چاند

ئیسلام و پەیدابوونا ئیسلاما سیاسی

عەلی ئورەمار 


ژكەڤن وەرە  ل وێ روژا موسلمان لسەر دەست نیشانكرنا كەسەكی بۆ شینگرتنا جهێ پێغەمبەری ناكۆك بوین ، پاشان دڤەرێژا وان ناكۆكیی و هەڤڕكیاندا  موسلمان بسەر دو بەرەیاندا هاتینە كەرتكرن، هەردو رێبازێن سەرەكیێن ئیسلامێ " سنە  و شیعە  " ژێ هاتنە دروستكرن،  كە یا ئاشكرایە بەرهەمێ  كێشمەكێشەكا سیاسی بوویە، درێژی پێدانا ناكۆكیان بوویە دناڤبەرا بنەمالا ئۆمەوییا و هاشمیا ( ) ،  رەنگە یا دجهێ خۆدابیت ژی  ئەگەر بێژین پشتی كەفتنا زوربەیا دەولەتێن جیهانا ئیسلامێ ل ژێر ركێڤ و  دەستەلاتداری و  قەلەمرەویا روژئاڤا پشتی شەرێ جیهانیێ ئێكێ، ئێدی ئەو دەستەلاتداریێن نافخۆیی ژی ئەوێن دەڤەرێن خۆ  لبن سیبەرا فەلسفەكا روژئاڤا  برێڤەدبرن، وێ چەندێ دگەهینن كۆ جێ بەجێكرنا شەریعەتێ ئیسلامێ د سەنتەرێ ئاخا ئیسلامێدا  دخۆڤەكێشانێدانە و جیهانا ئیسلامی  یا دشكەستناندا  دەربازدبیت، گەلەك چاڤدێرین سیاسی یێن روژئاڤا دوی باوەرێدانە پەیدابوونا دیاردەیا ئیسلاما سیاسی بۆ ئاستێ نزمێ ئابۆریا زووربەیا دەوڵەتێن جیهانا ئیسلامی ڤەدگەریێت، ژبەركۆ هەر ل دەستپێكا سالێن چلاندا هندەك تەڤگەرێن سوشیالیستی ل هندەك دەوڵەتێن ئیسلامی ل ژێر كارتێكرنا هزرێن كۆمنیستی پەیدابوون، وەك بزاڤەك  ژبۆ بڵندكرنا ئاستێ ئابۆری و جڤاكیێ تاكان،  لێ پشتی هەرفینا ئێكەتیا سۆڤێت  ڤالاتیەكا هزری  دبیاڤێ بزاڤێن چاكسازیا ئابۆری و جڤاكی لپشت خۆ هێلا، و چاڤدێر وەسا دبینن ئا لڤێرە ئەو هزرێن بانگەشە ژبۆ شڕوڤەكرنا پاشكەتن و تێكچوونا ئاستێ ئابۆری و جڤاكی بۆ دویركەتنا مۆسلمانان ل جێ بەجێكرنا دروستا دەقێن شەریعەتێ ئیسلامێ و كارتێكرنا دەستەلاتدارێن  وانا بسیاسەتا روژئاڤا ڤەدگەراندن .( ) 
 بتایبەت پشتی دەولەتێن روژئاڤا ئەوێن  دشەرێ جیهانیێ ئێكێ دا بسەركەفتین، و كە هندەك  دروست بوونا تەڤگەرا نەتەوەییا عەرەبی لسەر دەستێ نەتەوەپەرستێن عەرەب و جەمال عەبدولناسر و پارتا بەعسا سۆسیالیست، ب شكەستنا دووێ  ل قەلەم دەن  بسەرێ  ئیسلامێدا هاتی ل چاخێ سەردەم.( )   دووێ ڕەوش و داكەتنێن جیهانا ئیسلامی تێدا دەربازدبۆ بسیاسەتكرنا  ئیسلامێ  بنەچاری، وەك دیفاكتوویەكا بەرهەم هێنەر هاتە پێش، ژبۆ پتریا خەلكی ل دور درویشمێن  تەڤگەرێن ئیسلامی بلندكرین خڕڤە ببن، ژدرویشمێن ڤەگەراندن بۆ  خیلافەتا ئیسلامی و جێ بەجێكرنا شریعەتێ ئیسلامێ و دژایەتیكرنا روژئاڤا،  ژكارێن گرنك بوویە و ژلایێ خەلكیڤە ژی پێشەوازیەكا مەزن لێ تاتەكرن، نەخاسمە  ژێدەرێ  بانگكرنێن هەنێ ژلایێ كەسایەتیێن بیرمەند و زانایێن دینیڤە تاتنەكرن.
  دەست پێكێن بكارئینانا پیروزیێن ئیسلامێ ژ تێكستێن قورئانێ و فەرمودەیێن پێغەمبەری و بكارئینانا ئیسلامێ بگشتی وەك ئالاڤەكێ بەرهەمهینەر دزانستێن سیاسیدا و بسیاسەتكرنا ئیسلامێ ڤەدگەریێت بۆ دامەزراندنا تەڤگەرا " دیوباند " ئەوا ژلایێ سەید ئەحمەد خان " 1817-1898" ل هندی هاتیە راگەهاند وەك كارڤەدانەك ل دژی دەست بسەرداگرتنا هندێ ژلایێ هێزێن بریتانیاڤە، پاشان ل پاكستان لسەر دەستێ " سید أبو الاعلی المودودی 1903-1979" كە ئێك  ژ كەسایەتیێن بەرچاڤێن ئاینی بوویە د دیرووكا پاكستانێدا، مەودودی داخبار بوویە ب تەڤگەرا دیوباندی ل هندێ، وبانگ ژبۆ دروستكرنا دەولەتەكا ئیسلامی دكر، تێدا شەریعەتێ ئیسلامێ لێ بێتە جێبەجێكرن، ل  سالا 1941 كۆمبەندا " جماعت اسلامی " ئانكۆ كۆمەڵەیا ئیسلامی راگەهاند، و ئەڤە تەڤگەرەكا ئیسلامیا سیاسی بوویە و شیایە بۆجارا ئێكێ  ببیتە هێزەكا كاریگەر دژیانا سیاسیدا ل پاكستان و 53 ێ كورسیكێن پەرلەمانی ژ 272 كورسیان بدەستڤە بینیت، پاشان ل میسرێ و لسەر دەستێ شێخێ بیرمەند سەید قوتب، یێ كۆ گەلەك داخبار بوویە ب هزرێن مەودودی، درێژیی بۆان بانگا دا یێن داخازا موسلمانان دكر ڤەبگەریێن بۆ شەریعەتێ ئیسلامێ و دروستكرنا دەولەتا ئیسلامێ دكر،  بێكڤە هەر ئێك ژ مەودودی و سەید قوتب تێنە هژمارتن ژ دامەزرینەرێن وێ رەوتا گەلەك دبێژنێ هشیاریا  ئیسلامێ " الصحوە الاسلامیە " ( )
بسیاسەتەكرنا ئیسلامێ و بانگ ژبۆ ئیسلام ببیتە دین و دەولەت چو دبیاڤێ خۆ رێكخستنێدا، و دڤی بابەتیدا " الاخوان المسلمین "  ئەوا ب تەڤگەرا نەخریا بكریاركرنا ئیسلاما سیاسی تێتە ل قەلەمدان ل میسرێ ل سالا 1928 ێ لسەر دەستێ حەسەن بەنا هەڤ تەمەنێ  سەید قوتبڤە هاتە دامەزراندن و  ب ئاشكەرایێ درویشمێ " القرێ‌ن دستورنا ، الجهاد گریقنا ، والموت فی سبیل الله أسمی أمانینا" هاتە راگەهاندن و  بكریار  خەبات  ژبۆ ئیسلام ببیتە دین و دەوڵەت،  ئیسلام  تێكەلی كارێن  سیاسی  هاتەكرن، لەوان ژی هەرخاندنەكا بۆ تەڤگەرا ئیخوان مۆسلمین بێتە كرن، دێ بڕوونی  ئاشكەرابیت ئیخۆان هەلگرێن پڕوژەیەكێ بەرفرەهن و بانگ ژبۆ چاكسازیەكا سیاسی و ئابۆری و جڤاكی یا سەرتاسەری دكەن، سنورێن وێ چاكسازیێ ل میسرێ دەست پێ دكەت و تا  ل هەمی وان دەولەتێن رێكخستنا ئیخۆانان گەهشتبیتی  بدوماهیك تێت، كەئەڤرو ئیخۆان وەك تۆرەكا رێكخستی، خۆدانێن سیستمەكێ تایبەت  و بەرفرەه  بخۆڤە هەیە و  ل زوربەیا جیهانا دبێژنێ جیهانا  ئیسلامی ڤەدگریت، ئەڤەیە ژی  یا زوربەیا چاڤدێرێن سیاسی دبێژنێ ئیخۆان بەرهەمێ نەخریێ ئیسلاما سیاسی یە، پیروزیێن ئیسلامێ ئێخستنە  دخزمەتا سیاسەتا بسەركەفتن وەرگرتنا دەستەلاتێ بكارێن زیرەكانە ل قەلەم ددان، بانگ ل راگەهاندنا جیهادێ ل دژی داگیركەران و دەستەلاتدارێن عیلمانی ل گەلەك  بڵنگویێن  مزگەفتنانڤە و ژلایێ چالاكڤانێن ئیخۆانان هاتنەكرن، وێڤەتر ژبۆ گەهشتن  بدەستەلاتێ هەمی رێك دڤەكری هێلان، تا كار دگەهیتە بكریاركرنا دوماهیك درویشم و راگەهاندنا جیهادێ، بكارئینا هێزێ  ژبۆ كۆدەتاكرن و وەرگرتنا دەستەلاتێ، وەلێكر رێكخستنا ئیخۆانان بسەنەهی  نەئێتە جوداكرن لگەل رەوتێن سەلەفیەتا جیهادی، بەلكۆ  هەر ئیخۆان بخۆ هێزا بنگەهیا ئافراندنا تاكێن توندرەو بەرهەم تینیت، لەوان ژی دوماهیك ئەزموونا ئیخۆانان ل میسرێ  پشتی بوهارا عەرەبی، ئیخۆان ئێخستنە لبن وان بزاڤێن دەولەتی یێن بانگ ژبۆ هژمارتنا ئیخۆانان ب هێزەكا تیرورستی بێتە ل قەلەم دان  و دەبێت  بێنە ژناڤبرن. 
ل ڤێرە چێ دبیت كەسەك هەبیت  بسیاربكەت، ژخۆ  ئیسلاما سیاسی وەك زاراڤ، تشتەكێ تازە بیت دفەرهەنگا سیاسیدا هاتبیتە دیتن، لێ بووێ خاندنا ئەڤرو بۆ ئیسلاما سیاسی تێتە كرن، وەك مە لسەر گوتی لگەل پەیدابوونا ئیسلامێ دین تێكەلی سیاسەتێ بوویە  و ئیسلام ب دەق و پیروزیێن خۆڤە زوربەیا جاران تنێ ئالاڤەك بوویە ژبۆ رازیكرن و هندەك جاران ژی ژبۆ سەردابرنێ هاتیە بكارئینان، لەوان ژی پەیدابوونا درەنگا ئیسلاما سیاسی وەك زاراڤ  وێ چەندێ ناگەهینیت كۆ ئیسلام یا دویر بوویە ژ سیاسەتێ،  بەلكی بەروڤاژیا وێ رەنگە یا دروست بیت كە دین بخۆ ئەفچا هەردینەك بیت، پشكەكە  ژ بەشێن وێ خاندنا بۆ  تێگەهێ هۆنەرێ سیاسەتێ  تێتەكرن.
ئەگەر نە ئیسلاما سیاسی وەك زاراڤ، زاراڤەكێ سیاسی و میدیایی و ئەكادیمی یە و هاتیە بكارئینان  بۆ دانەناسینا  وان  تەڤگەرێن  گوهرینێن  سیاسی ئەنجام ددەن و باوەریێ ب ئیسلامێ تینن وەك "سیستەمەكێ سیاسیی بۆ دەستەلاتداریێ " و مروڤ دشێت  بڤی رەنگی   پێناسە بكەت " كۆمەكا هزرو ئارمانجێن سیاسینە یێن ژێدەرێن وان بۆ  شریعەتێ  ئیسلامێ ڤەدگەریێن  " ئەوێن  ژلایێ گروپێن ئیسلامیێن ئسوولیڤە تێتە  بكارئینان، كە دوێ باوەرێدانە كۆ ئیسلام تنێ دیانەت نینە، بەلكۆ دەربرینن ژ بۆ سیستمەكێ سیاسی وئابۆری و یاسایی و  چڤاكی ژی بكێر تێت دەزگایێن  دەولەتێ  لسەر بێنە  ئاڤاكرن، و هەر ئێك ژ دەولەتێن  وەك  ئیران و سعودیە و رژێما تالیبانا بەرێ  ل ئەفغانستان و سۆدان و سۆمال نمونەنە لسەر ڤی پروژەی، لبەر چاڤ وەرگرتنا تێبینیا وێ چەندێ ئەف دەولەتێن هەنێ بخۆ  رەدا بكارئینانا زاراڤێ ئیسلاما سیاسی دكەن وەك سیستمەكێ دەستەلاتداریێ و لجهێ ڤی زاراڤی ئەو دەستەلاتكرن  بشەریعەتی بكار تینن.
ئێدی زوربەیا  تەڤگەرو پارتێن  ئیسلامی  نەڤەشارتن  كۆ ئارمانچا وان وەرگرتنا دەستەلاتێ یە و ئیسلام دوان دەستەلاتداریاندا دین و دەولەت بیت، ئەگەر كار بگەهیتە راگەهاندنا جیهادەكا سەرتاسەری ژی، وێڤەتر شەڕ لگەل دوژمنێن نێزیك وەك ئاماژەیەك بۆ دەستەلاتداریێن دەولەتێن جیهانا عەربی، كە بگورەی تێگەهشتنا وان دەولەتێن دەڤەرا روژهەلاتا ناڤین دەولەتێن دەركەفتینە ژ وان بنەمایێن ئیسلام بانگی ژبۆ دكەن،  و پاشئێخستنا شەڕی لگەل دوژمنێن دویر وەك ئاماژەیەك بۆ دەولەتێن روژئاڤا، كە ئەڤە بخۆ تێرا وێ ئێكێ هەیە كۆ ببیتە درویشمێ وان هێزێن ناڤی بخۆ تینن هێزێن ئیسلاما نەرم و هێزێن  رادیكال و تیرورستی مینا قاعیدە  و وەك ئەڤا نهو چەكدارێن تیرورستیێن هەر ئێك ژ داعش و بەرەی نۆسرە ل هەر ئێك ل عیراقێ و سوریا و لیبیا دكەن، و ئەڤ درویشمە درویشمێ هەمێ  هێزێن ئیسلاما ڕادیكالە.
 ل هەیڤا نەها سالا 1994 ێدا ل كۆنگرەیێ  جیهانیێ واشنتون ل ئەمریكا ل ژێر ناڤێ " مەترسیا ئیسلاما ئسۆلی یا ب ئینگلیزی : Islamic Fundamentalism   جهێ وێ دگریت، لسەر باكۆرێ ئەفریقیا  هاتە گرێدان " كە كۆنگرە بخۆ لسەر سۆدان بوو، وەكی دكۆنگرەیی ئاماژە پێكرێ  بزاڤێن  ئیرانێ ژبۆ بەلاڤەكرنا " شۆڕەشا ئیسلامێ " ل ئەفریقیا برێكا سۆدانێ را، و پاشان دسەروبەندێن  بویەرێن  نافخۆیێن  جزائیر، زاراڤێ " الاسلامیین الاصولیین " هاتە گوهارتن بۆ " ئیسلامیێن توندرەو ""الاسلامیین المتگرفون " و پاشان پشتی رویدانێن 11 سپتێمبەرا 2001 ێ ئەف زاراڤە لسەر ناڤێ " ئیسلاما سیاسی " هاتە جهگیركرن. (  )   كە واتە ئیسلاما سیاسی بكریار لگەل پەیدابوونا ئیسلامێ وەك دین هەبوویە، ئەما  وەك زاراڤ بخۆ زاراڤەكێ‌ سەردەمە و پشتی پەیدابوون و گەشەیا تەڤگەرێن ئیسلامی بتایبەت پشتی بویەرێن 11 سپتێمبەرێ بویە زاراڤەكێ‌ تایبەت ژبۆ جوداكرنا تەڤگەرێن توندرەو رادیكال ژوان هێزێن نەرم و خۆ وەك رێباز بەرچاڤ دكەن، نەك وەك هێزەوك و تەڤگەرەكا سیاسی، ژبەركۆ ئارمانجێن تەڤگەرێن ئیسلامی ئارمانجێن دویر هاڤێژن و  ستراتیجینە و خەباتێ ژبۆ دامەزراندنا دەوڵەتەكا ئیسلامی دكەن، كە خۆ دوەرگرتنا دەستەلاتێدا دبینیت و جارەكادن ئیسلام ببیتە دین و دەوڵەت و هەمی كارێن  رێڤەبرنا  سیاسی و ئابۆری و چڤاكی دچارچوڤێ یاسایێن شەریعەتێ ئیسلامێدا بێنە رێكخستنكرن.  ل ڤێرە و ژبۆ ئیسلام هەمی نەئێتە بناڤكرن كۆ رەوتەكێ تۆندەو بەلایەكە بسەرێ مروڤاتیێ هاتیی مروڤ دكاریت بەحس ل سێ ئاستێن " ئیسلامێ " بكەت، ژبۆ دیاردەیا  ئیسلاما سیاسی پێ بێتە جۆداكرن  لگەل جورێن دیتر یان یاگەلەك زانایێن ئیسلامێ دبێژنێ ئیسلاما راستەقینە و سیاسەت تێكەلی  چالاكیێن ئیسلامێ  یێن دیتر نەبیت وەك دین و كەلتۆر و عەقیدە، ئەو ئاستێن هەنێ یان رەنگێن ئیسلامێ ئەڤەنە " ئیسلاما مللی و ئیسلاما فەرمی و ئیسلاما سیاسی، ددەمەكیدا ئیسلاما مللی گرێدایی ئالیەتێن ئاینداریا كلاسیكە، ژبەركۆ عیبادەت" العبادە "  شێوەكێ عەدەتكی بخۆڤە دبینیت یا بتیتالێت چڤاكی  یێن نافخۆیی و تایبەتمەندیێن چاندی و شارستانی و چڤاكی بدوماهیك تێن، ئیسلاما فەرمی گرێدایی دەزگەهێن فقهی و رێبازانڤە گرێدایە، یا زوربەیا جاران دبیتە ئالەتەكێ ئایدلوجیی ژ ئالەتێن دەولەتێ، مروڤ دشیت ئەڤان وەسا لێك بدەت كۆ ئیسلاما " زانایێن دینی " یە ، ئەما ئیسلاما سیاسی ژ ئالیێ تیۆریی و  پڕاكتیكی ڤە گرێدایی درویشمێ دەوڵەتێیە و ئاڤاكرنا  دەوڵەتەكێە ئیسلام تێدا دین و دەستەلات بیت.
بكارئینانا زاراڤێ ئیسلاما سیاسی گەلەك  بەرفرەهبوویە و  گرنگیەكا مەزن پێ هاتیە دان ل ڕوژهەلات و ڕوژئاڤا، تا بوویە دیاردەیەك و ببیتە  جهێ سەرنچ  و پیتەدانا ناڤەندو  ڤەكۆلینێن دەوڵەتی و گەلەك  ژ ڤەكۆلەرێن بسپور بكەرتێن روژهەلاتناسی و خاندنێن ئیسلامی ڤە.
 ل ڤێرەدا  تێگەهێ " ئیسلاما سیاسی " سەرهلدا،  یا هندەكا دوێ گوشەیدا سەح دكرنێ،  تێدا بزاڤێ دكەت بۆ وەرگرتنا دەستەلاتێ و دانانا سیستەمەكێ سیاسی یا بنیاتێن وێ بۆ وی چڤاكێ  ڤەدگەریێت یا ژلایێ پێغەمبەریڤە  ل پاژێرێ مەدینێ داهاتیە دانان، ساخكرنا خیلافەتا راشدین، لبەر چاڤ وەرگرتنا دویراتیا دەم و جها كە ئەڤرو   برێكا پارتەكا ئیسلامیا سیاسی یا سەردەم شیانێن هەڤركیان هەبن و هەلگرێ پڕوژەیەكی بیتن دوهی و ئەڤرو پێكڤە گرێ بدەت، هەمی ماف هەبن  ژبۆ بكارئینانا  ئەو  كەرەستەیێن  بەردەست و درێ پێداینە د هەڤركیێن سیاسیدا.
تەڤگەرێن ئیسلاما سیاسی سەخلەتێن تایبەت بخۆڤە هەنە، پێ تێنە جوداكرن ژهەمی هێزێن دیتر، دخانا ئیسلاما سیاسیدا تێنە رێزبەندكرن، ئەوێن داخازا دەستەلاتەكێ دكەن شەریعەت لێ بێتە چەسپاندن و بهەمیڤە پشتا خۆ پێڤە گرێ ددەت، دهەمان دەمدا داخازا هەلوەشاندنا یاسایێن  دونیایی و سیستەمێن دیموكراسی دكەن، ئەڤ رەگەزێن هەنێ  ل گورەی دیتنێن وانا رەگەزێن  بنەرەتیێنە و  بكێر هەمی دەم و جهان تێن، تەڤگەرێن ئیسلاما سیاسی پێ تێنە دەستنیشانكرن، ئەوژی : 
 یائێكێ : تەكەسكرن لسەر سیاسەت پشكەكە ژ ئیسلامێ، كارێ سیاسی ئەركە لسەر هەر مۆسلمانەكی .
دوو : پڕوپاگندا  ژبۆ تەڤگەرا  خۆبكەت  " هەر تەڤگەرەك پێ داخبار بوویە یان ژێ دروست بوویە  " ئەو تەڤگەرەكا مۆسلمانایە، ئەوا ئەو  پێرادبیت  تنێ ئەو ئیسلاما دروستە، ئانكۆ یێ نەژ تەڤگەرا من بیت نە ژ تەڤگەرا مۆسلمانایە بەلكی ژ دەرڤەی ئیسلامێنە، دیسان یێ باوەریێ بهەمی بنەمایێن  تەڤگەر  لسەر هاتیە  ئاڤاكرن  نەئینیت، بێی هیچ دان و ستاندن و گورانكاری و راستڤەكرن، تێتە هژمارتن دەركەفتی  ژ ئیسلامێ و سزایێن دەركەفتیان  لسەر تێنە جێ بەجێكرن.
سێ : سەپاندنا بیرو بریارو ئاراستەیان،  بهێزێ  و توندرەویی و كۆشتن و شەری یا دبێژنێ جیهاد ژبۆ رویی خۆدێ .
ڤەكۆلەرێ فەرەنسی " جیل كیبل "دەربارەی  ئەوا پەیوەندی ب پەیدابوون و جهگیركرنا ئیسلاما سیاسی وەك لڤینەرەكێ بەرچاڤ و دیار و ئارمانجێن دیاریكری هەبن، كاری برەنگەكێ رێكخستی  دكەت  ژبۆ  بدەستڤەئینانا وان، سالێن شێستان  سالێن  ڤەژاندنا  ئیسلاما سیاسی بوویە ، " دیاردا ئیسلاما سیاسی ل سالێن شیستاندا برەنگەكێ باشتر هاتە بەرچافكرن، ژبەركۆ هزرێن بیرمەندێن  ئایدلوجیێن مینا پاكستانی " أبو اڵاعلی المودودی، سەید قوتبێ میسری و ئایەتولا خۆمەینیێ ئیرانی، ژبۆ چەسپاندنا ئیسلاما سیاسی و دەست نیشانكرنا ئارمانجان، رولەكێ باش هەبوویە دچەسپاندن و جهگیرگرتنا خۆ دچڤاكێن ئیسلامیدا .( )  
ل ڤێرەدا مروڤ دگەهیتە دو ئەنجامان یائێكێ هەر ژكەڤن وەرە ئیسلام و سیاسەت پێكڤە درێگێدای بووینە و ژێك نەهاتینە جوداكرن، دئێكەم چالاكیێن بەلاڤەكرنا ئیسلامێدا، تێكستێن  قورئانێ و فەرمۆدێن  پێغەمبەری وەك دو ئالاڤێن سیاسی بەرامبەری یێن دیتر هاتینە بكارئینان، دهەرسێ فەرمانرەوایێن  خیلافەتێن  ئیسلامێدا ژی كاروبارێن دەولەتا ئیسلامیدا  ب سیاسەتكرنا ئیسلامێ برێڤەچووینە، ئەڤەیە یا زانایێن ئیسلامێ دبێژن ئیسلام دین و دەولەتە و نەدەركەفتن  ژ بنەمایێن  بنەرەتیێن ئیسلامێ كە قورئان و فەرمودەنە ئیسلاما سیاسیا نەرمەرێیە، یادووێ ل وێ قوناغێدا دەست پێ دكەت وەك زانایێن موسلمانا دبێژنێ شكەستا دووێ یا ئیسلامێ،  وەك هندەك دبێژن ڤەدگەریێتە چەرخێ تازە بۆ پەیدابوونا تەڤگەرا نەتەوا عەرەبی، لێ ئەما هەرەس ئینانا تەڤگەرێن ناسیونالیستا  عەرەبی  و دروستبوونا كۆمارا ئیسلامی ل ئیرانێ و مایتێكرنا سوڤێت د ئەفغانستانێدا و سەركەفتنا محەمەد زیائەلحەق بو كۆرسیا دەستەلاتێ ل پاكستان و شەرێ خەلیجی یێ دووێ، ئالوزبوونا پەیوەندێن سعودیە لگەل ئیرانێ و بتایبەت پشتی سعودیێ  شكەستن ئینایی دبەرسنگگرتنا بەربلاڤبوونا هزرا شیعەگەراتیا ئیرانێ، ب پشت بەستن ب سەدام حسێن و شەرێ خەلیجیێ ئێكێ، بۆ ئەگەرێ وێ ئێكێ سعودیە پشت ب ستراتیجیەتەكا دیتر گرێ بدەت، بەرامبەر هەڤركێ وێ ئیرانی، ئەوژی پشتەڤانیێت دارایی پێشكێشی وان خاندنگەهێن ئیسلامی یێن تایبەت ب بەلافكرنا هزرێن وەهابیەتێ و ئەوێن نێزیكی فەلسەفا سعودیانە و زێدەباری  پشتەڤانیێن دارایی بۆ تەڤگەرێن  ئیسلامێ ل هەر ئێك ل  بوسنە و هەرسك و ئەفغانستان، ڤان  پشتەڤانیان  ژی ڕابوونەك د تەڤگەرێن ئیسلاما سیاسییدا دروستكر، دچارچوڤێ خۆڕتكرنا چالاكیان ل سالێن هەشتێیان و نۆوەتاندا، بڤی رەنگی تەڤگەرێن ئیسلاما سیاسی شێوازەكێ دیتر بخۆڤە گرتن وەك سیمایی توندێ ئیسلاما سیاسی ل جزائر و فلەستین و سودان و نیجیریا بخۆڤە دیتی، بویەرا مەزنا سەركەفتنا تەڤگەرا  تالیبان  بۆ  دەستەلاتێ ل ئەفغانستان و رێكخستنا قاعیدە بسەركێشیا ئوسامە بن لادن، یا رێ لهەمبەر  رویبروبونەكا  توندا بناڤێ ئیسلامێ ڤەكری، رویدانێن 11 سیبتەمبەرا 2001 خالا ئێكلاكەربوو د پەیوەندێن ئەمریكادا لگەل جیهانا ئیسلامی و بدیاریكری لگەل قاعیدە ئەوا درویشمێن نەهێلانا گەندەلیا دەولەتێ و ستەمكرنێ  راكری، دا بیانویێن  بكارئینانا تورندرەویێ و  تاوانان ل دژی دەولەتێ و رونشڤانێن وێ ئەنجام بدەت،(  ) ئا ل ڤێرەدایە  ئەو ئیسلاما پێناسە ژبۆ هاتیەكرن،  دەما ئیسلام و پیروزیێن ئیسلامێ  دبەرنامەیێن  تەڤگەرێن  ئیسلامیدا،  دبنە  ئالاڤ و یاریێن  سیاسی پێ تێنەكرن  و ژبۆ ڤەگراندنا دوهیا كەڤنار و ئیسلام ببیتە دین و دەولەت، دەرگەه بو هەمی كاران تێنە ل تاقكرن ژ راگەهاندنا جیهادا سەلەفی  و حەلالكرن و  ژناڤبرنا یێ بەرامبەر ب هەر كەرەستەیەكێ لبەر دەست هەبیت و پەیرەوكرنا  كارێن فۆل رادیكالیزمەكا  ئیسلامی، یا ل پشتی بویەرێن  2001  تازە دەستەواژەیا ئیسلاما سیاسی دڤێ خاندنێدا بوو هاتیە دەست نیشانكرن.
 

بابه‌تی په‌یوه‌ندیدار

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

ئه‌مه‌ش ببینه‌
Close
Back to top button
Close
Close
%d هاوشێوەی ئەم بلۆگەرانە: