چاند

ئیکۆلۆژی چەمكێك بۆ دادوەریی کۆمەڵایەتیی

د. مەدیحە سۆفی

 

لەبەر رۆشنایی زانستی نوێ و توێژینەوە یەك لەدوای یەکەکانی بوارە جیاوازەکاندا، بەتایبەت پاش شۆڕشی پیشەسازی و سەرهەڵدانی گەشەی ئابووریەکی قەبە و بەرهەمهێنانی کاڵای جۆراوجۆر لە دوای شەڕی جیهانی دووەمەوە، جیهانێك دروست بوو، ڕایەڵی نێوان بواری ئابووری و کۆمەڵایەتی و ژینگەیی ناهاوسەنگ کرد، واتە چاوبرسێتی بازرگان و خاوەن فابریك و وەبەرهەێنەرەکان، وای کرد کە سامانی سەر زەوی و ژێر زەوی تاڵان بکەن، بێ رەچاوکردنی نەوەی پاشەڕۆژ و بێ ئاوڕدانەوە لە  وێرانکردنی ژینگەی جیهان، لە کۆنفڕانسی ژینگەی نێودەوڵەتیدا کە لە ساڵی ١٩٧٢ دا لە ستۆکهۆڵمی پایتەختی سویدا بەسترا، بۆ یەکەم جار دەروازەی  باس بەڕووی داڕمانی ژینگەدا کرایەوە، بۆ یەکەم جار ئەگەری ئەوە هاتە ئاراوە کە هەژاری و نزمی ئاستی هۆشیاری گەورەترین دوژمنی ژینگە و ژیانن، ئەم هەسارەیە، بە هەموو پێکهاتە و ژێرخان و سەرخانیەوە، هەر موڵکی ئێستای بوونەوەر نیە، بەڵکو بۆ هەتا هەتا سەرچاوەی بژێوی سەرنشینەکەیەتی بەهەموو بوونەوەرەکەیەوە، دەستپێوەگرتنی داهاتەکەی و بەفیڕۆنەدانی و کەمکردنەوەی زیانی وەبەرهەێنه‌ران، بیرکردنەوەی نوێ و زانستی دەوێ، زانستێك کە عەقڵی مرۆڤ، بۆ دۆزینەوەی وزەی شاراوەی مرۆڤ خۆی، خۆی پڕ چەك بکات و بوونی مرۆڤ و بەتایبەت ژن لە ڕیزبەندی سەرەوەی مەرجەکانی پاراستنی ژینگە ئەژمار بکات، بژارێك کە بۆ ئەمڕۆ تەنها درزی دزەکردنی هیوایە بەرەو ئاسایشی نەتەوەیی و نیشتیمانی، ژن کە ( گەشەی بەردەوام ) لە لەنگی و ناهاوسەنگی ڕزگار دەکات و کۆی مرۆڤایەتی لە داڕمان ڕزگار دەکات و هاوسەنگی ئیکۆلۆژی ڕادەگرێت.

سامانی سروشتی لە جیهاندا دەکرێت بە سێ بەشەوە، بەشی یەکەم بریتیە لە سامانە سروشتیە هەمیشەییەکان وەکو هەوا و ئاو و خۆر، بەشی دووەم سامانە سروشتیە دووبارەکان، واتە خۆیان خۆیان دووبارە دەکەنەوە وەکو ڕووەك و گیانەوەر (ماسی و ئاژەڵ و هەموو جۆرە گیانەوەرێك کە زاوزێ بکات)، سێهەمیان بریتیە لە سامانی یەك بارە، واتە ئەوانەی توانای دووبارە دروستبوونەوەیان نیە ( یان لە میانەی ژیانی مرۆڤدا دروست نابنەوە، چونکە هەزارەها ساڵی دەوێ بۆ دووبارە پێکهاتن و دروستبوونیان) وەکو نەوت و خەڵوز و هەموو جۆرەکانی وزە و کانزا و کانەکان.

رەهەندەکانی گەشەی بەردەوام:

بەردەوامی بوونی ناشەرعی لە بەکارهێنانی ئەو سامانانە، بووە هۆی لەنگی لە یەدەگی ئەو دەرامەتە سروشتیە، بۆیە شارەزایانی بواری ژینگە و ئابووریناسانی سەردەم، جەختیان لەسەر چەمکی گەشەی بەردەوام کرد، لە ساڵی ١٩٨٧ دا و لە کۆبوونەوەی لیژنەی نێودەوڵەتی بۆ گەشەسەندن و ژینگە لە ژێر دروشمی ( دواڕۆژی هاوبەش ) دا، بەیاننامەیەکی بە ناوی ( بەیاننامەی برونتدلاند ) دا بڵاوکردەوە، کە تێیدا چەمکی گەشەی بەردەوامی تیادا هێنایە کایەوە، بە بڕوای ئەم لیژنەیە: هیچ گەشەکردنێك بەردەوام نابێت، ئەگەر بەکاربردنی سامانی سروشتی بەم شێوەیەی ئێستا تاڵان بکرێت.

 

                                                                                                                                                                                                                          نەخشەی   ره‌هه‌ندەکانی ( گەشەی بەردەوام )

لە کۆنفڕانسی ژینگە بە ناوی ( لوتکەی زەوی ) لە ساڵی ١٩٩٢ ، پاش لێکۆڵینەوە و بەدواداچوونی زانستی بۆ بابەتی سامانی سروشتی، چەمکی ( گەشەی بەردەوام ) بووە چەمکێکی دروست بۆ پێداچوونەوەی مامەڵەکردن بە سامانی سروشتی جیهانەوە، ئەم چەمکە بەتایبەت لەلایەن رێکخراوە نادەوڵەتیەکانەوە لە سەر ئاستی ئیقلیمی و جیهانیدا پێداگری لەسەر کرا، بۆیە بەینامەی ( ئەجیندای ٢١ ) بۆ کارەکانی سەدەی بیست و یەك ئامادەکرا، ئەم ئەجیندایە بۆ نەهێشتنی هەژاری و نەخوێندەواری و برسێتی و تاڵانکردنی دەرامەتی جیهان و کەمی ئاو و زۆر لە کێشە ژینگەییەکانی دەگرتە خۆی، لیرەدا دێینە سەر کرۆکی بابەتەکە، چەمکی ( گەشەی بەردەوام ) کە بۆ هاوسەنگی لە بەکارهێنانی سامانی سروشتی و تاڵان نەکردنی و رەچاوکردنی نەوەی داهاتوو هاتە کایەوە، وابەستەی چەند ره‌هه‌ندێکە ( وەکو لە نەخشەی رەهەندەکانی گەشەی بەردەوام روونکراوەتەوە) لەوانە :

  1. ره‌هه‌ندی ئابووری : لە پاش شەڕی دووەمی جیهانیەوە لە ساڵی ١٩٤٥ دا، ره‌هه‌ندی ئابووری تەنها ره‌هه‌ند بوو، کە جەختی تەنها لەسەر زیادکردنی کاڵا و سەرمایە دەکرد، هەموو توانای مرۆڤی تەنها لە پێناو بەرژەوەندی سەرمایەداریدا خەرج دەکرد، بەڵام لە ئابووری نوێ و بۆ گەشەی بەردەوامی کۆمەڵ و کۆمەڵگه‌، دەبێ ئەو قازانج و کار و توانایە، بەشێکی بۆ بنەمای رزگارکردن و باشترکردنی گوزەرانی چینی هەژار و دادپەروەری تەرخان بکرێت و دەبێ ژینگەش لە زیانی بەرهەمهێنان بپارێزرێ.
  2. ره‌هه‌ندی ژینگەیی : پێناسەی ئاسایی چەمکی ژینگە بریتیە لەو ناوەندەی مرۆڤ تیایدا دەژی بە هەموو ره‌هه‌ند و پێکهاتەکانیەوە و هەموو ئەو شتانەی سودی لێ دەبینێ بۆ دابینکردنی ژیار و ژیانی مرۆڤایەتی، ژیان و ژینگە لێرەدا لەژێر رۆشنایی ( گەشەی بەردەوام )  یەکتر هاوسەنگ دەکەن، چونکە بۆ پاراستنی ژینگە دەبێ بەکارهێنانی سامانی سروشتی هاوسەنگ بکرێت و بۆ بەدیهێنانی ئەمەش چەمکێکی نوێ هاتە ئاراوە ئەویش چەمکی ئابووری ژینگەیی بوو، کە کۆمەڵێ مەرجی بۆ بەرهەمهێنان و وەبەرهەێنه‌ران لە جیهاندا دانا.

 

  1. ره‌هه‌ندی دادپەروەری کۆمەڵایەتی: گرنگترین ره‌هه‌ندەکانی ( گەشەی بەردەوامە ) لە بواری ئابووری ژینگەییدا، ئەمڕۆ لە جیهانی پیشەسازی و بەرهەمهێنان و کێبڕکێی سەرمایەدا، ئەگەر هیچ بەدواچوون و سانسۆرێکی لەسەر نەبێ، ئەوا لە لایەکەوە سامانی سروشتی وشك دەکات و ژینگە وێران و ناهاوسەنگ دەبێ، لە لایەکیترەوە، نادادپەروەری کۆمەڵایەتی و هەژاری و برسێتی و نایەکسانی نێوان ڕەگەزەکان و ئاسایشی خۆراك و ئاو و خزمەتگوزاریە هەمەڕەنگەکان و شوێنە ئیکۆلۆژیەکان و فرەزیندەوەری و دەریا و زەریاکان هەر هەموو دەشێوێت، لەهەمووی گرنگتر، لەو بوارە کۆمەڵایەتیەدا پێگەی ژنە، کە بێ دانانی ژن وەکو کرۆکی ئەم ره‌هه‌ندە، دادپەروەری کۆمەڵایەتی نایەتەدی و بوارکانی دیکەی وابەستە بەم ره‌هه‌ندە دەپوکێنێتەوە.

بۆ ئەوەی ( گەشەی بەردەوام ) رێگای ئاسایی بگرێتەبەر و لەمپەرەکانی چەندبارە نەبن، دەبێ روانگەی مرۆڤایەتی جەخت بکاتە سەر بەشداریکردنی ژنێکی تەندروست و هۆشیار و بەئاگا، بۆ ئه‌مه‌ش:

 

  1. کاتێ ژمارەی دانیشتوانی سەرگۆی زەوی لە ئێستادا، خۆی زیاتر لە حەوت ملیار کەس دەدات، و کاتێ  شارەزایان لەوەدا دڵنیان کە ئەم ژمارەیە بەرەو زیادبوون دەچێت، زەنگێکی هەستیار، بۆ بەئاگاهێنانەوە و گرتنبەری رێوشوێنی زانستی، لێدەدەن، لە ساڵی١٩٥٢ دانیشتوانی جیهان تەنیا ٢،٥ ملیار کەس بوو، وا چاوەڕوان دەکرێ کە لە ساڵی ٢٠٣٠ دا ببێتە ٨،٤ ملیار کەس ، ئەم زیادبوونەی دانیشتوانیش زیاتر لە ئاسیا (بەتایبەت هیندستان و پاکستان) و ئەفریقا پێشبین دەکرێت، هۆکاری سەرەکی ئەم زیادبوونە، بوونی لەنگی و ناکامڵیە لە ره‌هه‌ندەکانی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابووری و ئاینی و تەواوی ره‌هه‌ندەکانی بەرێوەبردن، چونکە لە وڵاتی دواکەوتوو و چەقیو لە قەیرانە ئابووری و کۆمەڵایەتی و سیاسی و ژینگەیی و بوونی گرفتی دەروونی و فەسلەجی و چەندەها گرفتی دیکە، ئەوەی یەکەم کەس رووبەڕووی زیانەکان دەبێتەوە و باجی دەکەوێتەسەر کچ و منداڵ، زیادبوونی دانیشتوان واتە منداڵبوون واتە ژن واتە وابەستەبوون و نەخوێندن و ئەرکی قورس و ژێردەستەیی( نەك هەر ژێردەستەیی پیاو، بەڵکو هەموو کۆمەڵگه‌) و ئاڵودەبوون بە مەرجە قورسەکانی ژیان و سڕینەوەی قۆناخی منداڵی و نەخۆشی و ژیانی ناتەندروست و کەمکردنەوەی جێگا و تەسکبوونەوەی کایەی تایبەت و داماڵینی هەموو مافێك وەکو مرۆڤ، واتە ژن لە هەموو رووێکەوە لەژێر باری ئەو دیاردەیەدا دەناڵێنێ، پێچەوانەی ڕێژەی لەدایکبوون لە کیشوەری ئەمریکا و ئەوروپا کە هۆشیاری و ئاستی رۆشنبیری زۆر جار رێگری لە دروستبوونی ئەو بارودۆخە دەگرن و لێدەگەڕێن کە مرۆڤ ژیان بکات، پاشان زۆربوونی ژمارەی دانیشتوان بەبێ بوونی هیچ مەرجێکی تەندروست، ژینگە پیس و هەوا نەشیاو و خاك تێکەڵ بە خڵتەی ژیان دەکات.
  2. کەمی ئاو کە دەبێتە یان بووەتە یەکێك لە کێشەکانی ژینگە و مرۆڤایەتی لە جیهاندا لەم سەدەیەدا ئەرکی زۆری دەکەوێتە سەر ژن، گرنگترین بەند لە بەندەکانی رێکەوتنی دبلن لە ساڵی ١٩٩٢ ( لە کۆنفرانسی ئاو و ژینگە) ئەوەبوو کە ئەبێ کێشەی ئاو لە وڵاتە دواکەوتووەکاندا چارسەر بکرێت و ئاو بگاتە هەموو خێزانێك، لەبەر ئەوەی یەکەم: ئەرکی ئاوکێشان زیاتر لەسەر ژن و کچە هەرزەکارەکانە کە دەرفەتی خوێندنی لەدەست دەدەن و زەحمەتی ژیان دەکێشن، دووەم: هۆشیارکردنەوەی ژن لەبەکارهێنانی ئاو دەبنەهۆی کەمتر بەفیڕۆدانی ئاو، وابەستە بەکەمی ئاوەوە، زۆربوونی دانیشتوانیش هەمیشە دەبێتە کەمکردنەوەی بەشە ئاوی هەموو تاکێك بەتایبەت لەو شوێنانەی خۆیان بەدەستی کەمی ئاوەوە دەناڵێنن وەکو رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
  3. پەیڕەوکردنی زانست وەکو نیشتیمانێك لە ئازوقە بۆ داکۆکیکردن لە خودی مرۆڤ خۆی، خودێك کە لێوانلێوە لەو توانایەی تا ئێستا بە داپۆشراوی ماوەتەوە، زانستێك یەکاڵای چەمك چەمكی ئەو وزەیە دەکات کە وەکو کڵپەیەکی نووستوو لە نێو ئیرادەی مرۆڤدا خۆی مت کردووە، لە نێو مرۆڤدا نەك ژن یا پیاو، ئەمڕۆ گۆشە نەماوە زانست سەردانی نەکات و شیاوی توێژینەوە و پاشان تازەگەری و داهێنانی بۆ نەکات، هەموو ئەو زانستانە ئەگەر چەکەرە نەکەن بەرەو ناواخنی مرۆڤ ( بەهەردوو ڕەگەزەوە ) و ئەو وزە شاراوەیەی لە ژندا هەیە راینەچڵەکێنێ و نەیکاتە دینەمۆی هۆشیارکردنەوە، ئەگەر نەبێتە زانستێك بۆ بەگەڕخستنی سامانی مرۆیی ( بە تایبەت ژن )، ئەوسا ژینگە و ژیانیش هەردوو لەنگ و ناهاوسەنگ دەبن.

دەرئەنجامی تێهەڵکێشکردنی زانستی ژن بە گەشەی بەردەوام:

زانست تەنها خاڵە، لەوێوە گەشەسەندن چەکەرە دەکات، لە جیهاندا نزیکەی هەشت سەد ئەستێرەی دەستکرد هەن، لە دوورەوە چاودێری گۆی زەوی دەکەن و زانیاری تۆمار دەکەن وەکو زانستی کەشوهەوا و زریان و کارەساتە سروشتیەکان، سەربازی، کۆمۆنیکەیشن، سلك و لاسلك و جیۆلۆجی و خەمڵاندنی ئاو و جۆرەکانیتر، جگە لەو زانستانەی لە سەراپای سەرزەوی شەونخونی دەکەن و نوێکاری و تازەگەری دادەهێنن، بەڵام هەموو ئەو زانستانە پێکەوە ناتوانن کەلێنی زانستی ژن پڕ بکەنەوە ئەگەر پەی بە زانستی ژن نەبات، لێرەدا بەتایبەت بۆ گەشەی بەردەوامی ژینگە و لە ره‌هه‌ندی دارپەروەری کۆمەڵایەتیدا، ئەگەر ورد بڕوانین، هیچ دەرفەتێك نیە بۆ بەردەوامی پاراستنی ئیکۆلۆژی و لەهەمانکاتدا دابینکردنی پێداویستی نەوەی داهاتوو، ئەگەر شۆڕشی سامانی مرۆیی یا چاکتر بڵێین شۆڕشی زانستی ژن رێچکەی بەرپاکردن نەگرێ، چونکە ئەگەرچی سامانی سروشتی وەکو وزە ( خەڵوزی بەرد و نەوت و غاز ) تاڵان دەکرێ و کەشوهەوا گەرم دەکاو دەیگۆڕێ، بەستەڵەك دەتوێنێتەوە و لافاو دروست دەبێ و زریان و تۆفان هەڵدەکات، بەڵام پشتگوێ خستنی سامانی مرۆیی ژن، مرۆڤایەتی دەپوکێنێتەوە و یەکێك لە کۆڵەکەکانی ( گەشەی بەردەوام ) دەڕوخێنێ کە دادپەروەری کۆمەڵایەتیە ( ره‌هه‌ندی سێیەمی )

ره‌هه‌ندی کۆمەڵایەتی ئەگەر لەق و نایەکسان و بەلاڕێدا چوو، ئەوسا هەموو هەوڵ و ماندووبوونێك بۆ بەردەوامی دەبێتە هیچ، کاتێ زانست بناخە و پێوەر نەبێ، کاتێ ناولەپی ژنێکی هزر رووناك و تیژبین، رەوی رۆیشتن و بەردەوامی نەئاژوێ، ئەوسا شەمەندەفەری ره‌هه‌ندی ئابووری و ژینگەیی، بە هیچ هێزێك ناگاتە ویستگەی ئاسایشی ژیان، بۆیە زانستی ژنۆلۆژی ئەلف و بێی بنیاتنانی کۆمەڵگه‌یەکی تەندروست و بێ خەوشە، هەر زانست و تەکنەلۆژیا و توێژینەوە و لابور و تاقیکردنەوە و چاوەڕوانی کردنی دەرئەنجام و پێشبینی کردنی سبەینێ و داڕێژانی پلان و داهێنانی باشتر و ژینگەیەکی پاك و دەستپێوەگرتنی دەرامەتی سروشتی و کەمکردنەوەی ماددەزیانبەخشەکانی نێو هەوا و پەیڕەوکردنی ژیانێکی ئازاد و کەمکردنەوەی کێشەی کەمی ئاو، هەموو ئەمانە دەبێ لەژێر رۆشنایی تێهەڵکێشکردنی ژن بەو زانستانە بێ.

بۆ ئەوەی بتوانی تیۆری ( گەشەی بەردەوام ) بۆ ژینگەیەکی تەندروست پڕاکتیزە بکەی، دەبێ ره‌هه‌ندی دادوەری کۆمەڵایەتی پتەو بکەی، ئەو ره‌هه‌ندەی کۆڵەکەی ( گەشەی بەردەوام )ە،  ئەو ره‌هه‌ندەش بۆ قەلاچۆکردنی هەژاری و پەروەردەی ناکام و نەخوێندەواری و ژێردەستەیی و برسێتی و قۆڕخکردنی دەسەڵات و سامان و هزر و بیری هەموو مرۆڤایەتی و بە تایبەت ژن لێپرسراوە.

بابه‌تی په‌یوه‌ندیدار

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

Back to top button
Close
Close
%d هاوشێوەی ئەم بلۆگەرانە: