نمونه‌یینه‌، ژ هه‌ڤگرتن و پێک گه‌هشتنا هه‌مى پێکهاته‌یه‌کێ عێراقى، ئه‌رکه‌ لسه‌ر هه‌ر عێراقیه‌کێ کوردى، عه‌ره‌بى، تورکومانى پاراستنا ڤێ کوما مروڤا، یا نمونه‌یى بکه‌تن، چونکى ئه‌و نومنه‌یه‌کا ژێگرتیا ده‌لاله‌ ژ پێکاته‌کێ جڤاکێ عێراقیێ زور حه‌زکرنا ڤیان و لێکبورین و تێکه‌لى و خودا گیانێ هه‌ڤکاریه‌کا پاقژ.   

   سالێن(1977-1987) ئه‌و شه‌به‌کێن ناڤێن خو نڤێسین کوردن، هتانه‌ ده‌رکرن و زوردارى لێ دهاته‌ کرن، ژلایێ رژێما عه‌فله‌قى، ئه‌وێن خو دنڤێسى عه‌ره‌ب دمانه‌ ل سه‌ر جه و وارێن خو، پشتى هه‌رفتنا رژێما صه‌دامى، بو شه‌به‌ک و کێمه‌ به‌رتلکێن دى، دبیتن سه‌رده‌مێن ڤه‌کرن و شین بونا ئومێدێن ڤان کێمه‌ ملله‌تا ل عێراقێ، چونکى ئه‌و هه‌ست بئازادى و خوسه‌ریا خودکه‌ن.

   صه‌واف دبێژیتن عه‌قیدا شه‌به‌کا به‌کداشى، قزلباشیه‌، توره‌ و رێک و ره‌فتارێن وان صوفیگه‌رینه‌، شێخێن وان قزلباشینه‌، ژ برکێن صه‌فه‌ویه‌تێ یێن هاتینه‌ بنیات کرن، ل ئه‌رده‌بیلێ (ئازوربێجان)، بفارسیا که‌ڤن دبێژنێ (روئین دز)، لڤێره‌ یافه‌ره‌ ڤان دوو رێکێن صوفیگه‌رى بکورتى ل سه‌ر باخڤین: به‌کتاشیه‌ رێکه‌کا صوفیگه‌ریه‌، هاتیه‌ دانانانێ ژ لایێ حاج به‌کداشێ وه‌لى ل خوره‌سانێ، یێ ژ نه‌سه‌ل نیسابورى، ژ سه‌یدیێن موسه‌ویه‌، یان کو ژ ره‌گه‌ز نه‌ژادێ خو دبه‌نه‌ سه‌ر ئیمام موسا کازم(د)، ئه‌و ل خوره‌سان قوتابیێ شێخ لوقمانێ صوفیێ بناڤ و ده‌نگ بویه‌، ئه‌وى لسه‌ر ده‌ستێ ئه‌حمه‌د بوه‌یرى دخاند، ئه‌وى وه‌فات کرى، ل سه‌ر ده‌مێ سولتان خوزا وندکاران (سالا738ه)، ل گوندێ قیرشه‌هر، ئه‌و ل جه‌هه‌کى هاتیه‌ ڤه‌شارتن بناڤێ(حاجى به‌کتاش)، تاکو نوکه‌ ژى لڤى جهى خه‌لک سه‌ردانا گورا وى دکه‌ن، دبێژن دانه‌رێ دروستێ ڤێ رێکا به‌کداشى (بالم بابا)یه‌، یێ وه‌فات کرى، ل سالا922ه، لێ دبه‌یان ئه‌لئه‌ولیادا نڤێسیه‌، ئه‌و پیرێ دووێیه‌، لڤێره‌ حاج به‌کداش دبیتن بیرێ ئێکێ ( البیر الاول)، به‌کتاشى که‌ڤتیه‌ بن کارتێکرنا حروفى، بکارتێکرنه‌کا مه‌زن، ژ به‌ر هندێ فه‌زللاهێ حروفى و په‌رتوکا وى(الجاویدان)، مه‌زنزلگه‌هه‌کا پیروز هه‌یه‌ لده‌ڤ به‌کتاشیان، ئه‌ڤ رێکا هاتیه‌ به‌لاڤ کرن ل ئه‌نادول و به‌لقانێ، ئه‌لبانێ زورپێڤه‌ هاتن گرێدان، لده‌مێ ئه‌وان دان و ستاندن دگه‌لدا کرى، ئه‌و بونه‌ رێبه‌رێن وان (الائمه‌ لهم)، به‌لکى زورجاران دکوتنه‌ ئینکشاریا به‌کتاشى(لایه‌نگرێن حاج به‌کتاشى)، صه‌راف دبینیتن به‌کتاشى خه‌لوه‌گه‌رێن ئیسلامینه‌، ئه‌و زور حه‌ز ژ ئیمامێ عه‌لى دکه‌ن، هه‌ردیسان وان دوازده‌ ئیمام دڤێن، و زور خو بو دچه‌مینن، ئه‌و بحه‌ژێ کرنه‌کا دینه‌کانه‌ حه‌ز ژ ئیمام جه‌عفه‌ر ئه‌لصادق دکه‌ن، ئه‌وا باوه‌رى بسیاتیا، ئڵاه، مه‌حه‌مه‌د، عه‌لى هه‌یه‌ و هه‌رده‌م دگه‌ل خو ڤان سێ گوتنا دبێژن، وه‌کى دنه‌صرانیێ دا دبیتن جهگرێ(سالوسیا، الاب، الابن، روح القدس)… لده‌مێ ئه‌و خه‌له‌تیه‌کێ دکه‌ن، یه‌کسه‌ر دچن ده‌ڤ (باباى) و خه‌له‌تیا خو بو دده‌ن دیار کرن، یه‌کسه‌ردانپێدانا خو دکه‌ن، داخازا لێبورینێ دکه‌ن… لدوماهیکێ به‌کتاشى رێکه‌کا صوفیگه‌ریه‌، بساناهى نینه‌ ئێک بچیتن ناڤ رێزێن وان، بتنێ لده‌مێ هزار شه‌ڤا لسه‌رک رێوره‌سمێن په‌رستنێن وان برێدا ببه‌تن… پرانیا رێوره‌سمێن شه‌به‌کا وه‌کى یێن به‌کتاشیانه‌، دکومبونێن خودا په‌یڤا (الله‌، مه‌حه‌مه‌د، عه‌لى) هزار جاران به‌رده‌وام  ل سه‌رک دبێژن، لهه‌مى بیرهاتن و جه‌ژنێن خودا.

   لێ قزلباشیه‌ت لده‌ست پێکا دروست بونا وێ دا، دگوتنێ(صوفییه‌تى)، ناڤنان بو دانه‌رێ وێ (قوتب الاقتاب صفى الدین اسحاق الاردبیلى) یێ وه‌فات کرى، ل سالا730ه، ئه‌و باپیرێ شه‌شێ یێ شاه ئیسماعیلێ صه‌فه‌ویه‌، ئه‌و ژ ناڤدارێن زوهد و زانست و ره‌فتار چاکیێ بویه‌، ئه‌و لسه‌ر ده‌ستێ شێخ زاهد ئه‌لگه‌یلانى فێربویه‌، پشتى شێخ زاهد مرى، ئه‌و خه‌لیفه‌ بویه‌ دهیدایه‌ت و پێگه‌هاندنێ دا، قه‌برێ وى یێ پیروزه‌ ل ئه‌رده‌بیل، خه‌لک ژ زور جهێن دونیایێ دچنه‌ سه‌ردانا وى، ئه‌و یێ جوانکریه‌ بفوسه‌یفسات و قه‌نادیلێن زێر و زیڤا، ئه‌وى ته‌به‌له‌یه‌کا هه‌ى لده‌مێ گازیێ لێدده‌ن بو گوه لێبونا مێڤانان، هه‌ردیسان لئه‌رده‌بیل گورێ کورێ وى(شێخ موسى) هه‌یه‌، ئه‌و دبیتن پیروزترینێ شه‌یخێ عه‌جه‌ما، ئه‌و ژ زانایێن خودان زانسته‌، ئه‌و بفێرکرنێ(ارشاد) رادبیتن ل سالا735ه دژیانا بابێ خودا، دیاره‌ وه‌صیێن په‌رتوکا مه‌ناقب هاتینه‌ ڤه‌گوهاستن ژ سه‌ر زارێ وى و مریدێن وى، هاتیه‌ گوتن د( اسار الشیعه‌)دا یا عه‌بدالعزیز الجواهرى دا.

   هه‌ر لوێ گورستانێ گورا (حه‌یده‌ر کورێ جونه‌ید) و(شاه ئیسماعیل) و(شاه ته‌هماسپ) و (خمره‌ میرزا) و (شاه عه‌باس) دهێتن دیتن. گوتنه‌ رێکا صه‌فه‌وى قزلباشیه‌ ل سه‌رده‌مێ شاه ئیسماعیلێ صه‌فه‌وى، پشتى خێلێن ئیستاجلوا، شاملو، بنکلوا، بهارلو، زولقه‌دره‌، فه‌جر، ئه‌فشار، هاتین سه‌ر رێکا وان، پاشى کولاڤێن سور کرینه‌ سه‌رێ خوو، گوتنێ قزالباش، بتورکى(قزل) سور و (باش) یانى سه‌ر، یانى خودانێ کولاڤێن سور، پاشى پشتى ده‌مه‌ک بسه‌ردا بورین گوتنێ قزلباش، چونکى دانه‌رێ وا شێخ صه‌فى دین بویه‌، یێ کو مرى ل سالا730ه، پاش دوو چاخ بسه‌ردا بوین شاه ئیسماعیل دبیتن جهگرێ وى، ل سه‌ر هه‌لامه‌تێ مه‌له‌کى ل سالا906ه، ئه‌و ژى سالا 930ه دمریتن، لڤێره‌ ده‌م لناڤبه‌را دانه‌رى و نه‌ڤیێ وى دووسه‌د سال ڤه‌دکێشن… لڤێره‌ شاه ئیسماعل دروشمێ قزلباش هه‌لدگریتن، کولاڤێن سور دکه‌تن سه‌رێ له‌شکه‌رێ خو، ئه‌ڤ دروشمه‌ دهێتن وه‌رگرتن ژ (تاجێ حه‌یده‌ر یێ سور) وه‌کى ناڤلینانا دوازده‌ ئیماما. قزلباش فرقه‌یه‌کا دینی بویه‌، به‌لاڤ بوى ل ئه‌نادولێ، ئه‌و وه‌کى نه‌صیریێ سورینه‌ و ئه‌وان دگوتنه‌ خو عه‌له‌وى، یانى هێزا عه‌لیێ کورێ ئه‌باتالبى، لناڤ قزلباشا کورد و تورک ژى هه‌بوینه‌، ئه‌وان هنده‌ک عادات و ته‌قالیدێن هاڤى هه‌بوینه‌… لدرێسم و مه‌لاتیه‌، ترجان، ئه‌زوربیجان، سیواس، ته‌بلیس و سیواس و ئه‌نقه‌ره‌ هاتنه‌ به‌لاڤ کرن.

   لئه‌ڤغانستانێ دگوتنه‌ قزلباشا مهاجر، ژ ره‌گه‌زێ وان یێ تورکومانى، تاجیکى و نه‌هدیکى تویخا ناڤینا جامو تاکو فارسا(ئیرانى) پاش نادر شاهى، یێن کو ئه‌و خوجه کرین، ل کابول و هنده‌ک ویلایه‌تێن دى، دا بو وان ببنه‌ په‌رجان و وان بپارێزن…. شه‌به‌ک گرێدانێن وان زورترینه‌ دگه‌ل به‌کتاشیێ ژ قزلباشیێ، چونکى لبن کارتیکرنا په‌رتوکا(المناقب) تێگه‌هشتینه‌، دلاپه‌ره‌یێن ڤێ په‌رتوکێدا(ل 48_49)، گرنگیه‌کا زور دده‌تن ژمارا، دکومبونێن واندا ئه‌ڤ ژماره‌ دهێنه‌ گوتن، کوپیروزیا وان هه‌یه‌،  ژمارێن وان یێن زور دهێنه‌ گوتن ناگه‌هنه‌ حه‌فتا(سێ، پێنج، حه‌فت، دوازده‌، چارده‌، چل)، سێ(خودى، مه‌حه‌مه‌د، عه‌لى)، پێنج(مه‌حه‌مه‌د، عه‌لى، فاتیمه‌، حه‌سه‌ن، حوسێن)، دبێژنێ ئه‌صحابێن کساْ، حه‌فت(پله‌یێن رێکا صوفیه‌تیێ (المونته‌سب، المرید، الدروێش، المرشد، الپیر، البابا، القه‌له‌نده‌ر، الره‌ند، القوتب)، دووازده‌( دوازده‌ ئیمام، عه‌لى المرته‌زا، حسن المجتبى، حسێن الشهید، على بن حسێن، زین العابدین، محمدباقر، جعفرالصادق، موسى الکازم، على النقى(هادى)، حسن العسکرى، محمد المهدى))، چل دگه‌ل ڤان ئیماما پێغه‌مبه‌ر‌ و فاتیمه‌ و ئیمامیێن دى یێن بهێن و غائیب، ناهێن زانینێ هه‌مى چونکى هێشتا هنده‌ک نه‌هاتینه‌… ددیارکرنا (غلووالغلات) دئیسلامێ دا، صه‌واف دده‌تن دیار کرن، رێکێن صوفیگه‌ریێ د ئیسلامێ دا وه‌کى( قادریه‌، ره‌فاعیه‌، سه‌هره‌وه‌ردیه‌، شازلیه‌، نه‌قشه‌به‌ندیه‌، خه‌لوه‌تیه‌، میرغه‌نیه‌، غه‌نیمیه‌… )، تیمێن ببها وه‌کى(بکتاشیه‌، الموله‌ویه‌، البارامیه‌، الملاحیه‌، القزلباشیه‌، العله‌ویه‌، الابراهیمیه‌، الجمالیه‌، الزه‌هه‌بیه‌، النوربه‌خشیه‌، النعمه‌الهیه‌، الکونابادیه‌، الصه‌فائیه‌، الاوجاخیه‌، القه‌لنده‌ریه‌، الخالسکریه‌، الشیخیه‌، الکشفیه‌)، هه‌ردیسانێ مه‌عنا غه‌لوێ یه‌عنى زه‌لالى و دهزبه‌رزه‌بونا عه‌لى و خه‌لکێ مالا وى دا… 

   د ده‌رگه‌هێ(عادات و ته‌قالیدێن) شه‌به‌کادا، صه‌راف دبێژیتن: شه‌به‌ک نڤێژێن خو وه‌کى خه‌لکێ دى ناکه‌ن، ئه‌و نڤێژه‌کێ بتنێ دکه‌ن لشه‌ڤا ئه‌ینیێ دا،ئه‌و وه‌کى بازنه‌یى دروینن و بکوم نڤێژا خو لمالا پیرێ خودیکه‌ن، ئه‌و لسه‌ر دلێن خو په‌یڤا(گلبنک) دبێژن، گل= یانى گول، بنک= یانى ده‌نگ، پاشى پیر دێ ئه‌مرى ده‌تن سجودێ ببه‌ن و دێ خو چه‌مینن… هه‌ردیسان روژیا هه‌یڤا ره‌مه‌زانێ ناگرن، ئه‌و نه‌ه روژێن ئێکێ ژ هه‌یڤا مه‌حه‌رمێ روژیێن خو دگرن، هه‌ردیسان ئه‌و زکاتا مالێ خو ناده‌ن، ئه‌و ژبه‌رهه‌مێ خو یێ كشتوکالى پێنجێکیێ دده‌نه‌ ربیشتا پێغه‌مبه‌رى(سه‌یدا)، ئه‌و بو حه‌جێ ناچن مه‌که‌ و مه‌دینا، به‌لکى ئه‌و دچن بو سه‌ردانا جهێن پیروز ل کوفه‌ و نه‌جه‌ف و، حه‌ج لده‌ڤ وان ته‌مام نابیتن، بتنێ ئه‌گه‌ر حه‌فت جارا سه‌ردانا کوفه‌ و نه‌جه‌ف بکه‌ن… لێ ئه‌وا راستى بیتن پرانیا شه‌به‌کا(سنه‌، شیعه‌) رێوره‌سمێن دینێ ئیسلامى بته‌مامى برێڤه‌دبه‌ن. 

   گرنگترینێ رێوره‌سمێن وان، وه‌کى صه‌واف دبێژیتن : گرنگترینێن رێوره‌سمێن وان یێن پیروز و بیرهاتنا وان دکه‌ن، وه‌کى لخارێ دیاره‌:

1- رۆژا سه‌رێ سالێ، شه‌ڤا ئێکێ سه‌رسالێ (ئێکى کانونێ) لده‌ڤ وان یاپیروزه‌ و بیرهاتنا وێ دکه‌ن، هه‌ردیسان سه‌رسالا وان دروسته‌ بهێته‌ کرن لده‌ه روژێن ئێکێ یان ده‌ه روژێن دووێ ژ هه‌یڤا کانونا ئێکێ، کودبیتن هه‌یڤا سه‌رسالا زاینى.

2- شه‌ڤا لێبورینێ(التعازر او الغافر)، شه‌به‌ک لڤێ شه‌ڤێ(ئه‌ینیێ) کومبه‌ستێن تایبه‌تى دکه‌ن، ئه‌و لڤێ شه‌ڤێ دلێن خو یێن بکه‌ربوکین و ژخرابیا درێژن و داخازیا لێبورینێ دکه‌ن، راستیا خو دده‌نه‌ دیار کرن، به‌رامبه‌رى پیرێ خو، رێوره‌سمێن تایبه‌تى هه‌نه‌ بو ڤێ شه‌ڤێ، دووازده‌ که‌س دێ بسه‌روکاتیا باباى، پیرێ مه‌زن دێ راوه‌ستن، کومبون لشه‌ڤا لێبورینێ کومبه‌سته‌کا پیرۆزه‌، راستیانا دوازده‌ که‌سا، نیشانا دوازده‌ ئیمامێن بێ گونه‌هن ژ ئیمامێن شیعى، پیرو بابا ئه‌و شێخه‌ و سه‌روکانیه‌ لده‌ڤ شیعه‌یا، ئه‌وان(ره‌هر) هه‌یه‌ و ئه‌ڤه‌ ده‌لیله‌که‌ و مه‌نزلگه‌ها وى کێمترێه‌ ژ یا پیرى، ئه‌و مروڤه‌ یێ فانوسێ یان چراى هه‌لدگریتن، ئێک ژى جه‌ریفکى هه‌لدگریتن لبه‌ر ده‌رگه‌هێ پیرى و یێ کو بوکومبونێ ئاماده‌کرى و ئه‌و به‌رپرسیاره‌ ژئاڤدانا جه‌ماعه‌تێ، چار خادم و دوو ده‌رگه‌هڤان ژى دێ لبه‌ر ده‌رگه‌هێ پیرى راوه‌ستن.

3- شه‌ڤا دانپێنانێ، ئه‌ڤه‌ ئه‌و شه‌ڤه‌ یا گونه‌هبارێن شه‌به‌ک دچنه‌ ده‌ڤ پیرى و دانپێدانا گونه‌هباریا خودکه‌ن…

4- رێوره‌سمێن هتانا ناڤ رێکێ(هه‌لبژارتنا ده‌روێشا)… ئه‌ڤه‌ رێوره‌سمێن تایبه‌تینه‌، بابا و هاریکارێ وى(ره‌هبه‌ر)صوفیا دهه‌لبژێرن بو ناڤ رێکا صوفیگه‌ریێ، ئه‌ڤ دوو که‌سه‌ دگه‌ل که‌سه‌کێ دى و ژنکا که‌سێ دى بوده‌مێ چل یا حه‌فێ روژا دێ که‌ڤن خه‌لوه‌تێ.

5- سه‌ردانێن گورێن دوازده‌ئیماما.

6- رێوره‌سمێن ده‌هروژکیا محه‌رمێ. ل ڤان روژا خوڤه‌دقوتن ، زنجیرا ل خودده‌ن، دکه‌نه‌ گرى، خه‌مام ئیمام حوسێن هه‌ل دگرن.

   شه‌به‌کا رێوره‌سمێن ب حێبه‌تى هه‌نه‌، لڤێره‌ ده‌رفه‌ت نینه‌، ئه‌م ل سه‌ر باخڤێن، هه‌ردیسان وان عادت و ته‌قالیدێن زور جوان بوان ڤه‌ گرێداى هه‌نه‌، هه‌مى خه‌لکێ ده‌ردورێ وان ل بن کارتێکرنا کریارێن وان یێن باش و مشتى مروڤایه‌تى ماینه‌ و رێز و قه‌درگرتنێن باش لێ دگرن.

   ل دوماهێکێ صه‌واف ئیشاره‌تێ بپه‌رتوکا وان یا پیروز(البرخ = بوریوق) دکه‌تن، ئه‌ڤه‌ ده‌ستنڤێسه‌که‌، پێکهاتیه‌ ژ دان و ستاندنه‌کا ل ناڤبه‌را شه‌هابه‌دین کورێ ئه‌حمه‌د کورێ یه‌حیاى، یێ ناڤدار ب(فه‌زلولاه ئه‌لعومه‌رى) دپه‌رتوکا (مسالک الابصار من ممالک الامصار)، لسه‌ر بابه‌تێن شه‌به‌کا، لپشکا سیێ دبێژیتن (الشوک او الشول)، ژ زارده‌ڤێ مسته‌فا جه‌واد، ئه‌ڤانا حاکمداریا وان ژلایێ(شوانکارا = شبنکارا)هاتیه‌ کرن، دده‌تن خویا کرن، عه‌قیدا وان عه‌قیده‌یا به‌کتاشیه‌(بککاشیسه‌ = قزلباشیه‌) دگه‌ل هنده‌ک گورین و پێشداچونا، په‌رتوکا وان یا پیروز(مه‌ناقب) و (البویوروق)… ئه‌ڤه‌ دکه‌ڤتنه‌ خه‌لوێ، زور رێکێن خه‌لوێ هه‌نه‌، گرنگترینێ وان( البیانیه‌، المغیریه‌، الحربیه‌، المنصوریه‌، الجناحیه‌، الخیتابیه‌، الشریعیه‌، النصیریه‌، البکتاشیه‌ و قزلباشیه‌) ، یامه‌پێ مه‌ره‌م رێکا به‌کتاشى و قزلباشیه‌یه‌، چونکى بسلمانێن شه‌به‌ک ڤێ رێکا صوفیگه‌ریێ(خه‌لوێ) برێدا دبه‌ن. یائێکێ رێکا تورکیه‌ لئه‌نادولێ دروست بویه‌ ژ لایێ حاج به‌کتاشى، ل نیشاپور سالا 738ه، لدیڤدا رێکه‌ک دیار دبیتن ل ئه‌رده‌بیل، باکورێ ئیرانێ، دبێنێ رێکا صوفیگه‌رى یان رێکا ئه‌لسرخریه‌(القزلباشیه‌ العلویه‌).

  بنیاتێ خه‌لوێ ل ده‌ستپێکى بو ئیمام عه‌لى دهاته‌ کرن، پاشى بو زوریه‌تا وى و دوازده‌ ئیمان دهاته‌ کرن، ئه‌و شیعێن خه‌لوێ بو عه‌لى دکه‌ن چار پشکن، تائیفائێکێ دبێژیتن عه‌لى ئیمامه‌ و حه‌ز ژ عه‌لى دکه‌ن و بو دکه‌ڤن خه‌لوێ و ئه‌ڤه‌ زورن، یێن دوو وێ(موعته‌دله‌)، یێن سیێ عه‌لى ببهایه‌کێ بلندوپیروز دژمێرن، یێن چارێ دبێژن عه‌لى خودایه‌ و ئه‌ڤه‌ لعێراقێ نه‌ماینه‌، ئه‌ڤه‌ لئیرانێ ل ده‌ڤه‌را(شاه ئاباد) هه‌نه‌.

   دراستى دا شه‌به‌ک ژ رۆژهه‌لاتێ عێراقێ(ئیرانێ) هاتینه‌ ل سه‌رده‌مێ ده‌وله‌تا ساسانێ، هاتنه‌ ل ده‌وروبه‌رێن میسل خوجه بوینه‌، ئبن ئه‌سیر د په‌رتوکا خودا(الکامل فى التاریخ) دبێژیتن: ل ده‌مێ ساسانیا ده‌ستێ خو دانایه‌ سه‌ر میسل، شویرها وێ ئاڤا کرى، ل ده‌وروبه‌را هنده‌ک گوند هاتن ئاڤا کرن، ئه‌ڤ گونده‌ ئه‌ون یێن نوکه‌ شه‌به‌ک لێ خوجه، ئه‌ڤێ دیتنێ نڤێسه‌ر (کامل الصائیغ) ته‌ئید دکه‌تن دپه‌رتوکا خودا( تاریخ الموصل)، ئه‌ڤێ دیتنێ پشته‌ڤانى هه‌یه‌، چونکى شه‌به‌ک ل سالا(557ه) هاتینه‌ گوندێ(باشبیسه‌)یێ مه‌سیحیا ل سه‌رده‌مێ ساسانیا، خانیێن وان قوچه‌کى هاتنه‌ ئاڤا کرن. حوکمه‌تا عێراقێ دیراسه‌ک دروست کریه‌، ل سه‌ر گوندێن ده‌وروبه‌رێن میسل ب ژماره‌(541) سالا1952ز، دبێژیتن ل حه‌مدانیێ(ده‌ردورێن میسل) تێکه‌له‌یه‌کى نه‌ژادى هه‌یه‌، پرانیا وان شه‌به‌کن، پاشى عه‌ره‌ب، کورد، تورکومان، ئه‌ڤه‌ دانپێدانه‌ ژ لایێ ده‌وله‌تا عێراقێ ب سه‌ربخویا شه‌به‌کان.

ده‌ڤه‌را شه‌به‌کایه‌تى دروست بویه‌ ژ (49) چل و نه‌ه گوندا، هاتنه‌ دابه‌ش کرن، ل سه‌ر قه‌زا میسل، حه‌مدانیه‌، تلکێف، ل خاریا قه‌زا شێخان و ئاکرێ، ل دیڤ سه‌رژمێریا سالا1977ز ، ل ناڤبه‌را(75 – 80) هزار مروڤان، سه‌رژمێریا وان دایه‌ دیار کرن، لێ دبیتن لوى ده‌مى ئه‌ڤه‌ ژماره‌یه‌کا زور کێمکرى بیتن، هنده‌ک سه‌رچاوه‌ ژمارا وان ب(150) سه‌دو پێنجى هزار مروڤا دایه‌ دیار کرن، دبیتن نوکه‌ سه‌رژمێراوان ببیتن زێده‌ى(200) دووسه‌ هزار مروڤان.

 

  سه‌رچاوه‌: "الشبک فى العیراق" ژ نڤێسینا زوهێر کازم عه‌بود.

                                               

بابه‌تی په‌یوه‌ندیدار

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

Back to top button
Close
Close
%d هاوشێوەی ئەم بلۆگەرانە: